൧. ഖന്ധസംയുത്തം

൧. നകുലപിതുവഗ്ഗോ

൧. നകുലപിതുസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ [സുംസുമാരഗിരേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അഹമസ്മി, ഭന്തേ, ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ ആതുരകായോ അഭിക്ഖണാതങ്കോ. അനിച്ചദസ്സാവീ ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ മനോഭാവനീയാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം. ഓവദതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; അനുസാസതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, ഗഹപതി, ഏവമേതം, ഗഹപതി! ആതുരോ ഹായം, ഗഹപതി, കായോ അണ്ഡഭൂതോ പരിയോനദ്ധോ. യോ ഹി, ഗഹപതി, ഇമം കായം പരിഹരന്തോ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനേയ്യ, കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാ? തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ആതുരകായസ്സ മേ സതോ ചിത്തം അനാതുരം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

അഥ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നകുലപിതരം ഗഹപതിം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ, ഗഹപതി, ഇന്ദ്രിയാനി; പരിസുദ്ധോ മുഖവണ്ണോ പരിയോദാതോ. അലത്ഥ നോ അജ്ജ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മിം കഥം സവനായാ’’തി?

‘‘കഥഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ അമതേന അഭിസിത്തോ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഗഹപതി, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ അമതേന അഭിസിത്തോ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഏതദവോചം – ‘അഹമസ്മി, ഭന്തേ, ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ ആതുരകായോ അഭിക്ഖണാതങ്കോ. അനിച്ചദസ്സാവീ ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ മനോഭാവനീയാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം. ഓവദതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; അനുസാസതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’’തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘ഏവമേതം, ഗഹപതി, ഏവമേതം, ഗഹപതി! ആതുരോ ഹായം, ഗഹപതി, കായോ അണ്ഡഭൂതോ പരിയോനദ്ധോ. യോ ഹി, ഗഹപതി, ഇമം കായം പരിഹരന്തോ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനേയ്യ, കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാ? തസ്മാതിഹ തേ ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ആതുരകായസ്സ മേ സതോ ചിത്തം അനാതുരം ഭവിസ്സതീതി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബ’ന്തി. ഏവം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ അമതേന അഭിസിത്തോ’’തി.

‘‘ന ഹി പന തം, ഗഹപതി, പടിഭാസി ഭഗവന്തം [തം ഭഗവന്തം (സീ.)] ഉത്തരിം പടിപുച്ഛിതും – ‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി ആതുരചിത്തോ ച, കിത്താവതാ ച പന ആതുരകായോ ഹി ഖോ ഹോതി നോ ച ആതുരചിത്തോ’’’തി? ‘‘ദൂരതോപി ഖോ മയം, ഭന്തേ, ആഗച്ഛേയ്യാമ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സന്തികേ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥമഞ്ഞാതും. സാധു വതായസ്മന്തംയേവ സാരിപുത്തം പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഗഹപതി, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി, ആതുരചിത്തോ ച? ഇധ, ഗഹപതി, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനാവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനം. ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ വേദനാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സഞ്ഞാവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ സഞ്ഞം, സഞ്ഞായ വാ അത്താനം. ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ സഞ്ഞാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ സഞ്ഞാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം. ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തേ സങ്ഖാരാ വിപരിണമന്തി അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി. തസ്സ സങ്ഖാരവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി ആതുരചിത്തോ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ഹി ഖോ ഹോതി നോ ച ആതുരചിത്തോ? ഇധ, ഗഹപതി, സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘ന വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വേദനാവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വേദനം, ന വേദനായ വാ അത്താനം. ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ വേദനാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘ന സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സഞ്ഞാവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ സഞ്ഞം, ന സഞ്ഞായ വാ അത്താനം. ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ സഞ്ഞാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ സഞ്ഞാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

``ന സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, ന സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം. ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തേ സങ്ഖാരാ വിപരിണമന്തി അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി. തസ്സ സങ്ഖാരവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ഹോതി നോ ച ആതുരചിത്തോ’’തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. അത്തമനോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി. പഠമം.

൨. ദേവദഹസുത്തം

൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു [സക്യേസു (ക.)] വിഹരതി ദേവദഹം നാമ സക്യാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ പച്ഛാഭൂമഗമികാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇച്ഛാമ മയം, ഭന്തേ, പച്ഛാഭൂമം ജനപദം ഗന്തും, പച്ഛാഭൂമേ ജനപദേ നിവാസം കപ്പേതു’’ന്തി.

‘‘അപലോകിതോ പന വോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ’’തി? ‘‘ന ഖോ നോ, ഭന്തേ, അപലോകിതോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ’’തി. ‘‘അപലോകേഥ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തം. സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖൂനം അനുഗ്ഗാഹകോ സബ്രഹ്മചാരീന’’ന്തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം ഏളഗലാഗുമ്ബേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം [സാരാണീയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇച്ഛാമ മയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പച്ഛാഭൂമം ജനപദം ഗന്തും, പച്ഛാഭൂമേ ജനപദേ നിവാസം കപ്പേതും. അപലോകിതോ നോ സത്ഥാ’’തി.

‘‘സന്തി ഹാവുസോ, നാനാവേരജ്ജഗതം ഭിക്ഖും പഞ്ഹം പുച്ഛിതാരോ – ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാപി ഗഹപതിപണ്ഡിതാപി സമണപണ്ഡിതാപി. പണ്ഡിതാ ഹാവുസോ, മനുസ്സാ വീമംസകാ – ‘കിംവാദീ പനായസ്മന്താനം [കിംവാദായസ്മന്താനം (പീ. ക.)] സത്ഥാ കിമക്ഖായീതി, കച്ചി വോ ആയസ്മന്താനം ധമ്മാ സുസ്സുതാ സുഗ്ഗഹിതാ സുമനസികതാ സൂപധാരിതാ സുപ്പടിവിദ്ധാ പഞ്ഞായ, യഥാ ബ്യാകരമാനാ ആയസ്മന്തോ വുത്തവാദിനോ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സഥ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാഥ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാഥ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ [വാദാനുപാതോ (അട്ഠകഥായം പാഠന്തരം)] ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’’തി?

‘‘ദൂരതോപി ഖോ മയം, ആവുസോ, ആഗച്ഛേയ്യാമ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സന്തികേ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥമഞ്ഞാതും. സാധു വതായസ്മന്തംയേവ സാരിപുത്തം പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’’തി. ‘‘തേന ഹാവുസോ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘സന്തി ഹാവുസോ, നാനാവേരജ്ജഗതം ഭിക്ഖും പഞ്ഹം പുച്ഛിതാരോ – ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി …പേ… സമണപണ്ഡിതാപി. പണ്ഡിതാ ഹാവുസോ, മനുസ്സാ വീമംസകാ – ‘കിംവാദീ പനായസ്മന്താനം സത്ഥാ കിമക്ഖായീ’തി? ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ ഖോ നോ, ആവുസോ, സത്ഥാ’’’തി.

‘‘ഏവം ബ്യാകതേപി ഖോ, ആവുസോ, അസ്സുയേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛിതാരോ – ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി…പേ… സമണപണ്ഡിതാപി. പണ്ഡിതാ ഹാവുസോ, മനുസ്സാ വീമംസകാ – ‘കിസ്മിം പനായസ്മന്താനം ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ’തി? ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘രൂപേ ഖോ, ആവുസോ, ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ’’’തി.

‘‘ഏവം ബ്യാകതേപി ഖോ, ആവുസോ, അസ്സുയേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛിതാരോ – ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി…പേ… സമണപണ്ഡിതാപി. പണ്ഡിതാ ഹാവുസോ, മനുസ്സാ വീമംസകാ – ‘കിം പനായസ്മന്താനം ആദീനവം ദിസ്വാ രൂപേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ’തി? ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘രൂപേ ഖോ, ആവുസോ, അവിഗതരാഗസ്സ [അവീതരാഗസ്സ (സ്യാ. കം.)] അവിഗതഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ അവിഗതതണ്ഹസ്സ തസ്സ രൂപസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു അവിഗതരാഗസ്സ…പേ… അവിഗതതണ്ഹസ്സ തേസം സങ്ഖാരാനം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. വിഞ്ഞാണേ അവിഗതരാഗസ്സ അവിഗതഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ അവിഗതതണ്ഹസ്സ തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ആദീനവം ദിസ്വാ രൂപേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ’’’തി.

‘‘ഏവം ബ്യാകതേപി ഖോ, ആവുസോ, അസ്സുയേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛിതാരോ – ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാപി ഗഹപതിപണ്ഡിതാപി സമണപണ്ഡിതാപി. പണ്ഡിതാ ഹാവുസോ, മനുസ്സാ വീമംസകാ – ‘കിം പനായസ്മന്താനം ആനിസംസം ദിസ്വാ രൂപേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ’തി? ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘രൂപേ ഖോ, ആവുസോ, വിഗതരാഗസ്സ വിഗതഛന്ദസ്സ വിഗതപേമസ്സ വിഗതപിപാസസ്സ വിഗതപരിളാഹസ്സ വിഗതതണ്ഹസ്സ തസ്സ രൂപസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു വിഗതരാഗസ്സ വിഗതഛന്ദസ്സ വിഗതപേമസ്സ വിഗതപിപാസസ്സ വിഗതപരിളാഹസ്സ വിഗതതണ്ഹസ്സ തേസം സങ്ഖാരാനം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. വിഞ്ഞാണേ വിഗതരാഗസ്സ വിഗതഛന്ദസ്സ വിഗതപേമസ്സ വിഗതപിപാസസ്സ വിഗതപരിളാഹസ്സ വിഗതതണ്ഹസ്സ തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ആനിസംസം ദിസ്വാ രൂപേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ ഛന്ദരാഗവിനയക്ഖായീ സത്ഥാ’’’തി.

‘‘അകുസലേ ചാവുസോ, ധമ്മേ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ സുഖോ വിഹാരോ അഭവിസ്സ അവിഘാതോ അനുപായാസോ അപരിളാഹോ, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ, നയിദം ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം വണ്ണേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ, അകുസലേ ധമ്മേ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ ദുക്ഖോ വിഹാരോ സവിഘാതോ സഉപായാസോ സപരിളാഹോ, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ, തസ്മാ ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം വണ്ണേതി.

‘‘കുസലേ ചാവുസോ, ധമ്മേ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ ദുക്ഖോ വിഹാരോ അഭവിസ്സ സവിഘാതോ സഉപായാസോ സപരിളാഹോ, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ, നയിദം ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം വണ്ണേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ, കുസലേ ധമ്മേ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതോ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ സുഖോ വിഹാരോ അവിഘാതോ അനുപായാസോ അപരിളാഹോ, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ, തസ്മാ ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം വണ്ണേതീ’’തി.

ഇദമവോചായസ്മാ സാരിപുത്തോ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. ദുതിയം.

൩. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തം

൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അവന്തീസു വിഹരതി കുരരഘരേ [കുലഘരേ (ക.)] പപാതേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി [ഹാലിദ്ദകാനി (സീ.), ഹലിദ്ദികാനി (സ്യാ.)] ഗഹപതി യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി ഗഹപതി ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘വുത്തമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ അട്ഠകവഗ്ഗിയേ മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹേ –

‘‘ഓകം പഹായ അനികേതസാരീ,

ഗാമേ അകുബ്ബം [അക്രുബ്ബം (ക.)] മുനി സന്ഥവാനി [സന്ധവാനി (ക.)];

കാമേഹി രിത്തോ അപുരക്ഖരാനോ [അപുരേക്ഖരാനോ (സീ. സുത്തനിപാതേപി) മോഗ്ഗല്ലാനേ ൫-൧൩൫ സുത്തമ്പി ഓലോകേതബ്ബം],

കഥം ന വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കയിരാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ കഥം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?

‘‘രൂപധാതു ഖോ, ഗഹപതി, വിഞ്ഞാണസ്സ ഓകോ. രൂപധാതുരാഗവിനിബന്ധഞ്ച [… വിനിബദ്ധഞ്ജ (പീ. സീ. അട്ഠ.)] പന വിഞ്ഞാണം ‘ഓകസാരീ’തി വുച്ചതി. വേദനാധാതു ഖോ, ഗഹപതി, വിഞ്ഞാണസ്സ ഓകോ. വേദനാധാതുരാഗവിനിബന്ധഞ്ച പന വിഞ്ഞാണം ‘ഓകസാരീ’തി വുച്ചതി. സഞ്ഞാധാതു ഖോ, ഗഹപതി, വിഞ്ഞാണസ്സ ഓകോ. സഞ്ഞാധാതുരാഗവിനിബന്ധഞ്ച പന വിഞ്ഞാണം ‘ഓകസാരീ’തി വുച്ചതി. സങ്ഖാരധാതു ഖോ, ഗഹപതി, വിഞ്ഞാണസ്സ ഓകോ. സങ്ഖാരധാതുരാഗവിനിബന്ധഞ്ച പന വിഞ്ഞാണം ‘ഓകസാരീ’തി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ഓകസാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, അനോകസാരീ ഹോതി? രൂപധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ [നന്ദി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ [ഉപായുപാദാനാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ [അനഭാവകതാ (സീ. പീ.), അനഭാവംഗതാ (സ്യാ. കം.)] ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ തഥാഗതോ ‘അനോകസാരീ’തി വുച്ചതി. വേദനാധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി… സഞ്ഞാധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി… സങ്ഖാരധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി… വിഞ്ഞാണധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ തഥാഗതോ ‘അനോകസാരീ’തി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, അനോകസാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, നികേതസാരീ ഹോതി? രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ ഖോ, ഗഹപതി, ‘നികേതസാരീ’തി വുച്ചതി. സദ്ദനിമിത്ത…പേ… ഗന്ധനിമിത്ത… രസനിമിത്ത… ഫോട്ഠബ്ബനിമിത്ത… ധമ്മനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ ഖോ, ഗഹപതി, ‘നികേതസാരീ’തി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, നികേതസാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, അനികേതസാരീ ഹോതി? രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ ഖോ, ഗഹപതി, തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ തഥാഗതോ ‘അനികേതസാരീ’തി വുച്ചതി. സദ്ദനിമിത്ത… ഗന്ധനിമിത്ത… രസനിമിത്ത… ഫോട്ഠബ്ബനിമിത്ത… ധമ്മനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ ഖോ, ഗഹപതി, തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ തഥാഗതോ ‘അനികേതസാരീ’തി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, അനികേതസാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, ഗാമേ സന്ഥവജാതോ [സന്ധവജാതോ (ക.)] ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ ഗിഹീഹി [ഗിഹി (ക.)] സംസട്ഠോ വിഹരതി സഹനന്ദീ സഹസോകീ, സുഖിതേസു സുഖിതോ, ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ തേസു യോഗം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ഗാമേ സന്ഥവജാതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, ഗാമേ ന സന്ഥവജാതോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഗിഹീഹി [ഗിഹി (ക.)] അസംസട്ഠോ വിഹരതി ന സഹനന്ദീ ന സഹസോകീ ന സുഖിതേസു സുഖിതോ ന ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു ന അത്തനാ തേസു യോഗം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ഗാമേ ന സന്ഥവജാതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, കാമേഹി അരിത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമേസു അവിഗതരാഗോ ഹോതി അവിഗതഛന്ദോ അവിഗതപേമോ അവിഗതപിപാസോ അവിഗതപരിളാഹോ അവിഗതതണ്ഹോ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, കാമേഹി അരിത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, കാമേഹി രിത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ കാമേസു വിഗതരാഗോ ഹോതി വിഗതഛന്ദോ വിഗതപേമോ വിഗതപിപാസോ വിഗതപരിളാഹോ വിഗതതണ്ഹോ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, കാമേഹി രിത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, പുരക്ഖരാനോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ഏവംരൂപോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംവേദനോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംസഞ്ഞോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംസങ്ഖാരോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംവിഞ്ഞാണോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, പുരക്ഖരാനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, അപുരക്ഖരാനോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘ഏവംരൂപോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംവേദനോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംസഞ്ഞോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംസങ്ഖാരോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംവിഞ്ഞാണോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, അപുരക്ഖരാനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, കഥം വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കത്താ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ ഏവരൂപിം കഥം കത്താ ഹോതി – ‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി; അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി. കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി? മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി; അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ. പുരേ വചനീയം പച്ഛാ അവച; പച്ഛാ വചനീയം പുരേ അവച. സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോ; ചര വാദപ്പമോക്ഖായ. നിഗ്ഗഹിതോസി; നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, കഥം വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കത്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, കഥം ന വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കത്താ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ന ഏവരൂപിം കഥം കത്താ ഹോതി – ‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി…പേ… നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, കഥം ന വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കത്താ ഹോതി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഗഹപതി, യം തം വുത്തം ഭഗവതാ അട്ഠകവഗ്ഗിയേ മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹേ –

‘‘ഓകം പഹായ അനികേതസാരീ,

ഗാമേ അകുബ്ബം മുനിസന്ഥവാനി;

കാമേഹി രിത്തോ അപുരക്ഖരാനോ,

കഥം ന വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കയിരാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഹാലിദ്ദികാനിസുത്തം

൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അവന്തീസു വിഹരതി കുരരഘരേ പപാതേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി ഗഹപതി യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി ഗഹപതി ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘വുത്തമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സക്കപഞ്ഹേ – ‘യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്താ, തേ അച്ചന്തനിട്ഠാ അച്ചന്തയോഗക്ഖേമിനോ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരിനോ അച്ചന്തപരിയോസാനാ സേട്ഠാ ദേവമനുസ്സാന’’’ന്തി.

‘‘ഇമസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ കഥം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?

‘‘രൂപധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ ചിത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി.

‘‘വേദനാധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി… സഞ്ഞാധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി… സങ്ഖാരധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി… വിഞ്ഞാണധാതുയാ ഖോ, ഗഹപതി, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ ചിത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഗഹപതി, യം തം വുത്തം ഭഗവതാ സക്കപഞ്ഹേ – ‘യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്താ തേ അച്ചന്തനിട്ഠാ അച്ചന്തയോഗക്ഖേമിനോ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരിനോ അച്ചന്തപരിയോസാനാ സേട്ഠാ ദേവമനുസ്സാന’’’ന്തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സമാധിസുത്തം

൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ; സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതി. കിഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി? രൂപസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, വേദനായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, സഞ്ഞായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, സങ്ഖാരാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച’’.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപസ്സ സമുദയോ, കോ വേദനായ സമുദയോ, കോ സഞ്ഞായ സമുദയോ, കോ സങ്ഖാരാനം സമുദയോ, കോ വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി.

‘‘കിഞ്ച അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി? രൂപം അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ രൂപം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. യാ രൂപേ നന്ദീ തദുപാദാനം. തസ്സുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘വേദനം അഭിനന്ദതി…പേ… സഞ്ഞം അഭിനന്ദതി… സങ്ഖാരേ അഭിനന്ദതി… വിഞ്ഞാണം അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. യാ വിഞ്ഞാണേ നന്ദീ തദുപാദാനം. തസ്സുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘അയം, ഭിക്ഖവേ, രൂപസ്സ സമുദയോ; അയം വേദനായ സമുദയോ; അയം സഞ്ഞായ സമുദയോ; അയം സങ്ഖാരാനം സമുദയോ; അയം വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, കോ വേദനായ… കോ സഞ്ഞായ… കോ സങ്ഖാരാനം… കോ വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ?

ഇധ, ഭിക്ഖവേ, നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി.

‘‘കിഞ്ച നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി? രൂപം നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ രൂപം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ യാ രൂപേ നന്ദീ സാ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ നന്ദീനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘വേദനം നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ വേദനം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസാ തിട്ഠതോ യാ വേദനായ നന്ദീ സാ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ നന്ദീനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സഞ്ഞം നാഭിനന്ദതി…പേ… സങ്ഖാരേ നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ സങ്ഖാരേ അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ യാ സങ്ഖാരേസു നന്ദീ സാ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ നന്ദീനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘വിഞ്ഞാണം നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ യാ വിഞ്ഞാണേ നന്ദീ സാ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ നന്ദീനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘അയം, ഭിക്ഖവേ, രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, അയം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ, അയം സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ, അയം സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ, അയം വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പടിസല്ലാണസുത്തം

൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പടിസല്ലാണേ, ഭിക്ഖവേ, യോഗമാപജ്ജഥ. പടിസല്ലീണോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതി. കിഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി? രൂപസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, വേദനായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, സഞ്ഞായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, സങ്ഖാരാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച, വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച’’…പേ… (യഥാ പഠമസുത്തേ തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബോ.) ഛട്ഠം.

൭. ഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തം

൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഉപാദാപരിതസ്സനഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി അനുപാദാഅപരിതസ്സനഞ്ച. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി, ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാപരിതസ്സനാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്സ തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ പരിയാദാനാ ഉത്താസവാ ച ഹോതി വിഘാതവാ ച അപേക്ഖവാ ച ഉപാദായ ച പരിതസ്സതി.

‘‘വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനാവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനം. തസ്സ സാ വേദനാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ വേദനാവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ പരിയാദാനാ ഉത്താസവാ ച ഹോതി വിഘാതവാ ച അപേക്ഖവാ ച ഉപാദായ ച പരിതസ്സതി.

‘‘സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം. തസ്സ തേ സങ്ഖാരാ വിപരിണമന്തി അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി. തസ്സ സങ്ഖാരവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ സങ്ഖാരവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ സങ്ഖാരവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ പരിയാദാനാ ഉത്താസവാ ച ഹോതി വിഘാതവാ ച അപേക്ഖവാ ച ഉപാദായ ച പരിതസ്സതി.

‘‘വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്സ തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ പരിയാദാനാ ഉത്താസവാ ച ഹോതി വിഘാതവാ ച അപേക്ഖവാ ച ഉപാദായ ച പരിതസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാപരിതസ്സനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദാഅപരിതസ്സനാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്സ തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ന രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ ന രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ അപരിയാദാനാ ന ചേവുത്താസവാ [ന ചേവ ഉത്താസവാ (പീ. ക.)] ഹോതി ന ച വിഘാതവാ ന ച അപേക്ഖവാ, അനുപാദായ ച ന പരിതസ്സതി.

‘‘ന വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വേദനാവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വേദനം, ന വേദനായ വാ അത്താനം. തസ്സ സാ വേദനാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ന വേദനാവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ ന വേദനാവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ അപരിയാദാനാ ന ചേവുത്താസവാ ഹോതി ന ച വിഘാതവാ ന ച അപേക്ഖവാ, അനുപാദായ ച ന പരിതസ്സതി.

‘‘ന സഞ്ഞം…പേ… ന സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, ന സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം. തസ്സ തേ സങ്ഖാരാ വിപരിണമന്തി അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി. തസ്സ സങ്ഖാരവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ന സങ്ഖാരവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ ന സങ്ഖാരവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ അപരിയാദാനാ ന ചേവുത്താസവാ ഹോതി ന ച വിഘാതവാ ന ച അപേക്ഖവാ, അനുപാദായ ച ന പരിതസ്സതി.

‘‘ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം…പേ… തസ്സ തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ന വിഞ്ഞാണവിപരിണാമാനുപരിവത്തി വിഞ്ഞാണം ഹോതി. തസ്സ ന വിഞ്ഞാണവിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാ പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. ചേതസോ അപരിയാദാനാ ന ചേവുത്താസവാ ഹോതി ന ച വിഘാതവാ ന ച അപേക്ഖവാ, അനുപാദായ ച ന പരിതസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദാ അപരിതസ്സനം ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തം

൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഉപാദാപരിതസ്സനഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി അനുപാദാഅപരിതസ്സനഞ്ച. തം സുണാഥ…പേ… കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാപരിതസ്സനാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തസ്സ തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. വേദനം ഏതം മമ…പേ… സഞ്ഞം ഏതം മമ… സങ്ഖാരേ ഏതം മമ… വിഞ്ഞാണം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തസ്സ തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാപരിതസ്സനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദാഅപരിതസ്സനാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തസ്സ തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. വേദനം നേതം മമ… സഞ്ഞം നേതം മമ… സങ്ഖാരേ നേതം മമ… വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തസ്സ തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദാഅപരിതസ്സനാ ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. കാലത്തയഅനിച്ചസുത്തം

൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം രൂപസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം രൂപം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. വേദനാ അനിച്ചാ…പേ… സഞ്ഞാ അനിച്ചാ… സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ അതീതാനാഗതാ; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നാനം! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതേസു സങ്ഖാരേസു അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതേ സങ്ഖാരേ നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നാനം സങ്ഖാരാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം വിഞ്ഞാണസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം വിഞ്ഞാണം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. കാലത്തയദുക്ഖസുത്തം

൧൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം രൂപസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം രൂപം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. വേദനാ ദുക്ഖാ… സഞ്ഞാ ദുക്ഖാ… സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ… വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം വിഞ്ഞാണസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം വിഞ്ഞാണം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. ദസമം.

൧൧. കാലത്തയഅനത്തസുത്തം

൧൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം രൂപസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം രൂപം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. വേദനാ അനത്താ… സഞ്ഞാ അനത്താ… സങ്ഖാരാ അനത്താ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ അതീതാനാഗതം; കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ! ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അതീതസ്മിം വിഞ്ഞാണസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം വിഞ്ഞാണം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി. ഏകാദസമം.

നകുലപിതുവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

നകുലപിതാ ദേവദഹാ, ദ്വേപി ഹാലിദ്ദികാനി ച;

സമാധിപടിസല്ലാണാ, ഉപാദാപരിതസ്സനാ ദുവേ;

അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ, വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതി.

൨. അനിച്ചവഗ്ഗോ

൧. അനിച്ചസുത്തം

൧൨. ഏവം മേ സുതം – സാവത്ഥിയം. തത്ര ഖോ…പേ… ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുക്ഖസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം, വേദനാ ദുക്ഖാ, സഞ്ഞാ ദുക്ഖാ, സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. അനത്തസുത്തം

൧൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, സഞ്ഞാ അനത്താ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. തതിയം.

൪. യദനിച്ചസുത്തം

൧൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ അനിച്ചാ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. സഞ്ഞാ അനിച്ചാ…പേ… സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. യംദുക്ഖസുത്തം

൧൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ ദുക്ഖാ… സഞ്ഞാ ദുക്ഖാ… സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ… വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. യദനത്താസുത്തം

൧൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ അനത്താ… സഞ്ഞാ അനത്താ… സങ്ഖാരാ അനത്താ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ. യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സഹേതുഅനിച്ചസുത്തം

൧൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. യോപി ഹേതു, യോപി പച്ചയോ രൂപസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി അനിച്ചോ. അനിച്ചസമ്ഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം കുതോ നിച്ചം ഭവിസ്സതി! വേദനാ അനിച്ചാ. യോപി ഹേതു, യോപി പച്ചയോ വേദനായ ഉപ്പാദായ, സോപി അനിച്ചോ. അനിച്ചസമ്ഭൂതാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതി! സഞ്ഞാ അനിച്ചാ… സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദായ, സോപി അനിച്ചോ. അനിച്ചസമ്ഭൂതാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സന്തി! വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി അനിച്ചോ. അനിച്ചസമ്ഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം കുതോ നിച്ചം ഭവിസ്സതി! ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സഹേതുദുക്ഖസുത്തം

൧൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ രൂപസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ദുക്ഖോ. ദുക്ഖസമ്ഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം കുതോ സുഖം ഭവിസ്സതി! വേദനാ ദുക്ഖാ… സഞ്ഞാ ദുക്ഖാ… സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ… വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ദുക്ഖോ. ദുക്ഖസമ്ഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം കുതോ സുഖം ഭവിസ്സതി! ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സഹേതുഅനത്തസുത്തം

൨൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ രൂപസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി അനത്താ. അനത്തസമ്ഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം കുതോ അത്താ ഭവിസ്സതി! വേദനാ അനത്താ… സഞ്ഞാ അനത്താ… സങ്ഖാരാ അനത്താ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി അനത്താ. അനത്തസമ്ഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം കുതോ അത്താ ഭവിസ്സതി! ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ആനന്ദസുത്തം

൨൧. സാവത്ഥിയം … ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘നിരോധോ നിരോധോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമേസാനം ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മാനം നിരോധോ [നിരോധാ (സീ. പീ.)] ‘നിരോധോ’തി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, ആനന്ദ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മം. തസ്സ നിരോധോ [നിരോധാ (സീ. പീ.)] ‘നിരോധോ’തി വുച്ചതി. വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. തസ്സാ നിരോധോ ‘നിരോധോ’തി വുച്ചതി. സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. തേസം നിരോധോ ‘നിരോധോ’തി വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മം. തസ്സ നിരോധോ ‘നിരോധോ’തി വുച്ചതി. ഇമേസം ഖോ, ആനന്ദ, ധമ്മാനം നിരോധോ ‘നിരോധോ’തി വുച്ചതീ’’തി. ദസമം.

അനിച്ചവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, യദനിച്ചാപരേ തയോ;

ഹേതുനാപി തയോ വുത്താ, ആനന്ദേന ച തേ ദസാതി.

൩. ഭാരവഗ്ഗോ

൧. ഭാരസുത്തം

൨൨. സാവത്ഥിയം … തത്ര ഖോ … ‘‘ഭാരഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ഭാരഹാരഞ്ച ഭാരാദാനഞ്ച ഭാരനിക്ഖേപനഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭാരോ? പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ തിസ്സ വചനീയം. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാരോ’’.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭാരഹാരോ? പുഗ്ഗലോ തിസ്സ വചനീയം. യ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാരഹാരോ.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭാരാദാനം? യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ [പോനോബ്ഭവികാ (സ്യാ. കം. ക.)] നന്ദീരാഗസഹഗതാ [നന്ദിരാഗസഹഗതാ (സബ്ബത്ഥ)] തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാരാദാനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭാരനിക്ഖേപനം? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാരനിക്ഖേപന’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന [വത്വാ (സീ.) ഏവമീദിസേസു ഠാനേസു] സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഭാരഹാരോ ച പുഗ്ഗലോ;

ഭാരാദാനം ദുഖം ലോകേ, ഭാരനിക്ഖേപനം സുഖം.

‘‘നിക്ഖിപിത്വാ ഗരും ഭാരം, അഞ്ഞം ഭാരം അനാദിയ;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ [തണ്ഹമബ്ഭുയ്ഹ (പീ. ക.)], നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. പഠമം;

൨. പരിഞ്ഞസുത്തം

൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി പരിഞ്ഞഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, വേദനാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, സഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, സങ്ഖാരാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞാ? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞാ’’തി. ദുതിയം.

൩. അഭിജാനസുത്തം

൨൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ; വേദനം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ; സഞ്ഞം അനഭിജാനം… സങ്ഖാരേ അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ; വിഞ്ഞാണം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രൂപഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ; വേദനം അഭിജാനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. തതിയം.

൪. ഛന്ദരാഗസുത്തം

൨൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപസ്മിം ഛന്ദരാഗോ തം പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗോ തം പജഹഥ. ഏവം സാ വേദനാ പഹീനാ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യോ സഞ്ഞായ ഛന്ദരാഗോ തം പജഹഥ. ഏവം സാ സഞ്ഞാ പഹീനാ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യോ സങ്ഖാരേസു ഛന്ദരാഗോ തം പജഹഥ. ഏവം തേ സങ്ഖാരാ പഹീനാ ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യോ വിഞ്ഞാണസ്മിം ഛന്ദരാഗോ തം പജഹഥ. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. അസ്സാദസുത്തം

൨൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പുബ്ബേവ [പുബ്ബേ (പീ. ക.)] മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ [ബോധിസത്തസ്സ (പീ. ക.)] സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ രൂപസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം? കോ സഞ്ഞായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം? കോ സങ്ഖാരാനം അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം? കോ വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘യം ഖോ രൂപം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോ. യം രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം രൂപസ്സ ആദീനവോ. യോ രൂപസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണം. യം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വേദനായ അസ്സാദോ [യാ (ക.)]. യം വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം വേദനായ ആദീനവോ. യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വേദനായ നിസ്സരണം. യം സഞ്ഞം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി…പേ… യം സങ്ഖാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം സങ്ഖാരാനം അസ്സാദോ. യം [യേ (സീ. ക.)] സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം സങ്ഖാരാനം ആദീനവോ. യോ സങ്ഖാരേസു ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം സങ്ഖാരാനം നിസ്സരണം. യം വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോ. യം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവോ. യോ വിഞ്ഞാണസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണം’’’.