൧. സഗാഥാവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തം

൨൪൯. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാതി.

‘‘സമാഹിതോ സമ്പജാനോ, സതോ ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;

വേദനാ ച പജാനാതി, വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവം.

‘‘യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തി, മഗ്ഗഞ്ച ഖയഗാമിനം;

വേദനാനം ഖയാ ഭിക്ഖു, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. പഠമം;

൨. സുഖസുത്തം

൨൫൦. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാതി.

‘‘സുഖം വാ യദി വാ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖം സഹ;

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, യം കിഞ്ചി അത്ഥി വേദിതം.

‘‘ഏതം ദുക്ഖന്തി ഞത്വാന, മോസധമ്മം പലോകിനം;

ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സം, ഏവം തത്ഥ വിരജ്ജതീ’’തി. ദുതിയം;

൩. പഹാനസുത്തം

൨൫൧. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സുഖായ, ഭിക്ഖവേ, വേദനായ രാഗാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ പഹാതബ്ബോ. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു നിരനുസയോ സമ്മദ്ദസോ അച്ഛേച്ഛി [അച്ഛേജ്ജി (ബഹൂസു)] തണ്ഹം, വിവത്തയി [വാവത്തയി (സീ.)] സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’’തി.

‘‘സുഖം വേദയമാനസ്സ [വേദിയമാനസ്സ (സീ. പീ.)], വേദനം അപ്പജാനതോ;

സോ രാഗാനുസയോ ഹോതി, അനിസ്സരണദസ്സിനോ.

‘‘ദുക്ഖം വേദയമാനസ്സ, വേദനം അപ്പജാനതോ;

പടിഘാനുസയോ ഹോതി, അനിസ്സരണദസ്സിനോ.

‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, ഭൂരിപഞ്ഞേന ദേസിതം;

തഞ്ചാപി അഭിനന്ദതി, നേവ ദുക്ഖാ പമുച്ചതി.

‘‘യതോ ച ഭിക്ഖു ആതാപീ, സമ്പജഞ്ഞം ന രിഞ്ചതി;

തതോ സോ വേദനാ സബ്ബാ, പരിജാനാതി പണ്ഡിതോ.

‘‘സോ വേദനാ പരിഞ്ഞായ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനാസവോ;

കായസ്സ ഭേദാ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി. തതിയം;

൪. പാതാലസുത്തം

൨൫൨. ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ യം വാചം ഭാസതി – ‘അത്ഥി മഹാസമുദ്ദേ പാതാലോ’തി. തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അസന്തം അവിജ്ജമാനം ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘അത്ഥി മഹാസമുദ്ദേ പാതാലോ’തി. സാരീരികാനം ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാനം വേദനാനം അധിവചനം യദിദം ‘പാതാലോ’തി. അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ പാതാലേ ന പച്ചുട്ഠാസി, ഗാധഞ്ച നാജ്ഝഗാ’. സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ നേവ സോചതി, ന കിലമതി, ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘സുതവാ അരിയസാവകോ പാതാലേ പച്ചുട്ഠാസി, ഗാധഞ്ച അജ്ഝഗാ’’’തി.

‘‘യോ ഏതാ നാധിവാസേതി, ഉപ്പന്നാ വേദനാ ദുഖാ;

സാരീരികാ പാണഹരാ, യാഹി ഫുട്ഠോ പവേധതി.

‘‘അക്കന്ദതി പരോദതി, ദുബ്ബലോ അപ്പഥാമകോ;

ന സോ പാതാലേ പച്ചുട്ഠാസി, അഥോ ഗാധമ്പി നാജ്ഝഗാ.

‘‘യോ ചേതാ അധിവാസേതി, ഉപ്പന്നാ വേദനാ ദുഖാ;

സാരീരികാ പാണഹരാ, യാഹി ഫുട്ഠോ ന വേധതി;

സ വേ പാതാലേ പച്ചുട്ഠാസി, അഥോ ഗാധമ്പി അജ്ഝഗാ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തം

൨൫൩. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖതോ ദിട്ഠാ ഹോതി, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദിട്ഠാ ഹോതി, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദിട്ഠാ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു സമ്മദ്ദസോ അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹം, വിവത്തയി സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോ.

‘‘സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു, പരിജാനാതി വേദനാ;

സോ വേദനാ പരിഞ്ഞായ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനാസവോ;

കായസ്സ ഭേദാ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. സല്ലസുത്തം

൨൫൪. ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ സുഖമ്പി വേദനം വേദയതി [വേദിയതി (സീ. പീ.)], ദുക്ഖമ്പി വേദനം വേദയതി, അദുക്ഖമസുഖമ്പി വേദനം വേദയതി. സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സുഖമ്പി വേദനം വേദയതി, ദുക്ഖമ്പി വേദനം വേദയതി, അദുക്ഖമസുഖമ്പി വേദനം വേദയതി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോ കോ അധിപ്പയാസോ [അധിപ്പായോ (സീ. ക.), അധിപ്പായസോ (സ്യാ. കം.), അധിപ്പായോസോ (പീ.)] കിം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… അസ്സുതവാ. ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ദ്വേ വേദനാ വേദയതി – കായികഞ്ച, ചേതസികഞ്ച. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസം സല്ലേന വിജ്ഝേയ്യ [സല്ലേന അനുവിജ്ഝേയ്യും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. തമേനം ദുതിയേന സല്ലേന അനുവേധം വിജ്ഝേയ്യ [സല്ലേന അനുവിജ്ഝേയ്യും (സീ.), സല്ലേന അനുവേധം വിജ്ഝേയ്യും (സ്യാ. കം.), സല്ലേന വിജ്ഝേയ്യും (പീ.)]. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ദ്വിസല്ലേന വേദനം വേദയതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ദ്വേ വേദനാ വേദയതി – കായികഞ്ച, ചേതസികഞ്ച. തസ്സായേവ ഖോ പന ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ പടിഘവാ ഹോതി. തമേനം ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘവന്തം, യോ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ, സോ അനുസേതി. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ കാമസുഖം അഭിനന്ദതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പജാനാതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അഞ്ഞത്ര കാമസുഖാ ദുക്ഖായ വേദനായ നിസ്സരണം, തസ്സ കാമസുഖഞ്ച അഭിനന്ദതോ, യോ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ അനുസേതി. സോ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം അപ്പജാനതോ, യോ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ, സോ അനുസേതി. സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ സഞ്ഞുത്തോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, സഞ്ഞുത്തോ ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി, ന കിലമതി, ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ഏകം വേദനം വേദയതി – കായികം, ന ചേതസികം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസം സല്ലേന വിജ്ഝേയ്യ. തമേനം ദുതിയേന സല്ലേന അനുവേധം ന വിജ്ഝേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഏകസല്ലേന വേദനം വേദയതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി, ന കിലമതി, ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ഏകം വേദനം വേദയതി – കായികം, ന ചേതസികം. തസ്സായേവ ഖോ പന ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ പടിഘവാ ന ഹോതി. തമേനം ദുക്ഖായ വേദനായ അപ്പടിഘവന്തം, യോ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ, സോ നാനുസേതി. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ കാമസുഖം നാഭിനന്ദതി. തം കിസ്സ ഹേതു? പജാനാതി ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അഞ്ഞത്ര കാമസുഖാ ദുക്ഖായ വേദനായ നിസ്സരണം. തസ്സ കാമസുഖം നാഭിനന്ദതോ യോ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ നാനുസേതി. സോ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവം ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനതോ, യോ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ, സോ നാനുസേതി. സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘സുതവാ അരിയസാവകോ വിസഞ്ഞുത്തോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, വിസഞ്ഞുത്തോ ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ, അയം അധിപ്പയാസോ, ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി.

‘‘ന വേദനം വേദയതി സപഞ്ഞോ,

സുഖമ്പി ദുക്ഖമ്പി ബഹുസ്സുതോപി;

അയഞ്ച ധീരസ്സ പുഥുജ്ജനേന,

മഹാ [അയം (സ്യാ. കം. ക.)] വിസേസോ കുസലസ്സ ഹോതി.

‘‘സങ്ഖാതധമ്മസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ,

വിപസ്സതോ [സമ്പസ്സതോ (സീ. പീ.)] ലോകമിമം പരഞ്ച;

ഇട്ഠസ്സ ധമ്മാ ന മഥേന്തി ചിത്തം,

അനിട്ഠതോ നോ പടിഘാതമേതി.

‘‘തസ്സാനുരോധാ അഥവാ വിരോധാ,

വിധൂപിതാ അത്ഥഗതാ ന സന്തി;

പദഞ്ച ഞത്വാ വിരജം അസോകം,

സമ്മാ പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തം

൨൫൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഗിലാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം സുഖാ വേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ കായം പടിച്ച. അയം ഖോ പന കായോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ കായേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ കായേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വിരാഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, നിരോധാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, യോ കായേ ച സുഖായ ച വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം ദുക്ഖാ വേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ കായം പടിച്ച. അയം ഖോ പന കായോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ കായേ ച ദുക്ഖായ വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ കായേ ച ദുക്ഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, യോ കായേ ച ദുക്ഖായ ച വേദനായ പടിഘാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ കായം പടിച്ച. അയം ഖോ പന കായോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ കായേ ച അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ കായേ ച അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, യോ കായേ ച അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി; ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി; അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി; ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി; അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി [സീതിഭവിസ്സന്തീതി (സീ. പീ. ക.)] പജാനാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ, തസ്സേവ തേലസ്സ ച വട്ടിയാ ച പരിയാദാനാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്തം

൨൫൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഗിലാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി…പേ… ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി. സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം സുഖാ വേദനാ; സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ ഫസ്സം പടിച്ച. അയം ഖോ പന ഫസ്സോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ ഫസ്സേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ ഫസ്സേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വിരാഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, നിരോധാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോ ഫസ്സേ ച സുഖായ ച വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ…പേ… വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ…പേ… ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ; സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ, തസ്സേവ തേലസ്സ ച വട്ടിയാ ച പരിയാദാനാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അനിച്ചസുത്തം

൨൫൭. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി. നവമം.

൧൦. ഫസ്സമൂലകസുത്തം

൨൫൮. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ഫസ്സജാ ഫസ്സമൂലകാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സപച്ചയാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. തസ്സേവ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം കട്ഠാനം സങ്ഘട്ടനസമോധാനാ [സങ്ഖത്താ തസ്സ സമോധാനാ (സ്യാ. കം.) സങ്ഘത്താ തസ്സ സമോധാനാ (ക.) സം. നി. ൨.൬൨ പസ്സിതബ്ബം] ഉസ്മാ ജായതി, തേജോ അഭിനിബ്ബത്തതി. തേസംയേവ കട്ഠാനം നാനാഭാവാ വിനിക്ഖേപാ, യാ തജ്ജാ ഉസ്മാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ ഫസ്സജാ ഫസ്സമൂലകാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സപച്ചയാ. തജ്ജം ഫസ്സം പടിച്ച തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ദസമം.

സഗാഥാവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സമാധി സുഖം പഹാനേന, പാതാലം ദട്ഠബ്ബേന ച;

സല്ലേന ചേവ ഗേലഞ്ഞാ, അനിച്ച ഫസ്സമൂലകാതി.