൧൯. ആസീവിസവഗ്ഗോ

൧. ആസീവിസോപമസുത്തം

൨൩൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആസീവിസാ ഉഗ്ഗതേജാ ഘോരവിസാ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘ഇമേ തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ചത്താരോ ആസീവിസാ ഉഗ്ഗതേജാ ഘോരവിസാ കാലേന കാലം വുട്ഠാപേതബ്ബാ, കാലേന കാലം ന്ഹാപേതബ്ബാ, കാലേന കാലം ഭോജേതബ്ബാ, കാലേന കാലം സംവേസേതബ്ബാ [പവേസേതബ്ബാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)]. യദാ ച ഖോ തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ഇമേസം ചതുന്നം ആസീവിസാനം ഉഗ്ഗതേജാനം ഘോരവിസാനം അഞ്ഞതരോ വാ അഞ്ഞതരോ വാ കുപ്പിസ്സതി, തതോ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, മരണം വാ നിഗച്ഛസി, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. യം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, കരണീയം തം കരോഹീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഭീതോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം ഉഗ്ഗതേജാനം ഘോരവിസാനം യേന വാ തേന വാ പലായേഥ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘ഇമേ ഖോ, അമ്ഭോ പുരിസ, പഞ്ച വധകാ പച്ചത്ഥികാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധാ, യത്ഥേവ നം പസ്സിസ്സാമ തത്ഥേവ ജീവിതാ വോരോപേസ്സാമാതി. യം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, കരണീയം തം കരോഹീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഭീതോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം ഉഗ്ഗതേജാനം ഘോരവിസാനം, ഭീതോ പഞ്ചന്നം വധകാനം പച്ചത്ഥികാനം യേന വാ തേന വാ പലായേഥ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ഛട്ഠോ അന്തരചരോ വധകോ ഉക്ഖിത്താസികോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധോ യത്ഥേവ നം പസ്സിസ്സാമി തത്ഥേവ സിരോ പാതേസ്സാമീതി. യം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, കരണീയം തം കരോഹീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഭീതോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം ഉഗ്ഗതേജാനം ഘോരവിസാനം, ഭീതോ പഞ്ചന്നം വധകാനം പച്ചത്ഥികാനം, ഭീതോ ഛട്ഠസ്സ അന്തരചരസ്സ വധകസ്സ ഉക്ഖിത്താസികസ്സ യേന വാ തേന വാ പലായേഥ. സോ പസ്സേയ്യ സുഞ്ഞം ഗാമം. യഞ്ഞദേവ ഘരം പവിസേയ്യ രിത്തകഞ്ഞേവ പവിസേയ്യ തുച്ഛകഞ്ഞേവ പവിസേയ്യ സുഞ്ഞകഞ്ഞേവ പവിസേയ്യ. യഞ്ഞദേവ ഭാജനം പരിമസേയ്യ രിത്തകഞ്ഞേവ പരിമസേയ്യ തുച്ഛകഞ്ഞേവ പരിമസേയ്യ സുഞ്ഞകഞ്ഞേവ പരിമസേയ്യ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘ഇദാനി, അമ്ഭോ പുരിസ, ഇമം സുഞ്ഞം ഗാമം ചോരാ ഗാമഘാതകാ പവിസന്തി [വധിസ്സന്തി (സീ. പീ.)]. യം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, കരണീയം തം കരോഹീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഭീതോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം ഉഗ്ഗതേജാനം ഘോരവിസാനം, ഭീതോ പഞ്ചന്നം വധകാനം പച്ചത്ഥികാനം, ഭീതോ ഛട്ഠസ്സ അന്തരചരസ്സ വധകസ്സ ഉക്ഖിത്താസികസ്സ, ഭീതോ ചോരാനം ഗാമഘാതകാനം യേന വാ തേന വാ പലായേഥ. സോ പസ്സേയ്യ മഹന്തം ഉദകണ്ണവം ഓരിമം തീരം സാസങ്കം സപ്പടിഭയം, പാരിമം തീരം ഖേമം അപ്പടിഭയം. ന ചസ്സ നാവാ സന്താരണീ ഉത്തരസേതു വാ അപാരാ പാരം ഗമനായ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം ഖോ മഹാഉദകണ്ണവോ ഓരിമം തീരം സാസങ്കം സപ്പടിഭയം, പാരിമം തീരം ഖേമം അപ്പടിഭയം, നത്ഥി ച [ന ചസ്സ (സീ. ക.), നത്ഥസ്സ (സ്യാ. കം.)] നാവാ സന്താരണീ ഉത്തരസേതു വാ അപാരാ പാരം ഗമനായ. യംനൂനാഹം തിണകട്ഠസാഖാപലാസം സംകഡ്ഢിത്വാ കുല്ലം ബന്ധിത്വാ തം കുല്ലം നിസ്സായ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായമമാനോ സോത്ഥിനാ പാരം ഗച്ഛേയ്യ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ തിണകട്ഠസാഖാപലാസം സംകഡ്ഢിത്വാ കുല്ലം ബന്ധിത്വാ തം കുല്ലം നിസ്സായ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായമമാനോ സോത്ഥിനാ പാരം ഗച്ഛേയ്യ, തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ [പാരഗതോ (സീ. സ്യാ. കം.)] ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ.

‘‘ഉപമാ ഖോ മ്യായം, ഭിക്ഖവേ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയഞ്ചേത്ഥ [അയം ചേവേത്ഥ (സീ.)] അത്ഥോ – ചത്താരോ ആസീവിസാ ഉഗ്ഗതേജാ ഘോരവിസാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നേതം മഹാഭൂതാനം അധിവചനം – പഥവീധാതുയാ, ആപോധാതുയാ, തേജോധാതുയാ, വായോധാതുയാ.

‘‘പഞ്ച വധകാ പച്ചത്ഥികാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചനം, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധസ്സ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധസ്സ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധസ്സ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധസ്സ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധസ്സ.

‘‘ഛട്ഠോ അന്തരചരോ വധകോ ഉക്ഖിത്താസികോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം.

‘‘സുഞ്ഞോ ഗാമോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ചക്ഖുതോ ചേപി നം, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ഉപപരിക്ഖതി രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായതി, സുഞ്ഞകഞ്ഞേവ ഖായതി…പേ… ജിവ്ഹാതോ ചേപി നം, ഭിക്ഖവേ…പേ… മനതോ ചേപി നം, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ഉപപരിക്ഖതി രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായതി, സുഞ്ഞകഞ്ഞേവ ഖായതി.

‘‘ചോരാ ഗാമഘാതകാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേസു രൂപേസു; സോതം, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഘാനം, ഭിക്ഖവേ…പേ… ജിവ്ഹാ, ഭിക്ഖവേ, ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേസു രസേസു; കായോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… മനോ, ഭിക്ഖവേ, ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേസു ധമ്മേസു.

‘‘മഹാ ഉദകണ്ണവോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നേതം ഓഘാനം അധിവചനം – കാമോഘസ്സ, ഭവോഘസ്സ, ദിട്ഠോഘസ്സ, അവിജ്ജോഘസ്സ.

‘‘ഓരിമം തീരം സാസങ്കം സപ്പടിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സക്കായസ്സേതം അധിവചനം.

‘‘പാരിമം തീരം ഖേമം അപ്പടിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനം.

‘‘കുല്ലന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സേതം അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘തസ്സ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായാമോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വീരിയാരമ്ഭസ്സേതം അധിവചനം.

‘‘തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ ഏതം അധിവചന’’ന്തി. പഠമം.

൨. രഥോപമസുത്തം

൨൩൯. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോ വിഹരതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേഹി തീഹി? ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി, നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും. തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം; ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സുഭൂമിയം ചാതുമഹാപഥേ ആജഞ്ഞരഥോ യുത്തോ അസ്സ ഠിതോ ഓധസ്തപതോദോ [ഓധതപതോദോ (സ്യാ. കം.), ഓധസതപതോദോ (പീ.)]. തമേനം ദക്ഖോ യോഗ്ഗാചരിയോ അസ്സദമ്മസാരഥി അഭിരുഹിത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന രസ്മിയോ ഗഹേത്വാ, ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന പതോദം ഗഹേത്വാ, യേനിച്ഛകം യദിച്ഛകം സാരേയ്യപി പച്ചാസാരേയ്യപി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ആരക്ഖായ സിക്ഖതി, സംയമായ സിക്ഖതി, ദമായ സിക്ഖതി, ഉപസമായ സിക്ഖതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘നേവ ദവായ, ന മദായ, ന മണ്ഡനായ, ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ, യാപനായ, വിഹിംസൂപരതിയാ, ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി, അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ വണം ആലിമ്പേയ്യ യാവദേവ രോഹനത്ഥായ [രോപനത്ഥായ (സീ. പീ.), സേവനത്ഥായ (സ്യാ. കം.), ഗോപനത്ഥായ (ക.)], സേയ്യഥാ വാ പന അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജേയ്യ യാവദേവ ഭാരസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ; ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘നേവ ദവായ, ന മദായ, ന മണ്ഡനായ, ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ, യാപനായ, വിഹിംസൂപരതിയാ, ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി, അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോ വിഹരതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി. ദുതിയം.

൩. കുമ്മോപമസുത്തം

൨൪൦. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, കുമ്മോ കച്ഛപോ സായന്ഹസമയം അനുനദീതീരേ ഗോചരപസുതോ അഹോസി. സിങ്ഗാലോപി [സിഗാലോപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സായന്ഹസമയം അനുനദീതീരേ ഗോചരപസുതോ അഹോസി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കുമ്മോ കച്ഛപോ സിങ്ഗാലം ദൂരതോവ ഗോചരപസുതം. ദിസ്വാന സോണ്ഡിപഞ്ചമാനി അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ സമോദഹിത്വാ അപ്പോസ്സുക്കോ തുണ്ഹീഭൂതോ സങ്കസായതി. സിങ്ഗാലോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ദസ കുമ്മം കച്ഛപം ദൂരതോവ ഗോചരപസുതം. ദിസ്വാന യേന കുമ്മോ കച്ഛപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ കുമ്മം കച്ഛപം പച്ചുപട്ഠിതോ അഹോസി – ‘യദായം കുമ്മോ കച്ഛപോ സോണ്ഡിപഞ്ചമാനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗം അഭിനിന്നാമേസ്സതി, തത്ഥേവ നം ഗഹേത്വാ ഉദ്ദാലിത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’തി. യദാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കുമ്മോ കച്ഛപോ സോണ്ഡിപഞ്ചമാനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗം ന അഭിനിന്നാമി, അഥ സിങ്ഗാലോ കുമ്മമ്ഹാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കാമി, ഓതാരം അലഭമാനോ.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി മാരോ പാപിമാ സതതം സമിതം പച്ചുപട്ഠിതോ – ‘അപ്പേവ നാമാഹം ഇമേസം ചക്ഖുതോ വാ ഓതാരം ലഭേയ്യം…പേ… ജിവ്ഹാതോ വാ ഓതാരം ലഭേയ്യം…പേ… മനതോ വാ ഓതാരം ലഭേയ്യ’ന്തി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ വിഹരഥ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹിനോ അഹുവത്ഥ, മാ അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹിനോ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജഥ, രക്ഖഥ ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജഥ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹിനോ അഹുവത്ഥ, മാ അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹിനോ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജഥ, രക്ഖഥ മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജഥ. യതോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ വിഹരിസ്സഥ, അഥ തുമ്ഹേഹിപി മാരോ പാപിമാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമിസ്സതി, ഓതാരം അലഭമാനോ – കുമ്മമ്ഹാവ സിങ്ഗാലോ’’തി.

‘‘കുമ്മോ അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ,

സമോദഹം ഭിക്ഖു മനോവിതക്കേ;

അനിസ്സിതോ അഞ്ഞമഹേഠയാനോ,

പരിനിബ്ബുതോ നൂപവദേയ്യ കഞ്ചീ’’തി. തതിയം;

൪. പഠമദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തം

൨൪൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഗങ്ഗായ നദിയാ തീരേ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാനം. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അമും മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സചേ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദാരുക്ഖന്ധോ ന ഓരിമം തീരം ഉപഗച്ഛതി, ന പാരിമം തീരം ഉപഗച്ഛതി, ന മജ്ഝേ സംസീദിസ്സതി, ന ഥലേ ഉസ്സീദിസ്സതി, ന മനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന ആവട്ടഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന അന്തോപൂതി ഭവിസ്സതി; ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ദാരുക്ഖന്ധോ സമുദ്ദനിന്നോ ഭവിസ്സതി സമുദ്ദപോണോ സമുദ്ദപബ്ഭാരോ. തം കിസ്സ ഹേതു? സമുദ്ദനിന്നോ, ഭിക്ഖവേ, ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതോ സമുദ്ദപോണോ സമുദ്ദപബ്ഭാരോ.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സചേ തുമ്ഹേപി ന ഓരിമം തീരം ഉപഗച്ഛഥ, ന പാരിമം തീരം ഉപഗച്ഛഥ; ന മജ്ഝേ സംസീദിസ്സഥ, ന ഥലേ ഉസ്സീദിസ്സഥ, ന മനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന ആവട്ടഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന അന്തോപൂതീ ഭവിസ്സഥ; ഏവം തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബാനനിന്നാ ഭവിസ്സഥ നിബ്ബാനപോണാ നിബ്ബാനപബ്ഭാരാ. തം കിസ്സ ഹേതു? നിബ്ബാനനിന്നാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി നിബ്ബാനപോണാ നിബ്ബാനപബ്ഭാരാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഓരിമം തീരം, കിം പാരിമം തീരം, കോ മജ്ഝേ സംസാദോ [സംസീദോ (ക.), സംസീദിതോ (സ്യാ. കം.)], കോ ഥലേ ഉസ്സാദോ, കോ മനുസ്സഗ്ഗാഹോ, കോ അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ, കോ ആവട്ടഗ്ഗാഹോ, കോ അന്തോപൂതിഭാവോ’’തി?

‘‘‘ഓരിമം തീര’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ‘പാരിമം തീര’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ‘മജ്ഝേ സംസാദോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം. ‘ഥലേ ഉസ്സാദോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, അസ്മിമാനസ്സേതം അധിവചനം.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖു, മനുസ്സഗ്ഗാഹോ? ഇധ, ഭിക്ഖു, ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ [ഗിഹിസംസട്ഠോ (ക.)] വിഹരതി, സഹനന്ദീ സഹസോകീ, സുഖിതേസു സുഖിതോ, ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ തേസു യോഗം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, മനുസ്സഗ്ഗാഹോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖു, അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ? ഇധ, ഭിക്ഖു, ഏകച്ചോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി – ‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ. ‘ആവട്ടഗ്ഗാഹോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖു, അന്തോപൂതിഭാവോ? ഇധ, ഭിക്ഖു, ഏകച്ചോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, ‘അന്തോപൂതിഭാവോ’’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന നന്ദോ ഗോപാലകോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഠിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ നന്ദോ ഗോപാലകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ന ഓരിമം തീരം ഉപഗച്ഛാമി, ന പാരിമം തീരം ഉപഗച്ഛാമി, ന മജ്ഝേ സംസീദിസ്സാമി, ന ഥലേ ഉസ്സീദിസ്സാമി, ന മം മനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന ആവട്ടഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതി, ന അന്തോപൂതി ഭവിസ്സാമി. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, നന്ദ, സാമികാനം ഗാവോ നിയ്യാതേഹീ’’തി [നീയ്യാദേഹീതി (സീ.), നിയ്യാദേഹീതി (സ്യാ. കം. പീ.)]. ‘‘ഗമിസ്സന്തി, ഭന്തേ, ഗാവോ വച്ഛഗിദ്ധിനിയോ’’തി. ‘‘നിയ്യാതേഹേവ ത്വം, നന്ദ, സാമികാനം ഗാവോ’’തി. അഥ ഖോ നന്ദോ ഗോപാലകോ സാമികാനം ഗാവോ നിയ്യാതേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘നിയ്യാതിതാ [നിയ്യാതാ (സ്യാ. കം. ക. സീ. അട്ഠ.)], ഭന്തേ, സാമികാനം ഗാവോ. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. അലത്ഥ ഖോ നന്ദോ ഗോപാലകോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ച പനായസ്മാ നന്ദോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ…പേ… അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ നന്ദോ അരഹതം അഹോസീതി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തം

൨൪൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ കിമിലായം [കിമ്ബിലായം (സീ. പീ.), കിമ്മിലായം (സ്യാ. കം.)] വിഹരതി ഗങ്ഗായ നദിയാ തീരേ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാനം. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അമും മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തി? ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’…പേ… ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ കിമിലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഓരിമം തീരം…പേ… കതമോ ച, കിമില, അന്തോപൂതിഭാവോ. ഇധ, കിമില, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം സംകിലിട്ഠം ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി യഥാരൂപായ ആപത്തിയാ ന വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതി. അയം വുച്ചതി, കിമില, അന്തോപൂതിഭാവോതി. പഞ്ചമം.

൬. അവസ്സുതപരിയായസുത്തം

൨൪൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം നവം സന്ഥാഗാരം [സന്ധാഗാരം (ക.)] അചിരകാരിതം ഹോതി അനജ്ഝാവുട്ഠം [അനജ്ഝാവുത്ഥം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേന. അഥ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം നവം സന്ഥാഗാരം അചിരകാരിതം [അചിരകാരിതം ഹോതി (ക.)] അനജ്ഝാവുട്ഠം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേന. തം, ഭന്തേ, ഭഗവാ പഠമം പരിഭുഞ്ജതു. ഭഗവതാ പഠമം പരിഭുത്തം പച്ഛാ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി. തദസ്സ കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന നവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ സബ്ബസന്ഥരിം [സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥതം (ക.)] സന്ഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാ തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘സബ്ബസന്ഥരിസന്ഥതം [സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥതം (സീ. പീ. ക.)], ഭന്തേ, സന്ഥാഗാരം, ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി, ഉദകമണികോ പതിട്ഠാപിതോ, തേലപ്പദീപോ ആരോപിതോ. യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന നവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ഥാഗാരം പവിസിത്വാ മജ്ഝിമം ഥമ്ഭം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ഥാഗാരം പവിസിത്വാ പച്ഛിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ഥാഗാരം പവിസിത്വാ പുരത്ഥിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പച്ഛിമാഭിമുഖാ നിസീദിംസു ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ കാപിലവത്ഥവേ സക്യേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘അഭിക്കന്താ ഖോ, ഗോതമാ, രത്തി. യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേസു കാപിലവത്ഥവേസു സക്യേസു ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേസി – ‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. പടിഭാതു തം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മീ കഥാ. പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി; തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി, പാദേ പാദം അച്ചാധായ, സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച – ‘‘അവസ്സുതപരിയായഞ്ച വോ, ആവുസോ, ദേസേസ്സാമി, അനവസ്സുതപരിയായഞ്ച. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച –

‘‘കഥം, ആവുസോ, അവസ്സുതോ ഹോതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി …പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. അയം വുച്ചതി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അവസ്സുതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു…പേ… അവസ്സുതോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു…പേ… അവസ്സുതോ മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു. ഏവംവിഹാരിഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖും ചക്ഖുതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി ലഭതേവ മാരോ ഓതാരം, ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം…പേ… ജിവ്ഹാതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, ലഭതേവ [ലഭേഥ (ക.)] മാരോ ഓതാരം, ലഭതി [ലഭേഥ (ക.)] മാരോ ആരമ്മണം…പേ… മനതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, ലഭതേവ മാരോ ഓതാരം, ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, നളാഗാരം വാ തിണാഗാരം വാ സുക്ഖം കോലാപം തേരോവസ്സികം. പുരത്ഥിമായ ചേപി നം ദിസായ പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ, ലഭേഥേവ [ലഭേഥ (ക.)] അഗ്ഗി ഓതാരം, ലഭേഥ അഗ്ഗി ആരമ്മണം; പച്ഛിമായ ചേപി നം ദിസായ പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ…പേ… ഉത്തരായ ചേപി നം ദിസായ…പേ… ദക്ഖിണായ ചേപി നം ദിസായ…പേ… ഹേട്ഠിമതോ ചേപി നം…പേ… ഉപരിമതോ ചേപി നം… യതോ കുതോചി ചേപി നം പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ, ലഭേഥേവ അഗ്ഗി ഓതാരം ലഭേഥ അഗ്ഗി ആരമ്മണം. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ഏവംവിഹാരിം ഭിക്ഖും ചക്ഖുതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, ലഭതേവ മാരോ ഓതാരം, ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം…പേ… ജിവ്ഹാതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി…പേ… മനതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, ലഭതേവ മാരോ ഓതാരം, ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം. ഏവംവിഹാരിഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖും രൂപാ അധിഭംസു, ന ഭിക്ഖു രൂപേ അധിഭോസി; സദ്ദാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു, ന ഭിക്ഖു സദ്ദേ അധിഭോസി; ഗന്ധാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു, ന ഭിക്ഖു ഗന്ധേ അധിഭോസി; രസാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു, ന ഭിക്ഖു രസേ അധിഭോസി; ഫോട്ഠബ്ബാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു, ന ഭിക്ഖു ഫോട്ഠബ്ബേ അധിഭോസി; ധമ്മാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു, ന ഭിക്ഖു ധമ്മേ അധിഭോസി. അയം വുച്ചതാവുസോ, ഭിക്ഖു രൂപാധിഭൂതോ, സദ്ദാധിഭൂതോ, ഗന്ധാധിഭൂതോ, രസാധിഭൂതോ, ഫോട്ഠബ്ബാധിഭൂതോ, ധമ്മാധിഭൂതോ, അധിഭൂതോ, അനധിഭൂ, [അനധിഭൂതോ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] അധിഭംസു നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അവസ്സുതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ചാവുസോ, അനവസ്സുതോ ഹോതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. അയം വുച്ചതാവുസോ, ഭിക്ഖു അനവസ്സുതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു…പേ… അനവസ്സുതോ മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു. ഏവംവിഹാരിഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖും ചക്ഖുതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, നേവ ലഭതി മാരോ ഓതാരം, ന ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം…പേ… ജിവ്ഹാതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി…പേ… മനതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, നേവ ലഭതി മാരോ ഓതാരം, ന ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കൂടാഗാരം വാ സാലാ വാ ബഹലമത്തികാ അദ്ദാവലേപനാ. പുരത്ഥിമായ ചേപി നം ദിസായ പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ, നേവ ലഭേഥ അഗ്ഗി ഓതാരം, ന ലഭേഥ അഗ്ഗി ആരമ്മണം…പേ… പച്ഛിമായ ചേപി നം… ഉത്തരായ ചേപി നം… ദക്ഖിണായ ചേപി നം… ഹേട്ഠിമതോ ചേപി നം… ഉപരിമതോ ചേപി നം… യതോ കുതോചി ചേപി നം പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ, നേവ ലഭേഥ അഗ്ഗി ഓതാരം, ന ലഭേഥ അഗ്ഗി ആരമ്മണം. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ഏവംവിഹാരിം ഭിക്ഖും ചക്ഖുതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, നേവ ലഭതി മാരോ ഓതാരം, ന ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം…പേ… മനതോ ചേപി നം മാരോ ഉപസങ്കമതി, നേവ ലഭതി മാരോ ഓതാരം, ന ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം. ഏവംവിഹാരീ ചാവുസോ, ഭിക്ഖു രൂപേ അധിഭോസി, ന രൂപാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു; സദ്ദേ ഭിക്ഖു അധിഭോസി, ന സദ്ദാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു; ഗന്ധേ ഭിക്ഖു അധിഭോസി, ന ഗന്ധാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു; രസേ ഭിക്ഖു അധിഭോസി, ന രസാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു; ഫോട്ഠബ്ബേ ഭിക്ഖു അധിഭോസി, ന ഫോട്ഠബ്ബാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു; ധമ്മേ ഭിക്ഖു അധിഭോസി, ന ധമ്മാ ഭിക്ഖും അധിഭംസു. അയം വുച്ചതാവുസോ, ഭിക്ഖു രൂപാധിഭൂ, സദ്ദാധിഭൂ, ഗന്ധാധിഭൂ, രസാധിഭൂ, ഫോട്ഠബ്ബാധിഭൂ, ധമ്മാധിഭൂ, അധിഭൂ, അനധിഭൂതോ [അനധിഭൂതോ കേഹിചി കിലേസേഹി (ക.)], അധിഭോസി തേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ സംകിലേസികേ പോനോബ്ഭവികേ സദരേ ദുക്ഖവിപാകേ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയേ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അനവസ്സുതോ ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ വുട്ഠഹിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേസി – ‘‘സാധു സാധു, മോഗ്ഗല്ലാന! സാധു ഖോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖൂനം അവസ്സുതപരിയായഞ്ച അനവസ്സുതപരിയായഞ്ച അഭാസീ’’തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുക്ഖധമ്മസുത്തം

൨൪൪. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബേസംയേവ ദുക്ഖധമ്മാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. തഥാ ഖോ പനസ്സ കാമാ ദിട്ഠാ ഹോന്തി, യഥാസ്സ കാമേ പസ്സതോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപരിളാഹോ, സോ നാനുസേതി. തഥാ ഖോ പനസ്സ ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി, യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാനുസേന്തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബേസംയേവ ദുക്ഖധമ്മാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി? ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി – ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബേസംയേവ ദുക്ഖധമ്മാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കാമാ ദിട്ഠാ ഹോന്തി? യഥാസ്സ കാമേ പസ്സതോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപരിളാഹോ, സോ നാനുസേതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗാരകാസു സാധികപോരിസാ പുണ്ണാ അങ്ഗാരാനം വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടികൂലോ. തമേനം ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ, തം അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢേയ്യും. സോ ഇതിചീതിചേവ കായം സന്നാമേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഞാത [ഞാണം (ക.)] ഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ [പുരിസസ്സ ഹോതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), പുരിസസ്സ ഹേതു ഹോതി (ക.) മ. നി. ൨.൪൫] ഇമം ചാഹം അങ്ഗാരകാസും പപതിസ്സാമി, തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛിസ്സാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ ദിട്ഠാ ഹോന്തി, യഥാസ്സ കാമേ പസ്സതോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപരിളാഹോ, സോ നാനുസേതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി, യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാനുസ്സവന്തി [നാനുസേന്തി (ക.)]? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ബഹുകണ്ടകം ദായം പവിസേയ്യ. തസ്സ പുരതോപി കണ്ടകോ, പച്ഛതോപി കണ്ടകോ, ഉത്തരതോപി കണ്ടകോ, ദക്ഖിണതോപി കണ്ടകോ, ഹേട്ഠതോപി കണ്ടകോ, ഉപരിതോപി കണ്ടകോ. സോ സതോവ അഭിക്കമേയ്യ, സതോവ പടിക്കമേയ്യ – ‘മാ മം കണ്ടകോ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, അയം വുച്ചതി അരിയസ്സ വിനയേ കണ്ടകോ’’തി. ഇതി വിദിത്വാ [കണ്ഡകോ. തം കണ്ഡകോതി ഇതി വിദിത്വാ (സീ.)] സംവരോ ച അസംവരോ ച വേദിതബ്ബോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സംവരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി…പേ… ജിവ്ഹാ രസം സായിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംവരോ ഹോതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ചരതോ ഏവം വിഹരതോ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപ്പജ്ജന്തി, പാപകാ അകുസലാ സരസങ്കപ്പാ സംയോജനിയാ, ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ദിവസംസന്തത്തേ [ദിവസസന്തത്തേ (സീ.)] അയോകടാഹേ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി നിപാതേയ്യ. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകഫുസിതാനം നിപാതോ, അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ ചേ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ചരതോ, ഏവം വിഹരതോ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ സരസങ്കപ്പാ സംയോജനിയാ, ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി; യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാനുസ്സവന്തി. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും ഏവം ചരന്തം ഏവം വിഹരന്തം രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ, ഭോഗേഹി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യും – ‘ഏഹി [ഏവം (സീ.)], ഭോ പുരിസ, കിം തേ ഇമേ കാസാവാ അനുദഹന്തി, കിം മുണ്ഡോ കപാലമനുചരസി, ഏഹി ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജസ്സു, പുഞ്ഞാനി ച കരോഹീ’തി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ചരന്തോ ഏവം വിഹരന്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗങ്ഗാ നദീ പാചീനനിന്നാ പാചീനപോണാ പാചീനപബ്ഭാരാ. അഥ മഹാജനകായോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാല-പിടകം ആദായ – ‘മയം ഇമം ഗങ്ഗം നദിം പച്ഛാനിന്നം കരിസ്സാമ പച്ഛാപോണം പച്ഛാപബ്ഭാര’ന്തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു ഖോ സോ മഹാജനകായോ ഗങ്ഗം നദിം പച്ഛാനിന്നം കരേയ്യ പച്ഛാപോണം പച്ഛാപബ്ഭാര’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘ഗങ്ഗാ, ഭന്തേ, നദീ പാചീനനിന്നാ പാചീനപോണാ പാചീനപബ്ഭാരാ; സാ ന സുകരാ പച്ഛാനിന്നാ കാതും പച്ഛാപോണാ പച്ഛാപബ്ഭാരാ. യാവദേവ ച പന സോ മഹാജനകായോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഞ്ചേ ഭിക്ഖും ഏവം ചരന്തം ഏവം വിഹരന്തം രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ ഭോഗേഹി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യും – ‘ഏഹി, ഭോ പുരിസ, കിം തേ ഇമേ കാസാവാ അനുദഹന്തി, കിം മുണ്ഡോ കപാലമനുചരസി, ഏഹി ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജസ്സു, പുഞ്ഞാനി ച കരോഹീ’തി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ചരന്തോ ഏവം വിഹരന്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? യഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ദീഘരത്തം വിവേകനിന്നം വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാരം, തഥാ [കഞ്ച (സ്യാ. കം. ക.)] ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. സത്തമം.

൮. കിംസുകോപമസുത്തം

൨൪൫. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേനഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു അസന്തുട്ഠോ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന [പഞ്ഹാവേയ്യാകരണേന (സ്യാ. കം. ക.)], യേനഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു അസന്തുട്ഠോ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന, യേനഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു അസന്തുട്ഠോ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന, യേനഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഏത്താവതാ, ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു അസന്തുട്ഠോ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, യേനഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചം – കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സോ ഭിക്ഖു മം ഏതദവോച – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’തി. അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, അസന്തുട്ഠോ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന, യേനഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചം – ‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സോ ഭിക്ഖു മം ഏതദവോച – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം…പേ… ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’തി. അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, അസന്തുട്ഠോ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിം ( ) [(ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചം) (ക.)]. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി?

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖു, പുരിസസ്സ കിംസുകോ അദിട്ഠപുബ്ബോ അസ്സ. സോ യേനഞ്ഞതരോ പുരിസോ കിംസുകസ്സ ദസ്സാവീ തേനുപസങ്കമേയ്യ. ഉപസങ്കമിത്വാ തം പുരിസം ഏവം വദേയ്യ – ‘കീദിസോ, ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘കാളകോ ഖോ, അമ്ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ – സേയ്യഥാപി ഝാമഖാണൂ’തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖു, സമയേന താദിസോവസ്സ കിംസുകോ യഥാപി [യഥാ (സീ. സ്യാ. കം.) ദുതിയവാരാദീസു പന ‘‘യഥാപി’’ത്വേവ ദിസ്സതി] തസ്സ പുരിസസ്സ ദസ്സനം. അഥ ഖോ, സോ ഭിക്ഖു, പുരിസോ അസന്തുട്ഠോ തസ്സ പുരിസസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന, യേനഞ്ഞതരോ പുരിസോ കിംസുകസ്സ ദസ്സാവീ തേനുപസങ്കമേയ്യ; ഉപസങ്കമിത്വാ തം പുരിസം ഏവം വദേയ്യ – ‘കീദിസോ, ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ലോഹിതകോ ഖോ, അമ്ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ – സേയ്യഥാപി മംസപേസീ’തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖു, സമയേന താദിസോവസ്സ കിംസുകോ യഥാപി തസ്സ പുരിസസ്സ ദസ്സനം. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു പുരിസോ അസന്തുട്ഠോ തസ്സ പുരിസസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന, യേനഞ്ഞതരോ പുരിസോ കിംസുകസ്സ ദസ്സാവീ തേനുപസങ്കമേയ്യ; ഉപസങ്കമിത്വാ തം പുരിസം ഏവം വദേയ്യ – ‘കീദിസോ, ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഓചീരകജാതോ [ഓജീരകജാതോ (സീ.), ഓദീരകജാതോ (പീ.)] ഖോ, അമ്ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ ആദിന്നസിപാടികോ – സേയ്യഥാപി സിരീസോ’തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖു, സമയേന താദിസോവസ്സ കിംസുകോ, യഥാപി തസ്സ പുരിസസ്സ ദസ്സനം. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു പുരിസോ അസന്തുട്ഠോ തസ്സ പുരിസസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന, യേനഞ്ഞതരോ പുരിസോ കിംസുകസ്സ ദസ്സാവീ തേനുപസങ്കമേയ്യ; ഉപസങ്കമിത്വാ തം പുരിസം ഏവം വദേയ്യ – ‘കീദിസോ, ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ബഹലപത്തപലാസോ സന്ദച്ഛായോ [സണ്ഡച്ഛായോ (സ്യാ. കം.)] ഖോ, അമ്ഭോ പുരിസ, കിംസുകോ – സേയ്യഥാപി നിഗ്രോധോ’തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖു, സമയേന താദിസോവസ്സ കിംസുകോ, യഥാപി തസ്സ പുരിസസ്സ ദസ്സനം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖു, യഥാ യഥാ അധിമുത്താനം തേസം സപ്പുരിസാനം ദസ്സനം സുവിസുദ്ധം ഹോതി, തഥാ തഥാ ഖോ തേഹി സപ്പുരിസേഹി ബ്യാകതം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം ദള്ഹുദ്ധാപം [ദള്ഹുദ്ദാപം (സീ. പീ.)] ദള്ഹപാകാരതോരണം ഛദ്വാരം. തത്രസ്സ ദോവാരികോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ, അഞ്ഞാതാനം നിവാരേതാ, ഞാതാനം പവേസേതാ. പുരത്ഥിമായ ദിസായ ആഗന്ത്വാ സീഘം ദൂതയുഗം തം ദോവാരികം ഏവം വദേയ്യ – ‘കഹം, ഭോ പുരിസ, ഇമസ്സ നഗരസ്സ നഗരസ്സാമീ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഏസോ, ഭന്തേ, മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകേ നിസിന്നോ’തി. അഥ ഖോ തം സീഘം ദൂതയുഗം നഗരസ്സാമികസ്സ യഥാഭൂതം വചനം നിയ്യാതേത്വാ യഥാഗതമഗ്ഗം പടിപജ്ജേയ്യ. പച്ഛിമായ ദിസായ ആഗന്ത്വാ സീഘം ദൂതയുഗം…പേ… ഉത്തരായ ദിസായ… ദക്ഖിണായ ദിസായ ആഗന്ത്വാ സീഘം ദൂതയുഗം തം ദോവാരികം ഏവം വദേയ്യ – ‘കഹം, ഭോ പുരിസ, ഇമസ്സ നഗരസ്സാമീ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഏസോ, ഭന്തേ, മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകേ നിസിന്നോ’തി. അഥ ഖോ തം സീഘം ദൂതയുഗം നഗരസ്സാമികസ്സ യഥാഭൂതം വചനം നിയ്യാതേത്വാ യഥാഗതമഗ്ഗം പടിപജ്ജേയ്യ.

‘‘ഉപമാ ഖോ മ്യായം, ഭിക്ഖു, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോ – ‘നഗര’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഇമസ്സേതം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ അധിവചനം മാതാപേത്തികസമ്ഭവസ്സ ഓദനകുമ്മാസൂപചയസ്സ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മസ്സ. ‘ഛ ദ്വാരാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ‘ദോവാരികോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ‘സീഘം ദൂതയുഗ’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, സമഥവിപസ്സനാനേതം അധിവചനം. ‘നഗരസ്സാമീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, വിഞ്ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. ‘മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ചതുന്നേതം മഹാഭൂതാനം അധിവചനം – പഥവീധാതുയാ, ആപോധാതുയാ, തേജോധാതുയാ, വായോധാതുയാ. ‘യഥാഭൂതം വചന’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനം. ‘യഥാഗതമഗ്ഗോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയസ്സേതം അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠിയാ…പേ… സമ്മാസമാധിസ്സാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. വീണോപമസുത്തം

൨൪൬. ‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ ദോസോ വാ മോഹോ വാ പടിഘം വാപി [പടിഘം വാ (സീ.)] ചേതസോ, തതോ ചിത്തം നിവാരേയ്യ. സഭയോ ചേസോ മഗ്ഗോ സപ്പടിഭയോ ച സകണ്ടകോ ച സഗഹനോ ച ഉമ്മഗ്ഗോ ച കുമ്മഗ്ഗോ ച ദുഹിതികോ ച. അസപ്പുരിസസേവിതോ ചേസോ മഗ്ഗോ, ന ചേസോ മഗ്ഗോ സപ്പുരിസേഹി സേവിതോ. ന ത്വം ഏതം അരഹസീതി. തതോ ചിത്തം നിവാരയേ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി…പേ… യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു…പേ… മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ ദോസോ വാ മോഹോ വാ പടിഘം വാപി ചേതസോ തതോ ചിത്തം നിവാരേയ്യ. സഭയോ ചേസോ മഗ്ഗോ സപ്പടിഭയോ ച സകണ്ടകോ ച സഗഹനോ ച ഉമ്മഗ്ഗോ ച കുമ്മഗ്ഗോ ച ദുഹിതികോ ച. അസപ്പുരിസസേവിതോ ചേസോ മഗ്ഗോ, ന ചേസോ മഗ്ഗോ സപ്പുരിസേഹി സേവിതോ. ന ത്വം ഏതം അരഹസീതി. തതോ ചിത്തം നിവാരയേ മനോവിഞ്ഞേയ്യേഹി ധമ്മേഹി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കിട്ഠം സമ്പന്നം. കിട്ഠാരക്ഖോ [കിട്ഠാരക്ഖകോ (സീ.)] ച പമത്തോ, ഗോണോ ച കിട്ഠാദോ അദും കിട്ഠം ഓതരിത്വാ യാവദത്ഥം മദം ആപജ്ജേയ്യ പമാദം ആപജ്ജേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഛസു ഫസ്സായതനേസു അസംവുതകാരീ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു യാവദത്ഥം മദം ആപജ്ജതി പമാദം ആപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കിട്ഠം സമ്പന്നം കിട്ഠാരക്ഖോ ച അപ്പമത്തോ ഗോണോ ച കിട്ഠാദോ അദും കിട്ഠം ഓതരേയ്യ. തമേനം കിട്ഠാരക്ഖോ നാസായം സുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹേയ്യ. നാസായം സുഗ്ഗഹിതം ഗഹേത്വാ ഉപരിഘടായം സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഉപരിഘടായം സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേത്വാ ദണ്ഡേന സുതാളിതം താളേയ്യ. ദണ്ഡേന സുതാളിതം താളേത്വാ ഓസജ്ജേയ്യ. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ …പേ… തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഗോണോ കിട്ഠാദോ അദും കിട്ഠം ഓതരേയ്യ. തമേനം കിട്ഠാരക്ഖോ നാസായം സുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹേയ്യ. നാസായം സുഗ്ഗഹിതം ഗഹേത്വാ ഉപരിഘടായം സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഉപരിഘടായം സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേത്വാ ദണ്ഡേന സുതാളിതം താളേയ്യ. ദണ്ഡേന സുതാളിതം താളേത്വാ ഓസജ്ജേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഗോണോ കിട്ഠാദോ ഗാമഗതോ വാ അരഞ്ഞഗതോ വാ, ഠാനബഹുലോ വാ അസ്സ നിസജ്ജബഹുലോ വാ ന തം കിട്ഠം പുന ഓതരേയ്യ – തമേവ പുരിമം ദണ്ഡസമ്ഫസ്സം സമനുസ്സരന്തോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യതോ ഖോ ഭിക്ഖുനോ ഛസു ഫസ്സായതനേസു ചിത്തം ഉദുജിതം ഹോതി സുദുജിതം, അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി, സന്നിസീദതി, ഏകോദി ഹോതി, സമാധിയതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ വീണായ സദ്ദോ അസ്സുതപുബ്ബോ അസ്സ. സോ വീണാസദ്ദം സുണേയ്യ. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അമ്ഭോ, കസ്സ [കിസ്സ (സീ. പീ.)] നു ഖോ ഏസോ സദ്ദോ ഏവംരജനീയോ ഏവംകമനീയോ ഏവംമദനീയോ ഏവംമുച്ഛനീയോ ഏവംബന്ധനീയോ’തി? തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏസാ, ഖോ, ഭന്തേ, വീണാ നാമ, യസ്സാ ഏസോ സദ്ദോ ഏവംരജനീയോ ഏവംകമനീയോ ഏവംമദനീയോ ഏവംമുച്ഛനീയോ ഏവംബന്ധനീയോ’തി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഗച്ഛഥ മേ, ഭോ, തം വീണം ആഹരഥാ’തി. തസ്സ തം വീണം ആഹരേയ്യും. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘അയം ഖോ സാ, ഭന്തേ, വീണാ യസ്സാ ഏസോ സദ്ദോ ഏവംരജനീയോ ഏവംകമനീയോ ഏവംമദനീയോ ഏവംമുച്ഛനീയോ ഏവംബന്ധനീയോ’തി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അലം മേ, ഭോ, തായ വീണായ, തമേവ മേ സദ്ദം ആഹരഥാ’തി. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘അയം ഖോ, ഭന്തേ, വീണാ നാമ അനേകസമ്ഭാരാ മഹാസമ്ഭാരാ. അനേകേഹി സമ്ഭാരേഹി സമാരദ്ധാ വദതി, സേയ്യഥിദം – ദോണിഞ്ച പടിച്ച ചമ്മഞ്ച പടിച്ച ദണ്ഡഞ്ച പടിച്ച ഉപധാരണേ ച പടിച്ച തന്തിയോ ച പടിച്ച കോണഞ്ച പടിച്ച പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച ഏവായം, ഭന്തേ, വീണാ നാമ അനേകസമ്ഭാരാ മഹാസമ്ഭാരാ. അനേകേഹി സമ്ഭാരേഹി സമാരദ്ധാ വദതീ’തി. സോ തം വീണം ദസധാ വാ സതധാ വാ ഫാലേയ്യ, ദസധാ വാ സതധാ വാ തം ഫാലേത്വാ സകലികം സകലികം കരേയ്യ. സകലികം സകലികം കരിത്വാ അഗ്ഗിനാ ഡഹേയ്യ, അഗ്ഗിനാ ഡഹിത്വാ മസിം കരേയ്യ. മസിം കരിത്വാ മഹാവാതേ വാ ഓഫുനേയ്യ [ഓപുനേയ്യ (സീ. പീ.), ഓഫുണേയ്യ (?)], നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അസതീ കിരായം, ഭോ, വീണാ നാമ, യഥേവം യം [യഥേവായം (സീ.), യഥേവയം (പീ.)] കിഞ്ചി വീണാ നാമ ഏത്ഥ ച പനായം ജനോ [ഏത്ഥ പനായം ജനോ (സ്യാ. കം.), ഏത്ഥ ച മഹാജനോ (പീ. ക.)] അതിവേലം പമത്തോ പലളിതോ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപം സമന്വേസതി [സമന്നേസതി (സീ. സ്യാ. കം.), സമനേസതി (പീ.)] യാവതാ രൂപസ്സ ഗതി, വേദനം സമന്വേസതി യാവതാ വേദനായ ഗതി, സഞ്ഞം സമന്വേസതി യാവതാ സഞ്ഞായ ഗതി, സങ്ഖാരേ സമന്വേസതി യാവതാ സങ്ഖാരാനം ഗതി, വിഞ്ഞാണം സമന്വേസതി യാവതാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഗതി. തസ്സ രൂപം സമന്വേസതോ യാവതാ രൂപസ്സ ഗതി, വേദനം സമന്വേസതോ…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം സമന്വേസതോ യാവതാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഗതി. യമ്പിസ്സ തം ഹോതി അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അസ്മീതി വാ തമ്പി തസ്സ ന ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ഛപ്പാണകോപമസുത്തം

൨൪൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ അരുഗത്തോ പക്കഗത്തോ സരവനം പവിസേയ്യ. തസ്സ കുസകണ്ടകാ ചേവ പാദേ വിജ്ഝേയ്യും, സരപത്താനി ച ഗത്താനി [സരപത്താനി പക്കഗത്താനി (സ്യാ. കം.), അരുപക്കാനി ഗത്താനി (പീ. ക.)] വിലേഖേയ്യും. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഭിയ്യോസോമത്തായ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയേഥ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ഗാമഗതോ വാ അരഞ്ഞഗതോ വാ ലഭതി വത്താരം – ‘അയഞ്ച സോ [അയഞ്ച ഖോ (പീ. ക.), അയം സോ (?)] ആയസ്മാ ഏവംകാരീ ഏവംസമാചാരോ അസുചിഗാമകണ്ടകോ’തി. തം കണ്ടകോതി [തം ‘‘അസുചിഗാമകണ്ഡതോ’’തി (ക.)] ഇതി വിദിത്വാ സംവരോ ച അസംവരോ ച വേദിതബ്ബോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഛപ്പാണകേ ഗഹേത്വാ നാനാവിസയേ നാനാഗോചരേ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. അഹിം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. സുസുമാരം [സുംസുമാരം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. പക്ഖിം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. കുക്കുരം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. സിങ്ഗാലം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. മക്കടം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ മജ്ഝേ ഗണ്ഠിം കരിത്വാ ഓസ്സജ്ജേയ്യ. അഥ ഖോ, തേ, ഭിക്ഖവേ, ഛപ്പാണകാ നാനാവിസയാ നാനാഗോചരാ സകം സകം ഗോചരവിസയം ആവിഞ്ഛേയ്യും [ആവിഞ്ജേയ്യും (സീ.)] – അഹി ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘വമ്മികം പവേക്ഖാമീ’തി, സുസുമാരോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘ഉദകം പവേക്ഖാമീ’തി, പക്ഖീ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘ആകാസം ഡേസ്സാമീ’തി, കുക്കുരോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘ഗാമം പവേക്ഖാമീ’തി, സിങ്ഗാലോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘സീവഥികം [സിവഥികം (ക.)] പവേക്ഖാമീ’തി, മക്കടോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘വനം പവേക്ഖാമീ’തി. യദാ ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഛപ്പാണകാ ഝത്താ അസ്സു കിലന്താ, അഥ ഖോ യോ നേസം പാണകാനം ബലവതരോ അസ്സ തസ്സ തേ അനുവത്തേയ്യും, അനുവിധായേയ്യും വസം ഗച്ഛേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ കായഗതാസതി അഭാവിതാ അബഹുലീകതാ, തം ചക്ഖു ആവിഞ്ഛതി മനാപിയേസു രൂപേസു, അമനാപിയാ രൂപാ പടികൂലാ ഹോന്തി…പേ… മനോ ആവിഞ്ഛതി മനാപിയേസു ധമ്മേസു, അമനാപിയാ ധമ്മാ പടികൂലാ ഹോന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സംവരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി…പേ… ജിവ്ഹാ രസം സായിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഛപ്പാണകേ ഗഹേത്വാ നാനാവിസയേ നാനാഗോചരേ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. അഹിം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. സുസുമാരം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. പക്ഖിം ഗഹേത്വാ…പേ… കുക്കുരം ഗഹേത്വാ… സിങ്ഗാലം ഗഹേത്വാ… മക്കടം ഗഹേത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധേയ്യ. ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ ദള്ഹേ ഖീലേ വാ ഥമ്ഭേ വാ ഉപനിബന്ധേയ്യ. അഥ ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഛപ്പാണകാ നാനാവിസയാ നാനാഗോചരാ സകം സകം ഗോചരവിസയം ആവിഞ്ഛേയ്യും – അഹി ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘വമ്മികം പവേക്ഖാമീ’തി, സുസുമാരോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘ഉദകം പവേക്ഖാമീ’തി, പക്ഖീ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘ആകാസം ഡേസ്സാമീ’തി, കുക്കുരോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘ഗാമം പവേക്ഖാമീ’തി, സിങ്ഗാലോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘സീവഥികം പവേക്ഖാമീ’തി, മക്കടോ ആവിഞ്ഛേയ്യ ‘വനം പവേക്ഖാമീ’തി. യദാ ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഛപ്പാണകാ ഝത്താ അസ്സു കിലന്താ, അഥ തമേവ ഖീലം വാ ഥമ്ഭം വാ ഉപതിട്ഠേയ്യും, ഉപനിസീദേയ്യും, ഉപനിപജ്ജേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ കായഗതാസതി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ, തം ചക്ഖു നാവിഞ്ഛതി മനാപിയേസു രൂപേസു, അമനാപിയാ രൂപാ നപ്പടികൂലാ ഹോന്തി…പേ… ജിവ്ഹാ നാവിഞ്ഛതി മനാപിയേസു രസേസു…പേ… മനോ നാവിഞ്ഛതി മനാപിയേസു ധമ്മേസു, അമനാപിയാ ധമ്മാ നപ്പടികൂലാ ഹോന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംവരോ ഹോതി.

‘‘‘ദള്ഹേ ഖീലേ വാ ഥമ്ഭേ വാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായഗതായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. തസ്മാതിഹ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കായഗതാ നോ സതി ഭാവിതാ ഭവിസ്സതി ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ’തി. ഏവഞ്ഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ദസമം.

൧൧. യവകലാപിസുത്തം

൨൪൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യവകലാപീ ചാതുമഹാപഥേ നിക്ഖിത്താ അസ്സ. അഥ ഛ പുരിസാ ആഗച്ഛേയ്യും ബ്യാഭങ്ഗിഹത്ഥാ. തേ യവകലാപിം ഛഹി ബ്യാഭങ്ഗീഹി ഹനേയ്യും. ഏവഞ്ഹി സാ, ഭിക്ഖവേ, യവകലാപീ സുഹതാ അസ്സ ഛഹി ബ്യാഭങ്ഗീഹി ഹഞ്ഞമാനാ. അഥ സത്തമോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ബ്യാഭങ്ഗിഹത്ഥോ. സോ തം യവകലാപിം സത്തമായ ബ്യാഭങ്ഗിയാ ഹനേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സാ ഭിക്ഖവേ, യവകലാപീ സുഹതതരാ അസ്സ, സത്തമായ ബ്യാഭങ്ഗിയാ ഹഞ്ഞമാനാ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ചക്ഖുസ്മിം ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേഹി രൂപേഹി…പേ… ജിവ്ഹായ ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേഹി രസേഹി…പേ… മനസ്മിം ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേഹി ധമ്മേഹി. സചേ സോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ആയതിം പുനബ്ഭവായ ചേതേതി, ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസോ സുഹതതരോ ഹോതി, സേയ്യഥാപി സാ യവകലാപീ സത്തമായ ബ്യാഭങ്ഗിയാ ഹഞ്ഞമാനാ.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാസുരസങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ [സമുപബ്ബൂള്ഹോ (സീ. പീ.)] അഹോസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേപചിത്തി അസുരിന്ദോ അസുരേ ആമന്തേസി – ‘സചേ, മാരിസാ, ദേവാസുരസങ്ഗാമേ സമുപബ്യൂള്ഹേ അസുരാ ജിനേയ്യും ദേവാ പരാജിനേയ്യും, യേന നം സക്കം ദേവാനമിന്ദം കണ്ഠപഞ്ചമേഹി ബന്ധനേഹി ബന്ധിത്വാ മമ സന്തികേ ആനേയ്യാഥ അസുരപുര’ന്തി. സക്കോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനമിന്ദോ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി – ‘സചേ, മാരിസാ, ദേവാസുരസങ്ഗാമേ സമുപബ്യൂള്ഹേ ദേവാ ജിനേയ്യും അസുരാ പരാജിനേയ്യും, യേന നം വേപചിത്തിം അസുരിന്ദം കണ്ഠപഞ്ചമേഹി ബന്ധനേഹി ബന്ധിത്വാ മമ സന്തികേ ആനേയ്യാഥ സുധമ്മം ദേവസഭ’ന്തി. തസ്മിം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഗാമേ ദേവാ ജിനിംസു, അസുരാ പരാജിനിംസു. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ വേപചിത്തിം അസുരിന്ദം കണ്ഠപഞ്ചമേഹി ബന്ധനേഹി ബന്ധിത്വാ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ സന്തികേ ആനേസും സുധമ്മം ദേവസഭം. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വേപചിത്തി അസുരിന്ദോ കണ്ഠപഞ്ചമേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ [ബന്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] ഹോതി. യദാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേപചിത്തിസ്സ അസുരിന്ദസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ധമ്മികാ ഖോ ദേവാ, അധമ്മികാ അസുരാ, ഇധേവ ദാനാഹം ദേവപുരം ഗച്ഛാമീ’തി. അഥ കണ്ഠപഞ്ചമേഹി ബന്ധനേഹി മുത്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി, ദിബ്ബേഹി ച പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി. യദാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേപചിത്തിസ്സ അസുരിന്ദസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ധമ്മികാ ഖോ അസുരാ, അധമ്മികാ ദേവാ, തത്ഥേവ ദാനാഹം അസുരപുരം ഗമിസ്സാമീ’തി, അഥ കണ്ഠപഞ്ചമേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധം അത്താനം സമനുപസ്സതി. ദിബ്ബേഹി ച പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി പരിഹായതി. ഏവം സുഖുമം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേപചിത്തിബന്ധനം. തതോ സുഖുമതരം മാരബന്ധനം. മഞ്ഞമാനോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബദ്ധോ മാരസ്സ, അമഞ്ഞമാനോ മുത്തോ പാപിമതോ.

‘‘‘അസ്മീ’തി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞിതമേതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘രൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘അരൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘സഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം. മഞ്ഞിതം, ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, മഞ്ഞിതം ഗണ്ഡോ, മഞ്ഞിതം സല്ലം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘അമഞ്ഞമാനേന [അമഞ്ഞിതമാനേന (പീ. ക.)] ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘‘അസ്മീ’തി, ഭിക്ഖവേ, ഇഞ്ജിതമേതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി ഇഞ്ജിതമേതം, ‘ഭവിസ്സ’ന്തി ഇഞ്ജിതമേതം, ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തി ഇഞ്ജിതമേതം, ‘രൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി ഇഞ്ജിതമേതം, ‘അരൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി ഇഞ്ജിതമേതം, ‘സഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി ഇഞ്ജിതമേതം, ‘അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി ഇഞ്ജിതമേതം, ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി ഇഞ്ജിതമേതം. ഇഞ്ജിതം, ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, ഇഞ്ജിതം ഗണ്ഡോ, ഇഞ്ജിതം സല്ലം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘അനിഞ്ജമാനേന [അനിഞ്ജിയമാനേന (സ്യാ. കം. ക.)] ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘‘അസ്മീ’തി, ഭിക്ഖവേ, ഫന്ദിതമേതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി ഫന്ദിതമേതം, ‘ഭവിസ്സ’ന്തി…പേ… ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘രൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘അരൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘സഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി ഫന്ദിതമേതം. ഫന്ദിതം, ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, ഫന്ദിതം ഗണ്ഡോ, ഫന്ദിതം സല്ലം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘അഫന്ദമാനേന [അഫന്ദിയമാനേന (സ്യാ. കം. ക.)] ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘‘അസ്മീ’തി, ഭിക്ഖവേ, പപഞ്ചിതമേതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി പപഞ്ചിതമേതം, ‘ഭവിസ്സ’ന്തി…പേ… ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘രൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘അരൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘സഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി പപഞ്ചിതമേതം. പപഞ്ചിതം, ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, പപഞ്ചിതം ഗണ്ഡോ, പപഞ്ചിതം സല്ലം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘നിപ്പപഞ്ചേന ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘‘അസ്മീ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാനഗതമേതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി മാനഗതമേതം, ‘ഭവിസ്സ’ന്തി മാനഗതമേതം, ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തി മാനഗതമേതം, ‘രൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി മാനഗതമേതം, ‘അരൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി മാനഗതമേതം, ‘സഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മാനഗതമേതം, ‘അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മാനഗതമേതം, ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മാനഗതമേതം. മാനഗതം, ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, മാനഗതം ഗണ്ഡോ, മാനഗതം സല്ലം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘നിഹതമാനേന ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ഏകാദസമം.

ആസീവിസവഗ്ഗോ ഏകൂനവീസതിമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ആസീവിസോ രഥോ കുമ്മോ, ദ്വേ ദാരുക്ഖന്ധാ അവസ്സുതോ;

ദുക്ഖധമ്മാ കിംസുകാ വീണാ, ഛപ്പാണാ യവകലാപീതി.

സളായതനവഗ്ഗേ ചതുത്ഥപണ്ണാസകോ സമത്തോ.

തസ്സ വഗ്ഗുദ്ദാനം –

നന്ദിക്ഖയോ സട്ഠിനയോ, സമുദ്ദോ ഉരഗേന ച;

ചതുപണ്ണാസകാ ഏതേ, നിപാതേസു പകാസിതാതി.

സളായതനസംയുത്തം സമത്തം.