൭. ഖേമകസുത്തം

൮൯. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഖേമകോ ബദരികാരാമേ വിഹരതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതാ ആയസ്മന്തം ദാസകം ആമന്തേസും – ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – കച്ചി തേ, ആവുസോ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി നോ അഭിക്കമന്തി, പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ അഭിക്കമോ’’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഏതദവോച – ‘‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘കച്ചി തേ, ആവുസോ, ഖമനീയം…പേ… നോ അഭിക്കമോ’’’തി? ‘‘ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം ന യാപനീയം…പേ… അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഖേമകോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം…പേ… അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ’’’തി. ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ആയസ്മാ ഖേമകോ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതീ’’’തി?

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ആയസ്മാ ഖേമകോ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതീ’’തി? ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഖേമകോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമീ’’’തി. ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. നോ ചേ കിരായസ്മാ ഖേമകോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതി. തേനഹായസ്മാ ഖേമകോ അരഹം ഖീണാസവോ’’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ…പേ… ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ; നോ ചേ കിരായസ്മാ ഖേമകോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതി, തേനഹായസ്മാ ഖേമകോ അരഹം ഖീണാസവോ’’തി. ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമി, ന ചമ്ഹി അരഹം ഖീണാസവോ; അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ…പേ… ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഖേമകോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമി, ന ചമ്ഹി അരഹം ഖീണാസവോ; അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമീ’’തി.

‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, അസ്മീതി വദേസി, കിമേതം അസ്മീതി വദേസി? രൂപം അസ്മീതി വദേസി, അഞ്ഞത്ര രൂപാ അസ്മീതി വദേസി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അസ്മീതി വദേസി, അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ അസ്മീതി വദേസി. യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, അസ്മീതി വദേസി. കിമേതം അസ്മീതി വദേസീ’’’തി?

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഏതദവോച – ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘‘യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസി? രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദേസി അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദേസി അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസി’’തി? ‘‘അലം, ആവുസോ ദാസക, കിം ഇമായ സന്ധാവനികായ! ആഹരാവുസോ, ദണ്ഡം; അഹമേവ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഖേമകോ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസി? രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദേസി, അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദേസി, അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസീ’’തി? ‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദാമി; നപി അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദാമി; നപി അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഉപ്പലസ്സ വാ പദുമസ്സ വാ പുണ്ഡരീകസ്സ വാ ഗന്ധോ. യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘പത്തസ്സ ഗന്ധോ’തി വാ ‘വണ്ണസ്സ [വണ്ഡസ്സ (കത്ഥചി)] ഗന്ധോ’തി വാ ‘കിഞ്ജക്ഖസ്സ ഗന്ധോ’തി വാ സമ്മാ നു ഖോ സോ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘യഥാ കഥം, പനാവുസോ, സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി? ‘‘‘പുപ്ഫസ്സ ഗന്ധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ന രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദാമി, നപി അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദാമി, നപി അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമി’’.

‘‘കിഞ്ചാപി, ആവുസോ, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി ഭവന്തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതി – ‘യോ ച പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ അസ്മീതി മാനോ, അസ്മീതി ഛന്ദോ, അസ്മീതി അനുസയോ അസമൂഹതോ. സോ അപരേന സമയേന പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി – ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്സിമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോപിസ്സ ഹോതി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി, മാനോ ‘അസ്മീ’തി, ഛന്ദോ ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, വത്ഥം സംകിലിട്ഠം മലഗ്ഗഹിതം. തമേനം സാമികാ രജകസ്സ അനുപദജ്ജും. തമേനം രജകോ ഊസേ വാ ഖാരേ വാ ഗോമയേ വാ സമ്മദ്ദിത്വാ അച്ഛേ ഉദകേ വിക്ഖാലേതി. കിഞ്ചാപി തം ഹോതി വത്ഥം പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതി യേവ അനുസഹഗതോ ഊസഗന്ധോ വാ ഖാരഗന്ധോ വാ ഗോമയഗന്ധോ വാ അസമൂഹതോ. തമേനം രജകോ സാമികാനം ദേതി. തമേനം സാമികാ ഗന്ധപരിഭാവിതേ കരണ്ഡകേ നിക്ഖിപന്തി. യോപിസ്സ ഹോതി അനുസഹഗതോ ഊസഗന്ധോ വാ ഖാരഗന്ധോ വാ ഗോമയഗന്ധോ വാ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, കിഞ്ചാപി അരിയസാവകസ്സ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി ഭവന്തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതി യേവ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി, മാനോ ‘അസ്മീ’തി, ഛന്ദോ ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ. സോ അപരേന സമയേന പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി. ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്സ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോപിസ്സ ഹോതി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി, മാനോ ‘അസ്മീ’തി, ഛന്ദോ ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഏതദവോചും – ‘‘ന ഖോ [ന ഖോ പന (ക.)] മയം ആയസ്മന്തം ഖേമകം വിഹേസാപേഖാ പുച്ഛിമ്ഹ, അപി ചായസ്മാ ഖേമകോ പഹോസി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം വിത്ഥാരേന ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. തയിദം ആയസ്മതാ ഖേമകേന തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം വിത്ഥാരേന ആചിക്ഖിതം ദേസിതം പഞ്ഞാപിതം പട്ഠപിതം വിവരിതം വിഭജിതം ഉത്താനീകത’’ന്തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ ഖേമകോ. അത്തമനാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ഖേമകസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദും. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസു, ആയസ്മതോ ഖേമകസ്സ ചാതി. സത്തമം.