൯. ലോഹിച്ചസുത്തം

൧൩൨. ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അവന്തീസു വിഹരതി മക്കരകതേ [മക്കരകടേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അരഞ്ഞകുടികായം. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സമ്ബഹുലാ അന്തേവാസികാ കട്ഠഹാരകാ മാണവകാ യേനായസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ അരഞ്ഞകുടികാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പരിതോ പരിതോ കുടികായ അനുചങ്കമന്തി അനുവിചരന്തി ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ കാനിചി കാനിചി സേലേയ്യകാനി കരോന്തി [സേലിസ്സകാനി കരോന്താ (സീ.)] – ‘‘ഇമേ പന മുണ്ഡകാ സമണകാ ഇബ്ഭാ കണ്ഹാ [കിണ്ഹാ (സീ. പീ.)] ബന്ധുപാദാപച്ചാ, ഇമേസം ഭരതകാനം സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ അപചിതാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ തേ മാണവകേ ഏതദവോച – ‘‘മാ മാണവകാ സദ്ദമകത്ഥ; ധമ്മം വോ ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, തേ മാണവകാ തുണ്ഹീ അഹേസും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേ മാണവകേ ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘സീലുത്തമാ പുബ്ബതരാ അഹേസും,

തേ ബ്രാഹ്മണാ യേ പുരാണം സരന്തി;

ഗുത്താനി ദ്വാരാനി സുരക്ഖിതാനി,

അഹേസും തേസം അഭിഭുയ്യ കോധം.

‘‘ധമ്മേ ച ഝാനേ ച രതാ അഹേസും,

തേ ബ്രാഹ്മണാ യേ പുരാണം സരന്തി;

ഇമേ ച വോക്കമ്മ ജപാമസേതി,

ഗോത്തേന മത്താ വിസമം ചരന്തി.

‘‘കോധാഭിഭൂതാ പുഥുഅത്തദണ്ഡാ [കോധാഭിഭൂതാസുപുഥുത്തദണ്ഡാ (സ്യാ. കം. ക.)],

വിരജ്ജമാനാ സതണ്ഹാതണ്ഹേസു;

അഗുത്തദ്വാരസ്സ ഭവന്തി മോഘാ,

സുപിനേവ ലദ്ധം പുരിസസ്സ വിത്തം.

‘‘അനാസകാ ഥണ്ഡിലസായികാ ച;

പാതോ സിനാനഞ്ച തയോ ച വേദാ.

‘‘ഖരാജിനം ജടാപങ്കോ, മന്താ സീലബ്ബതം തപോ;

കുഹനാ വങ്കദണ്ഡാ ച, ഉദകാചമനാനി ച.

‘‘വണ്ണാ ഏതേ ബ്രാഹ്മണാനം, കതാ കിഞ്ചിക്ഖഭാവനാ;

ചിത്തഞ്ച സുസമാഹിതം, വിപ്പസന്നമനാവിലം;

അഖിലം സബ്ബഭൂതേസു, സോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മപത്തിയാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ മാണവകാ കുപിതാ അനത്തമനാ യേന ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ലോഹിച്ചം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോചും – ‘‘യഗ്ഘേ! ഭവം ജാനേയ്യ, സമണോ മഹാകച്ചാനോ ബ്രാഹ്മണാനം മന്തേ [മന്തം (ക.)] ഏകംസേന അപവദതി, പടിക്കോസതീ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ കുപിതോ അഹോസി അനത്തമനോ. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ പന മേതം പതിരൂപം യോഹം അഞ്ഞദത്ഥു മാണവകാനംയേവ സുത്വാ സമണം മഹാകച്ചാനം അക്കോസേയ്യം [അക്കോസേയ്യം വിരുജ്ഝേയ്യം (സ്യാ. കം. ക.)] പരിഭാസേയ്യം. യംനൂനാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമംസു നു ഖ്വിധ, ഭോ കച്ചാന, അമ്ഹാകം സമ്ബഹുലാ അന്തേവാസികാ കട്ഠഹാരകാ മാണവകാ’’തി? ‘‘ആഗമംസു ഖ്വിധ തേ, ബ്രാഹ്മണ, സമ്ബഹുലാ അന്തേവാസികാ കട്ഠഹാരകാ മാണവകാ’’തി. ‘‘അഹു പന ഭോതോ കച്ചാനസ്സ തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘അഹു ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ഭോതോ കച്ചാനസ്സ തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ –

‘‘സീലുത്തമാ പുബ്ബതരാ അഹേസും,

തേ ബ്രാഹ്മണാ യേ പുരാണം സരന്തി;…പേ…;

അഖിലം സബ്ബഭൂതേസു,

സോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മപത്തിയാ’’തി.

‘‘ഏവം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ’’തി.

‘‘‘അഗുത്തദ്വാരോ’തി [അഗുത്തദ്വാരോ അഗുത്തദ്വാരോതി (ക.)] ഭവം കച്ചാനോ ആഹ. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, അഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി [അനുപട്ഠിതായ സതിയാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.) ഉപരി ആസീവിസവഗ്ഗേ അവസ്സുതസുത്തേ പന ‘‘അനുപട്ഠിതകായസ്സതീ’’ത്വേവ സബ്ബത്ഥ ദിസ്സതി] ച വിഹരതി, പരിത്തചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ച ധമ്മേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി, പരിത്തചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ കച്ചാന; അബ്ഭുതം, ഭോ കച്ചാന! യാവഞ്ചിദം ഭോതാ കച്ചാനേന അഗുത്തദ്വാരോവ സമാനോ അഗുത്തദ്വാരോതി അക്ഖാതോ.

‘‘‘ഗുത്തദ്വാരോ’തി ഭവം കച്ചാനോ ആഹ. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി, അപ്പമാണചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി, അപ്പമാണചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ കച്ചാന; അബ്ഭുതം, ഭോ കച്ചാന! യാവഞ്ചിദം ഭോതാ കച്ചാനേന ഗുത്തദ്വാരോവ സമാനോ ഗുത്തദ്വാരോതി അക്ഖാതോ. അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന; അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന! സേയ്യഥാപി, ഭോ കച്ചാന, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ കച്ചാനേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭോ കച്ചാന, തം ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം കച്ചാനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. യഥാ ച ഭവം കച്ചാനോ മക്കരകതേ ഉപാസകകുലാനി ഉപസങ്കമതി; ഏവമേവ ലോഹിച്ചകുലം ഉപസങ്കമതു. തത്ഥ യേ മാണവകാ വാ മാണവികാ വാ ഭവന്തം കച്ചാനം അഭിവാദേസ്സന്തി പച്ചുട്ഠിസ്സന്തി ആസനം വാ ഉദകം വാ ദസ്സന്തി, തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. നവമം.