൭. ദുക്ഖധമ്മസുത്തം

൨൪൪. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബേസംയേവ ദുക്ഖധമ്മാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. തഥാ ഖോ പനസ്സ കാമാ ദിട്ഠാ ഹോന്തി, യഥാസ്സ കാമേ പസ്സതോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപരിളാഹോ, സോ നാനുസേതി. തഥാ ഖോ പനസ്സ ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി, യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാനുസേന്തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബേസംയേവ ദുക്ഖധമ്മാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി? ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി – ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബേസംയേവ ദുക്ഖധമ്മാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കാമാ ദിട്ഠാ ഹോന്തി? യഥാസ്സ കാമേ പസ്സതോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപരിളാഹോ, സോ നാനുസേതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗാരകാസു സാധികപോരിസാ പുണ്ണാ അങ്ഗാരാനം വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടികൂലോ. തമേനം ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ, തം അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢേയ്യും. സോ ഇതിചീതിചേവ കായം സന്നാമേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഞാത [ഞാണം (ക.)] ഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ [പുരിസസ്സ ഹോതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), പുരിസസ്സ ഹേതു ഹോതി (ക.) മ. നി. ൨.൪൫] ഇമം ചാഹം അങ്ഗാരകാസും പപതിസ്സാമി, തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛിസ്സാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ ദിട്ഠാ ഹോന്തി, യഥാസ്സ കാമേ പസ്സതോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപരിളാഹോ, സോ നാനുസേതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി, യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാനുസ്സവന്തി [നാനുസേന്തി (ക.)]? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ബഹുകണ്ടകം ദായം പവിസേയ്യ. തസ്സ പുരതോപി കണ്ടകോ, പച്ഛതോപി കണ്ടകോ, ഉത്തരതോപി കണ്ടകോ, ദക്ഖിണതോപി കണ്ടകോ, ഹേട്ഠതോപി കണ്ടകോ, ഉപരിതോപി കണ്ടകോ. സോ സതോവ അഭിക്കമേയ്യ, സതോവ പടിക്കമേയ്യ – ‘മാ മം കണ്ടകോ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, അയം വുച്ചതി അരിയസ്സ വിനയേ കണ്ടകോ’’തി. ഇതി വിദിത്വാ [കണ്ഡകോ. തം കണ്ഡകോതി ഇതി വിദിത്വാ (സീ.)] സംവരോ ച അസംവരോ ച വേദിതബ്ബോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സംവരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി…പേ… ജിവ്ഹാ രസം സായിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംവരോ ഹോതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ചരതോ ഏവം വിഹരതോ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപ്പജ്ജന്തി, പാപകാ അകുസലാ സരസങ്കപ്പാ സംയോജനിയാ, ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ദിവസംസന്തത്തേ [ദിവസസന്തത്തേ (സീ.)] അയോകടാഹേ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി നിപാതേയ്യ. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകഫുസിതാനം നിപാതോ, അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ ചേ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ചരതോ, ഏവം വിഹരതോ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ സരസങ്കപ്പാ സംയോജനിയാ, ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി; യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാനുസ്സവന്തി. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും ഏവം ചരന്തം ഏവം വിഹരന്തം രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ, ഭോഗേഹി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യും – ‘ഏഹി [ഏവം (സീ.)], ഭോ പുരിസ, കിം തേ ഇമേ കാസാവാ അനുദഹന്തി, കിം മുണ്ഡോ കപാലമനുചരസി, ഏഹി ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജസ്സു, പുഞ്ഞാനി ച കരോഹീ’തി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ചരന്തോ ഏവം വിഹരന്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗങ്ഗാ നദീ പാചീനനിന്നാ പാചീനപോണാ പാചീനപബ്ഭാരാ. അഥ മഹാജനകായോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാല-പിടകം ആദായ – ‘മയം ഇമം ഗങ്ഗം നദിം പച്ഛാനിന്നം കരിസ്സാമ പച്ഛാപോണം പച്ഛാപബ്ഭാര’ന്തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു ഖോ സോ മഹാജനകായോ ഗങ്ഗം നദിം പച്ഛാനിന്നം കരേയ്യ പച്ഛാപോണം പച്ഛാപബ്ഭാര’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘ഗങ്ഗാ, ഭന്തേ, നദീ പാചീനനിന്നാ പാചീനപോണാ പാചീനപബ്ഭാരാ; സാ ന സുകരാ പച്ഛാനിന്നാ കാതും പച്ഛാപോണാ പച്ഛാപബ്ഭാരാ. യാവദേവ ച പന സോ മഹാജനകായോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഞ്ചേ ഭിക്ഖും ഏവം ചരന്തം ഏവം വിഹരന്തം രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ ഭോഗേഹി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യും – ‘ഏഹി, ഭോ പുരിസ, കിം തേ ഇമേ കാസാവാ അനുദഹന്തി, കിം മുണ്ഡോ കപാലമനുചരസി, ഏഹി ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജസ്സു, പുഞ്ഞാനി ച കരോഹീ’തി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ചരന്തോ ഏവം വിഹരന്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? യഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ദീഘരത്തം വിവേകനിന്നം വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാരം, തഥാ [കഞ്ച (സ്യാ. കം. ക.)] ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. സത്തമം.