൧൩. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. വേസാലീസുത്തം

൧൨൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നോ പരിനിബ്ബായന്തി? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി?

‘‘സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി തദുപാദാനം. സഉപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു നോ പരിനിബ്ബായതി…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി തദുപാദാനം. സഉപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു നോ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നോ പരിനിബ്ബായന്തി.

‘‘സന്തി ച ഖോ, ഗഹപതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ, ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ന തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി, ന തദുപാദാനം. അനുപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായതി…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി, തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ. ന തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി, ന തദുപാദാനം. അനുപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി. പഠമം.

൨. വജ്ജീസുത്തം

൧൨൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ വജ്ജീസു വിഹരതി ഹത്ഥിഗാമേ. അഥ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി ഹത്ഥിഗാമകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി ഹത്ഥിഗാമകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നോ പരിനിബ്ബായന്തി? കോ പന, ഭന്തേ ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി? (യഥാ പുരിമസുത്തന്തം, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം). അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീതി. ദുതിയം.

൩. നാളന്ദസുത്തം

൧൨൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാളന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. അഥ ഖോ, ഉപാലി ഗഹപതി, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ഉപാലി ഗഹപതി, ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നോ പരിനിബ്ബായന്തി? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി? (യഥാ പുരിമസുത്തന്തം, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം). അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീതി. തതിയം.

൪. ഭാരദ്വാജസുത്തം

൧൨൭. ഏകം സമയം ആയസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ രാജാ ഉദേനോ യേനായസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ ഉദേനോ ആയസ്മന്തം പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേനിമേ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ സുസൂ [സുസു (സീ. ക.)] കാളകേസാ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ അനികീളിതാവിനോ കാമേസു യാവജീവം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അദ്ധാനഞ്ച ആപാദേന്തീ’’തി? ‘‘വുത്തം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, മാതുമത്തീസു മാതുചിത്തം ഉപട്ഠപേഥ, ഭഗിനിമത്തീസു ഭഗിനിചിത്തം ഉപട്ഠപേഥ, ധീതുമത്തീസു ധീതുചിത്തം ഉപട്ഠപേഥാ’തി. അയം ഖോ, മഹാരാജ, ഹേതു, അയം പച്ചയോ യേനിമേ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ സുസൂ കാളകേസാ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ അനികീളിതാവിനോ കാമേസു യാവജീവം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അദ്ധാനഞ്ച ആപാദേന്തീ’’തി.

‘‘ലോലം [ലോളം (സ്യാ. കം.)] ഖോ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, ചിത്തം. അപ്പേകദാ മാതുമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഭഗിനിമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ധീതുമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. അത്ഥി നു ഖോ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, അഞ്ഞോ ച ഹേതു, അഞ്ഞോ ച പച്ചയോ യേനിമേ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ സുസൂ കാളകേസാ…പേ… അദ്ധാനഞ്ച ആപാദേന്തീ’’തി?

‘‘വുത്തം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമമേവ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖഥ – അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം [അട്ഠിമിഞ്ജാ (സീ.)] വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’ന്തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, ഹേതു, അയം പച്ചയോ യേനിമേ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ സുസൂ കാളകേസാ…പേ… അദ്ധാനഞ്ച ആപാദേന്തീ’’തി. ‘‘യേ തേ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, ഭിക്ഖൂ ഭാവിതകായാ ഭാവിതസീലാ ഭാവിതചിത്താ ഭാവിതപഞ്ഞാ, തേസം തം സുകരം ഹോതി. യേ ച ഖോ തേ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, ഭിക്ഖൂ അഭാവിതകായാ അഭാവിതസീലാ അഭാവിതചിത്താ അഭാവിതപഞ്ഞാ, തേസം തം ദുക്കരം ഹോതി. അപ്പേകദാ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, അസുഭതോ മനസി കരിസ്സാമീതി [മനസി കരിസ്സാമാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സുഭതോവ [സുഭതോ വാ (സീ.), സുഭതോ ച (സ്യാ. കം.)] ആഗച്ഛതി. അത്ഥി നു ഖോ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, അഞ്ഞോ ച ഖോ ഹേതു അഞ്ഞോ ച പച്ചയോ യേനിമേ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ സുസൂ കാളകേസാ…പേ… അദ്ധാനഞ്ച ആപാദേന്തീ’’തി?

‘‘വുത്തം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ വിഹരഥ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹിനോ അഹുവത്ഥ, മാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹിനോ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജഥ. രക്ഖഥ ചക്ഖുന്ദ്രിയം; ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജഥ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹിനോ അഹുവത്ഥ, മാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹിനോ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജഥ. രക്ഖഥ മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേനിമേ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ സുസൂ കാളകേസാ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ അനികീളിതാവിനോ കാമേസു യാവജീവം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അദ്ധാനഞ്ച ആപാദേന്തീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഭാരദ്വാജ; അബ്ഭുതം, ഭോ ഭാരദ്വാജ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം [യാവ സുഭാസിതമിദം (സീ.)], ഭോ ഭാരദ്വാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. ഏസോവ ഖോ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, ഹേതു, ഏസ പച്ചയോ യേനിമേ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ സുസൂ കാളകേസാ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ അനികീളിതാവിനോ കാമേസു യാവജീവം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അദ്ധാനഞ്ച ആപാദേന്തീതി. അഹമ്പി ഖോ, ഭോ [അഹമ്പി ഭോ (സീ. പീ.)] ഭാരദ്വാജ, യസ്മിം സമയേ അരക്ഖിതേനേവ കായേന, അരക്ഖിതായ വാചായ, അരക്ഖിതേന ചിത്തേന, അനുപട്ഠിതായ സതിയാ, അസംവുതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി അന്തേപുരം പവിസാമി, അതിവിയ മം തസ്മിം സമയേ ലോഭധമ്മാ പരിസഹന്തി. യസ്മിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭോ ഭാരദ്വാജ, സമയേ രക്ഖിതേനേവ കായേന, രക്ഖിതായ വാചായ, രക്ഖിതേന ചിത്തേന, ഉപട്ഠിതായ സതിയാ, സംവുതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി അന്തേപുരം പവിസാമി, ന മം തഥാ തസ്മിം സമയേ ലോഭധമ്മാ പരിസഹന്തി. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഭാരദ്വാജ; അഭിക്കന്തം, ഭോ ഭാരദ്വാജ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഭാരദ്വാജ, നിക്കുജ്ജിതം [നികുജ്ജിതം (പീ.)] വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ ഭാരദ്വാജേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭോ ഭാരദ്വാജ, തം ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഭാരദ്വാജോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സോണസുത്തം

൧൨൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ സോണോ ഗഹപതിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോണോ ഗഹപതിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നോ പരിനിബ്ബായന്തി? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി? (യഥാ പുരിമസുത്തന്തം, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം). അയം ഖോ, സോണ, ഹേതു, അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീതി. പഞ്ചമം.

൬. ഘോസിതസുത്തം

൧൨൯. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ഘോസിതോ ഗഹപതി യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഘോസിതോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘‘ധാതുനാനത്തം, ധാതുനാനത്ത’ന്തി, ഭന്തേ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ധാതുനാനത്തം വുത്തം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, ചക്ഖുധാതു, രൂപാ ച മനാപാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ച സുഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, ചക്ഖുധാതു, രൂപാ ച അമനാപാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ച ദുക്ഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, ചക്ഖുധാതു, രൂപാ ച മനാപാ ഉപേക്ഖാവേദനിയാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ച അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ…പേ… സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, ജിവ്ഹാധാതു, രസാ ച മനാപാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണഞ്ച സുഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, ജിവ്ഹാധാതു, രസാ ച അമനാപാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണഞ്ച ദുക്ഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, ജിവ്ഹാധാതു, രസാ ച ഉപേക്ഖാവേദനിയാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണഞ്ച അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ…പേ… സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, മനോധാതു, ധമ്മാ ച മനാപാ, മനോവിഞ്ഞാണഞ്ച സുഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, മനോധാതു, ധമ്മാ ച അമനാപാ, മനോവിഞ്ഞാണഞ്ച ദുക്ഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, മനോധാതു, ധമ്മാ ച ഉപേക്ഖാവേദനിയാ, മനോവിഞ്ഞാണഞ്ച അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഏത്താവതാ ഖോ, ഗഹപതി, ധാതുനാനത്തം വുത്തം ഭഗവതാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തം

൧൩൦. ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അവന്തീസു വിഹരതി കുരരഘരേ [കുലഘരേ (സ്യാ. ക.)] പപാതേ [പവത്തേ (സീ. പീ.), സമ്പവത്തേ (സ്യാ. കം. ക.) ഏത്ഥേവ അട്ഠമപിട്ഠേപി] പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി [ഹാലിദ്ദകാനി (സീ. സ്യാ. കം.)] ഗഹപതി യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി ഗഹപതി ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘വുത്തമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ – ‘ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തം; ഫസ്സനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വേദനാനാനത്ത’ന്തി. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തം; ഫസ്സനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വേദനാനാനത്ത’’ന്തി? ‘‘ഇധ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ‘മനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സുഖവേദനിയഞ്ച [സുഖവേദനിയം, സുഖവേദനിയം (സീ. പീ.), സുഖവേദനിയഞ്ച, സുഖവേദനിയം (സ്യാ. കം. ക.) ഏവം ‘‘ദുക്ഖവേദനിയഞ്ച അദുക്ഖമസുഖവേദനിയഞ്ചാ’’തി പദേസുപി. അട്ഠകഥാടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ]. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. ചക്ഖുനാ ഖോ പനേവ [പനേവം (സ്യാ. കം. ക.)] രൂപം ദിസ്വാ ‘അമനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദുക്ഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. ചക്ഖുനാ ഖോ പനേവ രൂപം ദിസ്വാ ‘ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം [ഉപേക്ഖാവേദനിയം (ക.)] ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ‘മനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി മനോവിഞ്ഞാണം സുഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. മനസാ ഖോ പനേവ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ‘അമനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി മനോവിഞ്ഞാണം ദുക്ഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. മനസാ ഖോ പനേവ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ‘ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി മനോവിഞ്ഞാണം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തം; ഫസ്സനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വേദനാനാനത്ത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. നകുലപിതുസുത്തം

൧൩൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നോ പരിനിബ്ബായന്തി? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി? ‘‘സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി തദുപാദാനം. സഉപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു നോ പരിനിബ്ബായതി…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി തദുപാദാനം. സഉപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു നോ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നോ പരിനിബ്ബായന്തി’’.

‘‘സന്തി ച ഖോ, ഗഹപതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖുനാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ന തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി, ന തദുപാദാനം. അനുപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായതി…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി ഖോ, ഗഹപതി, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം നാഭിനന്ദതോ നാഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ന തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതി ന തദുപാദാനം. അനുപാദാനോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ലോഹിച്ചസുത്തം

൧൩൨. ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അവന്തീസു വിഹരതി മക്കരകതേ [മക്കരകടേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അരഞ്ഞകുടികായം. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സമ്ബഹുലാ അന്തേവാസികാ കട്ഠഹാരകാ മാണവകാ യേനായസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ അരഞ്ഞകുടികാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പരിതോ പരിതോ കുടികായ അനുചങ്കമന്തി അനുവിചരന്തി ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ കാനിചി കാനിചി സേലേയ്യകാനി കരോന്തി [സേലിസ്സകാനി കരോന്താ (സീ.)] – ‘‘ഇമേ പന മുണ്ഡകാ സമണകാ ഇബ്ഭാ കണ്ഹാ [കിണ്ഹാ (സീ. പീ.)] ബന്ധുപാദാപച്ചാ, ഇമേസം ഭരതകാനം സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ അപചിതാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ തേ മാണവകേ ഏതദവോച – ‘‘മാ മാണവകാ സദ്ദമകത്ഥ; ധമ്മം വോ ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, തേ മാണവകാ തുണ്ഹീ അഹേസും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേ മാണവകേ ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘സീലുത്തമാ പുബ്ബതരാ അഹേസും,

തേ ബ്രാഹ്മണാ യേ പുരാണം സരന്തി;

ഗുത്താനി ദ്വാരാനി സുരക്ഖിതാനി,

അഹേസും തേസം അഭിഭുയ്യ കോധം.

‘‘ധമ്മേ ച ഝാനേ ച രതാ അഹേസും,

തേ ബ്രാഹ്മണാ യേ പുരാണം സരന്തി;

ഇമേ ച വോക്കമ്മ ജപാമസേതി,

ഗോത്തേന മത്താ വിസമം ചരന്തി.

‘‘കോധാഭിഭൂതാ പുഥുഅത്തദണ്ഡാ [കോധാഭിഭൂതാസുപുഥുത്തദണ്ഡാ (സ്യാ. കം. ക.)],

വിരജ്ജമാനാ സതണ്ഹാതണ്ഹേസു;

അഗുത്തദ്വാരസ്സ ഭവന്തി മോഘാ,

സുപിനേവ ലദ്ധം പുരിസസ്സ വിത്തം.

‘‘അനാസകാ ഥണ്ഡിലസായികാ ച;

പാതോ സിനാനഞ്ച തയോ ച വേദാ.

‘‘ഖരാജിനം ജടാപങ്കോ, മന്താ സീലബ്ബതം തപോ;

കുഹനാ വങ്കദണ്ഡാ ച, ഉദകാചമനാനി ച.

‘‘വണ്ണാ ഏതേ ബ്രാഹ്മണാനം, കതാ കിഞ്ചിക്ഖഭാവനാ;

ചിത്തഞ്ച സുസമാഹിതം, വിപ്പസന്നമനാവിലം;

അഖിലം സബ്ബഭൂതേസു, സോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മപത്തിയാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ മാണവകാ കുപിതാ അനത്തമനാ യേന ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ലോഹിച്ചം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോചും – ‘‘യഗ്ഘേ! ഭവം ജാനേയ്യ, സമണോ മഹാകച്ചാനോ ബ്രാഹ്മണാനം മന്തേ [മന്തം (ക.)] ഏകംസേന അപവദതി, പടിക്കോസതീ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ കുപിതോ അഹോസി അനത്തമനോ. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ പന മേതം പതിരൂപം യോഹം അഞ്ഞദത്ഥു മാണവകാനംയേവ സുത്വാ സമണം മഹാകച്ചാനം അക്കോസേയ്യം [അക്കോസേയ്യം വിരുജ്ഝേയ്യം (സ്യാ. കം. ക.)] പരിഭാസേയ്യം. യംനൂനാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമംസു നു ഖ്വിധ, ഭോ കച്ചാന, അമ്ഹാകം സമ്ബഹുലാ അന്തേവാസികാ കട്ഠഹാരകാ മാണവകാ’’തി? ‘‘ആഗമംസു ഖ്വിധ തേ, ബ്രാഹ്മണ, സമ്ബഹുലാ അന്തേവാസികാ കട്ഠഹാരകാ മാണവകാ’’തി. ‘‘അഹു പന ഭോതോ കച്ചാനസ്സ തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘അഹു ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ഭോതോ കച്ചാനസ്സ തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ –

‘‘സീലുത്തമാ പുബ്ബതരാ അഹേസും,

തേ ബ്രാഹ്മണാ യേ പുരാണം സരന്തി;…പേ…;

അഖിലം സബ്ബഭൂതേസു,

സോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മപത്തിയാ’’തി.

‘‘ഏവം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ’’തി.

‘‘‘അഗുത്തദ്വാരോ’തി [അഗുത്തദ്വാരോ അഗുത്തദ്വാരോതി (ക.)] ഭവം കച്ചാനോ ആഹ. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, അഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി [അനുപട്ഠിതായ സതിയാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.) ഉപരി ആസീവിസവഗ്ഗേ അവസ്സുതസുത്തേ പന ‘‘അനുപട്ഠിതകായസ്സതീ’’ത്വേവ സബ്ബത്ഥ ദിസ്സതി] ച വിഹരതി, പരിത്തചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ അധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ച ധമ്മേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി, പരിത്തചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ കച്ചാന; അബ്ഭുതം, ഭോ കച്ചാന! യാവഞ്ചിദം ഭോതാ കച്ചാനേന അഗുത്തദ്വാരോവ സമാനോ അഗുത്തദ്വാരോതി അക്ഖാതോ.

‘‘‘ഗുത്തദ്വാരോ’തി ഭവം കച്ചാനോ ആഹ. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി, അപ്പമാണചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ നാധിമുച്ചതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസ്സതി ച വിഹരതി, അപ്പമാണചേതസോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ കച്ചാന; അബ്ഭുതം, ഭോ കച്ചാന! യാവഞ്ചിദം ഭോതാ കച്ചാനേന ഗുത്തദ്വാരോവ സമാനോ ഗുത്തദ്വാരോതി അക്ഖാതോ. അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന; അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന! സേയ്യഥാപി, ഭോ കച്ചാന, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ കച്ചാനേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭോ കച്ചാന, തം ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം കച്ചാനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. യഥാ ച ഭവം കച്ചാനോ മക്കരകതേ ഉപാസകകുലാനി ഉപസങ്കമതി; ഏവമേവ ലോഹിച്ചകുലം ഉപസങ്കമതു. തത്ഥ യേ മാണവകാ വാ മാണവികാ വാ ഭവന്തം കച്ചാനം അഭിവാദേസ്സന്തി പച്ചുട്ഠിസ്സന്തി ആസനം വാ ഉദകം വാ ദസ്സന്തി, തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. നവമം.

൧൦. വേരഹച്ചാനിസുത്തം

൧൩൩. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ഉദായീ കാമണ്ഡായം വിഹരതി തോദേയ്യസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അമ്ബവനേ. അഥ ഖോ വേരഹച്ചാനിഗോത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ അന്തേവാസീ മാണവകോ യേനായസ്മാ ഉദായീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ഉദായിനാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം മാണവകം ആയസ്മാ ഉദായീ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ സോ മാണവകോ ആയസ്മതാ ഉദായിനാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ യേന വേരഹച്ചാനിഗോത്താ ബ്രാഹ്മണീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വേരഹച്ചാനിഗോത്തം ബ്രാഹ്മണിം ഏതദവോച – ‘‘യഗ്ഘേ, ഭോതി, ജാനേയ്യാസി [ഭോതി ജാനേയ്യ (സീ. പീ. ക.), ഭോതീ ജാനേയ്യ (സ്യാ. കം.)]! സമണോ ഉദായീ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീ’’തി.

‘‘തേന ഹി ത്വം, മാണവക, മമ വചനേന സമണം ഉദായിം നിമന്തേഹി സ്വാതനായ ഭത്തേനാ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോതീ’’തി ഖോ സോ മാണവകോ വേരഹച്ചാനിഗോത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഉദായീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു കിര, ഭവം, ഉദായി, അമ്ഹാകം ആചരിയഭരിയായ വേരഹച്ചാനിഗോത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ സ്വാതനായ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന വേരഹച്ചാനിഗോത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ വേരഹച്ചാനിഗോത്താ ബ്രാഹ്മണീ ആയസ്മന്തം ഉദായിം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ വേരഹച്ചാനിഗോത്താ ബ്രാഹ്മണീ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം പാദുകാ ആരോഹിത്വാ ഉച്ചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ സീസം ഓഗുണ്ഠിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘ഭണ, സമണ, ധമ്മ’’ന്തി. ‘‘ഭവിസ്സതി, ഭഗിനി, സമയോ’’തി വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമി [പക്കാമി (സ്യാ. കം. പീ.)].

ദുതിയമ്പി ഖോ സോ മാണവകോ യേനായസ്മാ ഉദായീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ഉദായിനാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം മാണവകം ആയസ്മാ ഉദായീ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ മാണവകോ ആയസ്മതാ ഉദായിനാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ യേന വേരഹച്ചാനിഗോത്താ ബ്രാഹ്മണീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വേരഹച്ചാനിഗോത്തം ബ്രാഹ്മണിം ഏതദവോച – ‘‘യഗ്ഘേ, ഭോതി, ജാനേയ്യാസി! സമണോ ഉദായീ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീ’’തി.

‘‘ഏവമേവം പന ത്വം, മാണവക, സമണസ്സ ഉദായിസ്സ വണ്ണം ഭാസസി. സമണോ പനുദായീ ‘ഭണ, സമണ, ധമ്മ’ന്തി വുത്തോ സമാനോ ‘ഭവിസ്സതി, ഭഗിനി, സമയോ’തി വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കന്തോ’’തി. ‘‘തഥാ ഹി പന ത്വം, ഭോതി, പാദുകാ ആരോഹിത്വാ ഉച്ചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ സീസം ഓഗുണ്ഠിത്വാ ഏതദവോച – ‘ഭണ, സമണ, ധമ്മ’ന്തി. ധമ്മഗരുനോ ഹി തേ ഭവന്തോ ധമ്മഗാരവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, മാണവക, മമ വചനേന സമണം ഉദായിം നിമന്തേഹി സ്വാതനായ ഭത്തേനാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോതീ’’തി ഖോ സോ മാണവകോ വേരഹച്ചാനിഗോത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഉദായീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു കിര ഭവം ഉദായീ അമ്ഹാകം ആചരിയഭരിയായ വേരഹച്ചാനിഗോത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ സ്വാതനായ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന വേരഹച്ചാനിഗോത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ വേരഹച്ചാനിഗോത്താ ബ്രാഹ്മണീ ആയസ്മന്തം ഉദായിം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ വേരഹച്ചാനിഗോത്താ ബ്രാഹ്മണീ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം പാദുകാ ഓരോഹിത്വാ നീചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ സീസം വിവരിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്മിം നു ഖോ, ഭന്തേ, സതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, കിസ്മിം അസതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം ന പഞ്ഞപേന്തീ’’തി?

‘‘ചക്ഖുസ്മിം ഖോ, ഭഗിനി, സതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, ചക്ഖുസ്മിം അസതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം ന പഞ്ഞപേന്തി…പേ… ജിവ്ഹായ സതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, ജിവ്ഹായ അസതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം ന പഞ്ഞപേന്തി…പേ…. മനസ്മിം സതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, മനസ്മിം അസതി അരഹന്തോ സുഖദുക്ഖം ന പഞ്ഞപേന്തീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, വേരഹച്ചാനിഗോത്താ ബ്രാഹ്മണീ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ; അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം അയ്യേന ഉദായിനാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, അയ്യ ഉദായി, തം ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസികം മം അയ്യോ ഉദായീ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദസമം.

ഗഹപതിവഗ്ഗോ തേരസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

വേസാലീ വജ്ജി നാളന്ദാ, ഭാരദ്വാജ സോണോ ച ഘോസിതോ;

ഹാലിദ്ദികോ നകുലപിതാ, ലോഹിച്ചോ വേരഹച്ചാനീതി.