നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സംയുത്തനികായോ

സളായതനവഗ്ഗോ

൧. സളായതനസംയുത്തം

൧. അനിച്ചവഗ്ഗോ

൧. അജ്ഝത്താനിച്ചസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. സോതം അനിച്ചം. യദനിച്ചം…പേ… ഘാനം അനിച്ചം. യദനിച്ചം…പേ… ജിവ്ഹാ അനിച്ചാ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. കായോ അനിച്ചോ. യദനിച്ചം…പേ… മനോ അനിച്ചോ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, സോതസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ഘാനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ജിവ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി, കായസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. അജ്ഝത്തദുക്ഖസുത്തം

൨. ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. സോതം ദുക്ഖം…പേ… ഘാനം ദുക്ഖം… ജിവ്ഹാ ദുക്ഖാ… കായോ ദുക്ഖോ… മനോ ദുക്ഖോ. യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. അജ്ഝത്താനത്തസുത്തം

൩. ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. സോതം അനത്താ…പേ… ഘാനം അനത്താ… ജിവ്ഹാ അനത്താ… കായോ അനത്താ… മനോ അനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. തതിയം.

൪. ബാഹിരാനിച്ചസുത്തം

൪. ‘‘രൂപാ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ… ധമ്മാ അനിച്ചാ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, സദ്ദേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ഗന്ധേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, രസേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ഫോട്ഠബ്ബേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ബാഹിരദുക്ഖസുത്തം

൫. ‘‘രൂപാ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ. യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ… ധമ്മാ ദുക്ഖാ. യം ദുക്ഖം തദനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ബാഹിരാനത്തസുത്തം

൬. ‘‘രൂപാ, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ… ധമ്മാ അനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അജ്ഝത്താനിച്ചാതീതാനാഗതസുത്തം

൭. ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം ചക്ഖുസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം ചക്ഖും നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചക്ഖുസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. സോതം അനിച്ചം… ഘാനം അനിച്ചം… ജിവ്ഹാ അനിച്ചാ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നായ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതായ ജിവ്ഹായ അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം ജിവ്ഹം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നായ ജിവ്ഹായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. കായോ അനിച്ചോ…പേ… മനോ അനിച്ചോ അതീതാനാഗതോ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം മനസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം മനം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ മനസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. അജ്ഝത്തദുക്ഖാതീതാനാഗതസുത്തം

൮. ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം ചക്ഖുസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം ചക്ഖും നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചക്ഖുസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. സോതം ദുക്ഖം…പേ… ഘാനം ദുക്ഖം…പേ… ജിവ്ഹാ ദുക്ഖാ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നായ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതായ ജിവ്ഹായ അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം ജിവ്ഹം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നായ ജിവ്ഹായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. കായോ ദുക്ഖോ…പേ… മനോ ദുക്ഖോ അതീതാനാഗതോ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം മനസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം മനം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ മനസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അജ്ഝത്താനത്താതീതാനാഗതസുത്തം

൯. ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം ചക്ഖുസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം ചക്ഖും നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചക്ഖുസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. സോതം അനത്താ…പേ… ഘാനം അനത്താ…പേ… ജിവ്ഹാ അനത്താ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നായ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതായ ജിവ്ഹായ അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം ജിവ്ഹം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നായ ജിവ്ഹായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. കായോ അനത്താ…പേ… മനോ അനത്താ അതീതാനാഗതോ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം മനസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം മനം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ മനസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ബാഹിരാനിച്ചാതീതാനാഗതസുത്തം

൧൦. ‘‘രൂപാ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നാനം! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതേസു രൂപേസു അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതേ രൂപേ നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നാനം രൂപാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ… ധമ്മാ അനിച്ചാ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നാനം! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതേസു ധമ്മേസു അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതേ ധമ്മേ നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. ദസമം.

൧൧. ബാഹിരദുക്ഖാതീതാനാഗതസുത്തം

൧൧. ‘‘രൂപാ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നാനം! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതേസു രൂപേസു അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതേ രൂപേ നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നാനം രൂപാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി…പേ. …. ഏകാദസമം.

൧൨. ബാഹിരാനത്താതീതാനാഗതസുത്തം

൧൨. ‘‘രൂപാ, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നാനം! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതേസു രൂപേസു അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതേ രൂപേ നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നാനം രൂപാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ… ധമ്മാ അനത്താ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നാനം! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതേസു ധമ്മേസു അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതേ ധമ്മേ നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. ദ്വാദസമം.

അനിച്ചവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ ച, തയോ അജ്ഝത്തബാഹിരാ;

യദനിച്ചേന തയോ വുത്താ, തേ തേ അജ്ഝത്തബാഹിരാതി.

൨. യമകവഗ്ഗോ

൧. പഠമപുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം? കോ സോതസ്സ…പേ… കോ ഘാനസ്സ… കോ ജിവ്ഹായ… കോ കായസ്സ… കോ മനസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘യം ഖോ ചക്ഖും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ. യം ചക്ഖും അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം ചക്ഖുസ്സ ആദീനവോ. യോ ചക്ഖുസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം ചക്ഖുസ്സ നിസ്സരണം. യം സോതം…പേ… യം ഘാനം…പേ… യം ജിവ്ഹം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം ജിവ്ഹായ അസ്സാദോ. യം [യാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ജിവ്ഹാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം ജിവ്ഹായ ആദീനവോ. യോ ജിവ്ഹായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം ജിവ്ഹായ നിസ്സരണം. യം കായം…പേ… യം മനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം മനസ്സ അസ്സാദോ. യം [യോ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] മനോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ, അയം മനസ്സ ആദീനവോ. യോ മനസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം മനസ്സ നിസ്സരണ’’’ന്തി.

‘‘യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി [സബ്ബത്ഥാപി ഏവമേവ ഇതിസദ്ദേന സഹ ദിസ്സതി] പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സീ. പീ. ക.) ഏവമുപരിപി], അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയപുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തം

൧൪. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ രൂപാനം അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം? കോ സദ്ദാനം…പേ… കോ ഗന്ധാനം… കോ രസാനം… കോ ഫോട്ഠബ്ബാനം… കോ ധമ്മാനം അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘യം ഖോ രൂപേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം രൂപാനം അസ്സാദോ. യം രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം രൂപാനം ആദീനവോ. യോ രൂപേസു ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം രൂപാനം നിസ്സരണം. യം സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… യം ധമ്മേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം ധമ്മാനം അസ്സാദോ. യം ധമ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം ധമ്മാനം ആദീനവോ. യോ ധമ്മേസു ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം ധമ്മാനം നിസ്സരണ’’’ന്തി.

‘‘യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം ബാഹിരാനം ആയതനാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം ബാഹിരാനം ആയതനാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമഅസ്സാദപരിയേസനസുത്തം

൧൫. ‘‘ചക്ഖുസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സാദപരിയേസനം അചരിം. യോ ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ചക്ഖുസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവപരിയേസനം അചരിം. യോ ചക്ഖുസ്സ ആദീനവോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ചക്ഖുസ്സ ആദീനവോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ചക്ഖുസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണപരിയേസനം അചരിം. യം ചക്ഖുസ്സ നിസ്സരണം തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ചക്ഖുസ്സ നിസ്സരണം, പഞ്ഞായ മേ തം സുദിട്ഠം. സോതസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ… ഘാനസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ… ജിവ്ഹായാഹം ഭിക്ഖവേ, അസ്സാദപരിയേസനം അചരിം. യോ ജിവ്ഹായ അസ്സാദോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ജിവ്ഹായ അസ്സാദോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ജിവ്ഹായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവപരിയേസനം അചരിം. യോ ജിവ്ഹായ ആദീനവോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ജിവ്ഹായ ആദീനവോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ജിവ്ഹായാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണപരിയേസനം അചരിം. യം ജിവ്ഹായ നിസ്സരണം തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ജിവ്ഹായ നിസ്സരണം, പഞ്ഞായ മേ തം സുദിട്ഠം. മനസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സാദപരിയേസനം അചരിം. യോ മനസ്സ അസ്സാദോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ മനസ്സ അസ്സാദോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. മനസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവപരിയേസനം അചരിം. യോ മനസ്സ ആദീനവോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ മനസ്സ ആദീനവോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. മനസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണപരിയേസനം അചരിം. യം മനസ്സ നിസ്സരണം തദജ്ഝഗമം. യാവതാ മനസ്സ നിസ്സരണം, പഞ്ഞായ മേ തം സുദിട്ഠം.

‘‘യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം…പേ… പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅസ്സാദപരിയേസനസുത്തം

൧൬. ‘‘രൂപാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സാദപരിയേസനം അചരിം. യോ രൂപാനം അസ്സാദോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ രൂപാനം അസ്സാദോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. രൂപാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവപരിയേസനം അചരിം. യോ രൂപാനം ആദീനവോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ രൂപാനം ആദീനവോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. രൂപാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണപരിയേസനം അചരിം. യം രൂപാനം നിസ്സരണം തദജ്ഝഗമം. യാവതാ രൂപാനം നിസ്സരണം, പഞ്ഞായ മേ തം സുദിട്ഠം. സദ്ദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ… ഗന്ധാനാഹം, ഭിക്ഖവേ… രസാനാഹം, ഭിക്ഖവേ… ഫോട്ഠബ്ബാനാഹം, ഭിക്ഖവേ… ധമ്മാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സാദപരിയേസനം അചരിം. യോ ധമ്മാനം അസ്സാദോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ധമ്മാനം അസ്സാദോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ധമ്മാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവപരിയേസനം അചരിം. യോ ധമ്മാനം ആദീനവോ തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ധമ്മാനം ആദീനവോ പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ധമ്മാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണപരിയേസനം അചരിം. യം ധമ്മാനം നിസ്സരണം തദജ്ഝഗമം. യാവതാ ധമ്മാനം നിസ്സരണം, പഞ്ഞായ മേ തം സുദിട്ഠം.

‘‘യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം…പേ… പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമനോചേഅസ്സാദസുത്തം

൧൭. ‘‘നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ചക്ഖുസ്മിം സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ തസ്മാ സത്താ ചക്ഖുസ്മിം സാരജ്ജന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്സ ആദീനവോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ചക്ഖുസ്മിം നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ചക്ഖുസ്സ ആദീനവോ തസ്മാ സത്താ ചക്ഖുസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്സ നിസ്സരണം അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ചക്ഖുസ്മാ നിസ്സരേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ചക്ഖുസ്സ നിസ്സരണം തസ്മാ സത്താ ചക്ഖുസ്മാ നിസ്സരന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, സോതസ്സ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ… നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ഘാനസ്സ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ… നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ജിവ്ഹായ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ജിവ്ഹായ സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ജിവ്ഹായ അസ്സാദോ, തസ്മാ സത്താ ജിവ്ഹായ സാരജ്ജന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ജിവ്ഹായ ആദീനവോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ജിവ്ഹായ നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ജിവ്ഹായ ആദീനവോ, തസ്മാ സത്താ ജിവ്ഹായ നിബ്ബിന്ദന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ജിവ്ഹായ നിസ്സരണം അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ജിവ്ഹായ നിസ്സരേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ജിവ്ഹായ നിസ്സരണം, തസ്മാ സത്താ ജിവ്ഹായ നിസ്സരന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, കായസ്സ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ… നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, മനസ്സ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ മനസ്മിം സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി മനസ്സ അസ്സാദോ, തസ്മാ സത്താ മനസ്മിം സാരജ്ജന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, മനസ്സ ആദീനവോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ മനസ്മിം നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി മനസ്സ ആദീനവോ, തസ്മാ സത്താ മനസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, മനസ്സ നിസ്സരണം അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ മനസ്മാ നിസ്സരേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി മനസ്സ നിസ്സരണം, തസ്മാ സത്താ മനസ്മാ നിസ്സരന്തി.

‘‘യാവകീവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇമേസം ഛന്നം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞംസു, നേവ താവ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസഞ്ഞുത്താ വിപ്പമുത്താ വിമരിയാദീകതേന [വിപരിയാദികതേന (സീ. പീ.), വിപരിയാദികതേന (സ്യാ. കം. ക.)] ചേതസാ വിഹരിംസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇമേസം ഛന്നം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞംസു, അഥ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസഞ്ഞുത്താ വിപ്പമുത്താ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയനോചേഅസ്സാദസുത്തം

൧൮. ‘‘നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, രൂപാനം അസ്സാദോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ രൂപേസു സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി രൂപാനം അസ്സാദോ, തസ്മാ സത്താ രൂപേസു സാരജ്ജന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, രൂപാനം ആദീനവോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ രൂപേസു നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി രൂപാനം ആദീനവോ, തസ്മാ സത്താ രൂപേസു നിബ്ബിന്ദന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, രൂപാനം നിസ്സരണം അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ രൂപേഹി നിസ്സരേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി രൂപാനം നിസ്സരണം, തസ്മാ സത്താ രൂപേഹി നിസ്സരന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, സദ്ദാനം… ഗന്ധാനം… രസാനം… ഫോട്ഠബ്ബാനം… ധമ്മാനം അസ്സാദോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ധമ്മേസു സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ധമ്മാനം അസ്സാദോ, തസ്മാ സത്താ ധമ്മേസു സാരജ്ജന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം ആദീനവോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ധമ്മേസു നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ധമ്മാനം ആദീനവോ, തസ്മാ സത്താ ധമ്മേസു നിബ്ബിന്ദന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം നിസ്സരണം അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ധമ്മേഹി നിസ്സരേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ധമ്മാനം നിസ്സരണം, തസ്മാ സത്താ ധമ്മേഹി നിസ്സരന്തി.

‘‘യാവകീവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇമേസം ഛന്നം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞംസു, നേവ താവ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസഞ്ഞുത്താ വിപ്പമുത്താ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരിംസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇമേസം ഛന്നം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞംസു, അഥ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസഞ്ഞുത്താ വിപ്പമുത്താ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമാഭിനന്ദസുത്തം

൧൯. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖും അഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ അഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി, അപരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. യോ സോതം…പേ… യോ ഘാനം…പേ… യോ ജിവ്ഹം അഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ അഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി, അപരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. യോ കായം…പേ… യോ മനം അഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ അഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി, അപരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാ’’തി വദാമി.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖും നാഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ നാഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം നാഭിനന്ദതി, പരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. യോ സോതം…പേ… യോ ഘാനം…പേ… യോ ജിവ്ഹം നാഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ നാഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം നാഭിനന്ദതി, പരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. യോ കായം…പേ… യോ മനം നാഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ നാഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം നാഭിനന്ദതി, പരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാ’’തി വദാമി. സത്തമം.

൮. ദുതിയാഭിനന്ദസുത്തം

൨൦. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപേ അഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ അഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി, അപരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. യോ സദ്ദേ…പേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… ധമ്മേ അഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ അഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി, അപരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാ’’തി വദാമി.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപേ നാഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ നാഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം നാഭിനന്ദതി, പരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. യോ സദ്ദേ…പേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… ധമ്മേ നാഭിനന്ദതി, ദുക്ഖം സോ നാഭിനന്ദതി. യോ ദുക്ഖം നാഭിനന്ദതി, പരിമുത്തോ സോ ദുക്ഖസ്മാ’’തി വദാമി. അട്ഠമം.

൯. പഠമദുക്ഖുപ്പാദസുത്തം

൨൧. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോ ഠിതി അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ, ദുക്ഖസ്സേസോ ഉപ്പാദോ, രോഗാനം ഠിതി, ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോ. യോ സോതസ്സ…പേ… യോ ഘാനസ്സ… യോ ജിവ്ഹായ… യോ കായസ്സ… യോ മനസ്സ ഉപ്പാദോ ഠിതി അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ, ദുക്ഖസ്സേസോ ഉപ്പാദോ, രോഗാനം ഠിതി, ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോ.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്സ നിരോധോ വൂപസമോ അത്ഥങ്ഗമോ, ദുക്ഖസ്സേസോ നിരോധോ, രോഗാനം വൂപസമോ, ജരാമരണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. യോ സോതസ്സ… യോ ഘാനസ്സ… യോ ജിവ്ഹായ… യോ കായസ്സ… യോ മനസ്സ നിരോധോ വൂപസമോ അത്ഥങ്ഗമോ, ദുക്ഖസ്സേസോ നിരോധോ, രോഗാനം വൂപസമോ, ജരാമരണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയദുക്ഖുപ്പാദസുത്തം

൨൨. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപാനം ഉപ്പാദോ ഠിതി അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ, ദുക്ഖസ്സേസോ ഉപ്പാദോ, രോഗാനം ഠിതി, ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോ. യോ സദ്ദാനം…പേ… യോ ഗന്ധാനം… യോ രസാനം… യോ ഫോട്ഠബ്ബാനം… യോ ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ ഠിതി അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ, ദുക്ഖസ്സേസോ ഉപ്പാദോ, രോഗാനം ഠിതി, ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോ.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപാനം നിരോധോ വൂപസമോ അത്ഥങ്ഗമോ, ദുക്ഖസ്സേസോ നിരോധോ, രോഗാനം വൂപസമോ, ജരാമരണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. യോ സദ്ദാനം…പേ… യോ ഗന്ധാനം… യോ രസാനം… യോ ഫോട്ഠബ്ബാനം… യോ ധമ്മാനം നിരോധോ വൂപസമോ അത്ഥങ്ഗമോ, ദുക്ഖസ്സേസോ നിരോധോ, രോഗാനം വൂപസമോ, ജരാമരണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’’തി. ദസമം.

യമകവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സമ്ബോധേന ദുവേ വുത്താ, അസ്സാദേന അപരേ ദുവേ;

നോ ചേതേന ദുവേ വുത്താ, അഭിനന്ദേന അപരേ ദുവേ;

ഉപ്പാദേന ദുവേ വുത്താ, വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.

൩. സബ്ബവഗ്ഗോ

൧. സബ്ബസുത്തം

൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം? ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപാ ച, സോതഞ്ച [സോതഞ്ചേവ (?) ഏവമിതരയുഗലേസുപി] സദ്ദാ ച, ഘാനഞ്ച ഗന്ധാ ച, ജിവ്ഹാ ച രസാ ച, കായോ ച ഫോട്ഠബ്ബാ ച, മനോ ച ധമ്മാ ച – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം. യോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹമേതം സബ്ബം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം സബ്ബം പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’തി, തസ്സ വാചാവത്ഥുകമേവസ്സ [വാചാവത്ഥുരേവസ്സ (സീ. പീ.), വാചാവത്ഥുദേവസ്സ (സ്യാ. കം.)]; പുട്ഠോ ച ന സമ്പായേയ്യ, ഉത്തരിഞ്ച വിഘാതം ആപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഥാ തം, ഭിക്ഖവേ, അവിസയസ്മി’’ന്തി. പഠമം.

൨. പഹാനസുത്തം

൨൪. ‘‘സബ്ബപ്പഹാനായ [സബ്ബം പഹാനായ (സ്യാ. കം. ക.)] വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപ്പഹാനായ ധമ്മോ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബം, രൂപാ പഹാതബ്ബാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം…പേ… യമ്പിദം സോതസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം… യമ്പിദം ഘാനസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം. ജിവ്ഹാ പഹാതബ്ബാ, രസാ പഹാതബ്ബാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം. കായോ പഹാതബ്ബോ… മനോ പഹാതബ്ബോ, ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ, മനോവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം, മനോസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപ്പഹാനായ ധമ്മോ’’തി. ദുതിയം.

൩. അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തം

൨൫. ‘‘സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായ വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായ ധമ്മോ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, രൂപാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം…പേ… ജിവ്ഹാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, രസാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം. കായോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ… മനോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, മനോവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, മനോസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായ ധമ്മോ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഅപരിജാനനസുത്തം

൨൬. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രൂപേ അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ…പേ… ജിവ്ഹം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രസേ…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കായം…പേ… മനം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ധമ്മേ…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘സബ്ബഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രൂപേ അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ…പേ… ജിവ്ഹം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രസേ…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കായം…പേ… മനം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ധമ്മേ…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തം

൨൭. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖു, യേ ച രൂപാ, യഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, യേ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ…പേ… യാ ച ജിവ്ഹാ, യേ ച രസാ, യഞ്ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, യേ ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച കായോ, യേ ച ഫോട്ഠബ്ബാ, യഞ്ച കായവിഞ്ഞാണം, യേ ച കായവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച മനോ, യേ ച ധമ്മാ, യഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണം, യേ ച മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖു, യേ ച രൂപാ, യഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, യേ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ…പേ… യാ ച ജിവ്ഹാ, യേ ച രസാ, യഞ്ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, യേ ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച കായോ, യേ ച ഫോട്ഠബ്ബാ, യഞ്ച കായവിഞ്ഞാണം, യേ ച കായവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച മനോ, യേ ച ധമ്മാ, യഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണം, യേ ച മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ആദിത്തസുത്തം

൨൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഗയായം വിഹരതി ഗയാസീസേ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസഹസ്സേന. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ആദിത്തം? ചക്ഖു [ചക്ഖും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം, രൂപാ ആദിത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം? ‘രാഗഗ്ഗിനാ, ദോസഗ്ഗിനാ, മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്ത’ന്തി വദാമി…പേ… ജിവ്ഹാ ആദിത്താ, രസാ ആദിത്താ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ. യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം? ‘രാഗഗ്ഗിനാ, ദോസഗ്ഗിനാ, മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്ത’ന്തി വദാമി…പേ… മനോ ആദിത്തോ, ധമ്മാ ആദിത്താ, മനോവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, മനോസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം? ‘രാഗഗ്ഗിനാ, ദോസഗ്ഗിനാ, മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്ത’ന്തി വദാമി. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി …പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദും. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ തസ്സ ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂതി. ഛട്ഠം.

൭. അദ്ധഭൂതസുത്തം

൨൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധഭൂതം [അന്ധഭൂതം (സീ. സ്യാ. കം.)]. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അദ്ധഭൂതം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധഭൂതം, രൂപാ അദ്ധഭൂതാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അദ്ധഭൂതം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അദ്ധഭൂതോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അദ്ധഭൂതം. കേന അദ്ധഭൂതം? ‘ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി അദ്ധഭൂത’ന്തി വദാമി…പേ… ജിവ്ഹാ അദ്ധഭൂതാ, രസാ അദ്ധഭൂതാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അദ്ധഭൂതം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ അദ്ധഭൂതോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അദ്ധഭൂതം. കേന അദ്ധഭൂതം? ‘ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി അദ്ധഭൂത’ന്തി വദാമി. കായോ അദ്ധഭൂതോ…പേ… മനോ അദ്ധഭൂതോ, ധമ്മാ അദ്ധഭൂതാ, മനോവിഞ്ഞാണം അദ്ധഭൂതം, മനോസമ്ഫസ്സോ അദ്ധഭൂതോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അദ്ധഭൂതം. കേന അദ്ധഭൂതം? ‘ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി അദ്ധഭൂത’ന്തി വദാമി. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, വിമുത്തസ്മിം ‘വിമുത്ത’മിതി ഞാണം ഹോതി, ‘ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തം

൩൦. ‘‘സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പം വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീതി. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖും ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖും മേതി ന മഞ്ഞതി. രൂപേ ന മഞ്ഞതി, രൂപേസു ന മഞ്ഞതി, രൂപതോ ന മഞ്ഞതി, രൂപാ മേതി ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മേതി ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ മേതി ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി…പേ… ജിവ്ഹം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹായ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാ മേതി ന മഞ്ഞതി. രസേ ന മഞ്ഞതി, രസേസു ന മഞ്ഞതി, രസതോ ന മഞ്ഞതി, രസാ മേതി ന മഞ്ഞതി. ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം മേതി ന മഞ്ഞതി. ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ മേതി ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി…പേ… മനം ന മഞ്ഞതി, മനസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനതോ ന മഞ്ഞതി, മനോ മേതി ന മഞ്ഞതി. ധമ്മേ ന മഞ്ഞതി, ധമ്മേസു ന മഞ്ഞതി, ധമ്മതോ ന മഞ്ഞതി, ധമ്മാ മേതി ന മഞ്ഞതി. മനോവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, മനോവിഞ്ഞാണസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനോവിഞ്ഞാണതോ ന മഞ്ഞതി, മനോവിഞ്ഞാണം മേതി ന മഞ്ഞതി. മനോസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സതോ ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സോ മേതി ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. സബ്ബം ന മഞ്ഞതി, സബ്ബസ്മിം ന മഞ്ഞതി, സബ്ബതോ ന മഞ്ഞതി, സബ്ബം മേതി ന മഞ്ഞതി. സോ ഏവം അമഞ്ഞമാനോ ന ച കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പാ പടിപദാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തം

൩൧. ‘‘സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായം വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖും ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖും മേതി ന മഞ്ഞതി. രൂപേ ന മഞ്ഞതി…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി…പേ… ജിവ്ഹം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹായ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാ മേതി ന മഞ്ഞതി. രസേ ന മഞ്ഞതി…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി…പേ… മനം ന മഞ്ഞതി, മനസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനതോ ന മഞ്ഞതി, മനോ മേതി ന മഞ്ഞതി. ധമ്മേ ന മഞ്ഞതി…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി. യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധധാതുആയതനം തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. സോ ഏവം അമഞ്ഞമാനോ ന ച കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തം

൩൨. ‘‘സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായം വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ?

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖും നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’.

‘‘രൂപാ…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘ജിവ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചാ ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘രസാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… ധമ്മാ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാതി?

‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’.

‘‘യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ജിവ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി, രസേസുപി…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ’’തി. ദസമം.

സബ്ബവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സബ്ബഞ്ച ദ്വേപി പഹാനാ, പരിജാനാപരേ ദുവേ;

ആദിത്തം അദ്ധഭൂതഞ്ച, സാരുപ്പാ ദ്വേ ച സപ്പായാ;

വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.

൪. ജാതിധമ്മവഗ്ഗോ

൧-൧൦. ജാതിധമ്മാദിസുത്തദസകം

൩൩. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ…പേ… ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ജാതിധമ്മം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ജാതിധമ്മം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ജാതിധമ്മം. രൂപാ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ജാതിധമ്മോ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ജാതിധമ്മം…പേ… ജിവ്ഹാ… രസാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ജാതിധമ്മം. കായോ…പേ... മനോ ജാതിധമ്മോ, ധമ്മാ ജാതിധമ്മാ, മനോവിഞ്ഞാണം ജാതിധമ്മം, മനോസമ്ഫസ്സോ ജാതിധമ്മോ. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ജാതിധമ്മം. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൩൪. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ജരാധമ്മം…പേ… സംഖിത്തം. ദുതിയം.

൩൫. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ബ്യാധിധമ്മം…പേ…. തതിയം.

൩൬. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, മരണധമ്മം…പേ…. ചതുത്ഥം.

൩൭. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സോകധമ്മം…പേ…. പഞ്ചമം.

൩൮. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സംകിലേസികധമ്മം…പേ…. ഛട്ഠം.

൩൯. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ഖയധമ്മം…പേ…. സത്തമം.

൪൦. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, വയധമ്മം…പേ…. അട്ഠമം.

൪൧. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സമുദയധമ്മം…പേ…. നവമം.

൪൨. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, നിരോധധമ്മം…പേ…. ദസമം.

ജാതിധമ്മവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ജാതിജരാബ്യാധിമരണം, സോകോ ച സംകിലേസികം;

ഖയവയസമുദയം, നിരോധധമ്മേന തേ ദസാതി.

൫. സബ്ബഅനിച്ചവഗ്ഗോ

൧-൯. അനിച്ചാദിസുത്തനവകം

൪൩. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ…പേ… ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അനിച്ചം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, രൂപാ അനിച്ചാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം…പേ… ജിവ്ഹാ അനിച്ചാ, രസാ അനിച്ചാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ. യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം. കായോ അനിച്ചോ…പേ… മനോ അനിച്ചോ, ധമ്മാ അനിച്ചാ, മനോവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, മനോസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൪൪. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം…പേ…. ദുതിയം.

൪൫. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ…പേ…. തതിയം.

൪൬. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യം…പേ…. ചതുത്ഥം.

൪൭. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യം…പേ…. പഞ്ചമം.

൪൮. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബം…പേ…. ഛട്ഠം.

൪൯. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സച്ഛികാതബ്ബം…പേ…. സത്തമം.

൫൦. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞേയ്യം…പേ…. അട്ഠമം.