൧. പഠമപുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം? കോ സോതസ്സ…പേ… കോ ഘാനസ്സ… കോ ജിവ്ഹായ… കോ കായസ്സ… കോ മനസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘യം ഖോ ചക്ഖും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം ചക്ഖുസ്സ അസ്സാദോ. യം ചക്ഖും അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം ചക്ഖുസ്സ ആദീനവോ. യോ ചക്ഖുസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം ചക്ഖുസ്സ നിസ്സരണം. യം സോതം…പേ… യം ഘാനം…പേ… യം ജിവ്ഹം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം ജിവ്ഹായ അസ്സാദോ. യം [യാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ജിവ്ഹാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം ജിവ്ഹായ ആദീനവോ. യോ ജിവ്ഹായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം ജിവ്ഹായ നിസ്സരണം. യം കായം…പേ… യം മനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം മനസ്സ അസ്സാദോ. യം [യോ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] മനോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ, അയം മനസ്സ ആദീനവോ. യോ മനസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം മനസ്സ നിസ്സരണ’’’ന്തി.

‘‘യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി [സബ്ബത്ഥാപി ഏവമേവ ഇതിസദ്ദേന സഹ ദിസ്സതി] പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ, ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ, നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സീ. പീ. ക.) ഏവമുപരിപി], അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. പഠമം.