൨. രാധസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. മാരസുത്തം

൧൬൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘മാരോ, മാരോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, മാരോ’’തി? ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, സതി മാരോ വാ അസ്സ മാരേതാ വാ യോ വാ പന മീയതി. തസ്മാതിഹ ത്വം, രാധ, രൂപം മാരോതി പസ്സ, മാരേതാതി പസ്സ, മീയതീതി പസ്സ, രോഗോതി പസ്സ, ഗണ്ഡോതി പസ്സ, സല്ലന്തി പസ്സ, അഘന്തി പസ്സ, അഘഭൂതന്തി പസ്സ. യേ നം ഏവം പസ്സന്തി തേ സമ്മാ പസ്സന്തി. വേദനായ സതി… സഞ്ഞായ സതി… സങ്ഖാരേസു സതി… വിഞ്ഞാണേ സതി മാരോ വാ അസ്സ മാരേതാ വാ യോ വാ പന മീയതി. തസ്മാതിഹ ത്വം, രാധ, വിഞ്ഞാണം മാരോതി പസ്സ, മാരേതാതി പസ്സ, മീയതീതി പസ്സ, രോഗോതി പസ്സ, ഗണ്ഡോതി പസ്സ, സല്ലന്തി പസ്സ, അഘന്തി പസ്സ, അഘഭൂതന്തി പസ്സ. യേ നം ഏവം പസ്സന്തി, തേ സമ്മാ പസ്സന്തീ’’തി.

‘‘സമ്മാദസ്സനം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയ’’ന്തി? ‘‘സമ്മാദസ്സനം ഖോ, രാധ, നിബ്ബിദത്ഥം’’. ‘‘നിബ്ബിദാ പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ’’തി? ‘‘നിബ്ബിദാ ഖോ, രാധ, വിരാഗത്ഥാ’’. ‘‘വിരാഗോ പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയോ’’തി? ‘‘വിരാഗോ ഖോ, രാധ, വിമുത്തത്ഥോ’’. ‘‘വിമുത്തി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ’’തി? ‘‘വിമുത്തി ഖോ, രാധ, നിബ്ബാനത്ഥാ’’. ‘‘നിബ്ബാനം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയ’’ന്തി? ‘‘അച്ചയാസി [അച്ചസരാ (സീ. സ്യാ. കം.), അസ്സ (പീ.), അച്ചയാ (ക.)], രാധ, പഞ്ഹം, നാസക്ഖി പഞ്ഹസ്സ പരിയന്തം ഗഹേതും. നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, രാധ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി, നിബ്ബാനപരായനം നിബ്ബാനപരിയോസാന’’ന്തി. പഠമം.

൨. സത്തസുത്തം

൧൬൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സത്തോ, സത്തോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സത്തോതി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ, തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ, തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, രാധ, കുമാരകാ വാ കുമാരികായോ വാ പംസ്വാഗാരകേഹി കീളന്തി. യാവകീവഞ്ച തേസു പംസ്വാഗാരകേസു അവിഗതരാഗാ ഹോന്തി അവിഗതച്ഛന്ദാ അവിഗതപേമാ അവിഗതപിപാസാ അവിഗതപരിളാഹാ അവിഗതതണ്ഹാ, താവ താനി പംസ്വാഗാരകാനി അല്ലീയന്തി കേളായന്തി ധനായന്തി [മനായന്തി (സീ. പീ. ക.)] മമായന്തി. യതോ ച ഖോ, രാധ, കുമാരകാ വാ കുമാരികായോ വാ തേസു പംസ്വാഗാരകേസു വിഗതരാഗാ ഹോന്തി വിഗതച്ഛന്ദാ വിഗതപേമാ വിഗതപിപാസാ വിഗതപരിളാഹാ വിഗതതണ്ഹാ, അഥ ഖോ താനി പംസ്വാഗാരകാനി ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വികിരന്തി വിധമന്തി വിദ്ധംസേന്തി വികീളനിയം [വികീളനികം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കരോന്തി. ഏവമേവ ഖോ, രാധ, തുമ്ഹേപി രൂപം വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. വേദനം വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. വിഞ്ഞാണം വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. തണ്ഹാക്ഖയോ ഹി, രാധ, നിബ്ബാന’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. ഭവനേത്തിസുത്തം

൧൬൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ഭവനേത്തിനിരോധോ [ഭവനേത്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഭവനേത്തിനിരോധോ’തി [ഭവനേത്തീതി (സീ. സ്യാ. കം.)], ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭവനേത്തി, കതമോ ഭവനേത്തിനിരോധോ’’തി? ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ – അയം വുച്ചതി ഭവനേത്തി. തേസം നിരോധോ [നിരോധാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭവനേത്തിനിരോധോ. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു … വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ…പേ… അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ – അയം വുച്ചതി ഭവനേത്തി. തേസം നിരോധോ ഭവനേത്തിനിരോധോ’’തി. തതിയം.

൪. പരിഞ്ഞേയ്യസുത്തം

൧൬൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ആയസ്മാ രാധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പരിഞ്ഞേയ്യേ ച, രാധ, ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി പരിഞ്ഞഞ്ച പരിഞ്ഞാതാവിം പുഗ്ഗലഞ്ച. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമേ ച, രാധ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ? രൂപം ഖോ, രാധ, പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, വേദനാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, സഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, സങ്ഖാരാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, രാധ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ. കതമാ ച, രാധ, പരിഞ്ഞാ? യോ ഖോ, രാധ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – അയം വുച്ചതി, രാധ, പരിഞ്ഞാ. കതമോ ച, രാധ, പരിഞ്ഞാതാവീ പുഗ്ഗലോ? ‘അരഹാ’തിസ്സ വചനീയം. യ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ – അയം വുച്ചതി, രാധ, പരിഞ്ഞാതാവീ പുഗ്ഗലോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സമണസുത്തം

൧൬൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യേ ഹി കേചി, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി; ന മേ തേ, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. യേ ച ഖോ കേചി, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനന്തി; തേ ഖോ മേ, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസമണസുത്തം

൧൬൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യേ ഹി കേചി, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി…പേ… സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സോതാപന്നസുത്തം

൧൬൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യതോ ഖോ, രാധ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി, രാധ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’തി. സത്തമം.

൮. അരഹന്തസുത്തം

൧൬൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യതോ ഖോ, രാധ, ഭിക്ഖു ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, രാധ, അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഛന്ദരാഗസുത്തം

൧൬൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വേദനായ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം സാ വേദനാ പഹീനാ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തേ സങ്ഖാരാ പഹീനാ ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം പഹീനം ഭവിസ്സതി…പേ… അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഛന്ദരാഗസുത്തം

൧൬൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വേദനായ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം സാ വേദനാ പഹീനാ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തേ സങ്ഖാരാ പഹീനാ ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. ദസമം.

രാധസംയുത്തസ്സ പഠമോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മാരോ സത്തോ ഭവനേത്തി, പരിഞ്ഞേയ്യാ സമണാ ദുവേ;

സോതാപന്നോ അരഹാ ച, ഛന്ദരാഗാപരേ ദുവേതി.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. മാരസുത്തം

൧൭൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘മാരോ, മാരോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, മാരോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, മാരോ, വേദനാ മാരോ, സഞ്ഞാ മാരോ, സങ്ഖാരാ മാരോ, വിഞ്ഞാണം മാരോ. ഏവം പസ്സം, രാധ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. മാരധമ്മസുത്തം

൧൭൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘മാരധമ്മോ, മാരധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, മാരധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, മാരധമ്മോ, വേദനാ മാരധമ്മോ, സഞ്ഞാ മാരധമ്മോ, സങ്ഖാരാ മാരധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം മാരധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. അനിച്ചസുത്തം

൧൭൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അനിച്ചം, അനിച്ച’ന്തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, അനിച്ച’’ന്തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. തതിയം.

൪. അനിച്ചധമ്മസുത്തം

൧൭൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അനിച്ചധമ്മോ, അനിച്ചധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, അനിച്ചധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, അനിച്ചധമ്മോ, വേദനാ അനിച്ചധമ്മോ, സഞ്ഞാ അനിച്ചധമ്മോ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുക്ഖസുത്തം

൧൭൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ദുക്ഖം, ദുക്ഖ’ന്തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, ദുക്ഖം, വേദനാ ദുക്ഖാ, സഞ്ഞാ ദുക്ഖാ, സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുക്ഖധമ്മസുത്തം

൧൭൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ദുക്ഖധമ്മോ, ദുക്ഖധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദുക്ഖധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, ദുക്ഖധമ്മോ, വേദനാ ദുക്ഖധമ്മോ, സഞ്ഞാ ദുക്ഖധമ്മോ, സങ്ഖാരാ ദുക്ഖധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അനത്തസുത്തം

൧൭൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അനത്താ, അനത്താ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, അനത്താ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, സഞ്ഞാ അനത്താ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. അനത്തധമ്മസുത്തം

൧൭൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അനത്തധമ്മോ, അനത്തധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, അനത്തധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, അനത്തധമ്മോ, വേദനാ അനത്തധമ്മോ, സഞ്ഞാ അനത്തധമ്മോ, സങ്ഖാരാ അനത്തധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം അനത്തധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯.ഖയധമ്മസുത്തം

൧൭൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ഖയധമ്മോ, ഖയധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഖയധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, ഖയധമ്മോ, വേദനാ ഖയധമ്മോ, സഞ്ഞാ ഖയധമ്മോ, സങ്ഖാരാ ഖയധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം ഖയധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. നവമം.

൧൦. വയധമ്മസുത്തം

൧൭൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘വയധമ്മോ, വയധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വയധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, വയധമ്മോ, വേദനാ വയധമ്മോ, സഞ്ഞാ വയധമ്മോ, സങ്ഖാരാ വയധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം വയധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ദസമം.

൧൧. സമുദയധമ്മസുത്തം

൧൮൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സമുദയധമ്മോ, സമുദയധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, സമുദയധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, സമുദയധമ്മോ, വേദനാ സമുദയധമ്മോ, സഞ്ഞാ സമുദയധമ്മോ, സങ്ഖാരാ സമുദയധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം സമുദയധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ഏകാദസമം.

൧൨. നിരോധധമ്മസുത്തം

൧൮൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘നിരോധധമ്മോ, നിരോധധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, നിരോധധമ്മോ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, നിരോധധമ്മോ, വേദനാ നിരോധധമ്മോ, സഞ്ഞാ നിരോധധമ്മോ, സങ്ഖാരാ നിരോധധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം നിരോധധമ്മോ. ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. ദ്വാദസമം.

രാധസംയുത്തസ്സ ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മാരോ ച മാരധമ്മോ ച, അനിച്ചേന അപരേ ദുവേ;

ദുക്ഖേന ച ദുവേ വുത്താ, അനത്തേന [അനത്തേഹി (സീ. സ്യാ. കം.)] തഥേവ ച;

ഖയവയസമുദയം, നിരോധധമ്മേന ദ്വാദസാതി.

൩. ആയാചനവഗ്ഗോ

൧-൧൧. മാരാദിസുത്തഏകാദസകം

൧൮൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘യോ ഖോ, രാധ, മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ [സീഹളപോത്ഥകേ പന ‘‘തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോതി ഏകം സുത്തം, തത്ര തേ രാഗോ പഹാതബ്ബോതി ഏകം സുത്തം, തത്ര തേ ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോതി ഏകം സുത്ത’’ന്തി ഏവം വിസും വിസും തീണി സുത്താനി വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാനി. ഏവമുപരിസുത്തേസുപി]. കോ ച, രാധ, മാരോ? രൂപം ഖോ, രാധ, മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ [സീഹളപോത്ഥകേ പന ‘‘തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോതി ഏകം സുത്തം, തത്ര തേ രാഗോ പഹാതബ്ബോതി ഏകം സുത്തം, തത്ര തേ ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോതി ഏകം സുത്ത’’ന്തി ഏവം വിസും വിസും തീണി സുത്താനി വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാനി. ഏവമുപരിസുത്തേസുപി]. വേദനാ മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… സഞ്ഞാ മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… സങ്ഖാരാ മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… വിഞ്ഞാണം മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… യോ ഖോ, രാധ, മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ’’തി.

൧൮൩. യോ ഖോ, രാധ, മാരധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ…പേ….

൧൮൪. യം ഖോ, രാധ, അനിച്ചം…പേ….

൧൮൫. യോ ഖോ, രാധ, അനിച്ചധമ്മോ…പേ….

൧൮൬. യം ഖോ, രാധ, ദുക്ഖം…പേ….

൧൮൭. യോ ഖോ, രാധ, ദുക്ഖധമ്മോ…പേ….

൧൮൮. യോ ഖോ, രാധ, അനത്താ…പേ….

൧൮൯. യോ ഖോ, രാധ, അനത്തധമ്മോ…പേ….

൧൯൦. യോ ഖോ, രാധ, ഖയധമ്മോ…പേ….

൧൯൧. യോ ഖോ, രാധ, വയധമ്മോ…പേ….

൧൯൨. യോ ഖോ, രാധ, സമുദയധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ…പേ….

൧൨. നിരോധധമ്മസുത്തം

൧൯൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘യോ ഖോ, രാധ, നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ. കോ ച, രാധ, നിരോധധമ്മോ? രൂപം ഖോ, രാധ, നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… വേദനാ നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… സഞ്ഞാ നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… സങ്ഖാരാ നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… വിഞ്ഞാണം നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… യോ ഖോ, രാധ, നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ’’തി [സീഹളപോത്ഥകേ പന ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ഛത്തിംസ സുത്താനി വിഭത്താനി ഏകേകം സുത്തം തീണി തീണി കത്വാ, ഏവം ചതുത്ഥവഗ്ഗേപി].

ആയാചനവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മാരോ ച മാരധമ്മോ ച, അനിച്ചേന അപരേ ദുവേ;

ദുക്ഖേന ച ദുവേ വുത്താ, അനത്തേന തഥേവ ച;

ഖയവയസമുദയം, നിരോധധമ്മേന ദ്വാദസാതി.

൪. ഉപനിസിന്നവഗ്ഗോ

൧-൧൧. മാരാദിസുത്തഏകാദസകം

൧൯൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘യോ ഖോ, രാധ, മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ. കോ ച, രാധ, മാരോ? രൂപം ഖോ, രാധ, മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… വിഞ്ഞാണം മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… യോ ഖോ, രാധ, മാരോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ’’തി.

൧൯൫. യോ ഖോ, രാധ, മാരധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ…പേ….

൧൯൬. യം ഖോ, രാധ, അനിച്ചം…പേ….

൧൯൭. യോ ഖോ, രാധ, അനിച്ചധമ്മോ…പേ….

൧൯൮. യം ഖോ, രാധ, ദുക്ഖം…പേ….

൧൯൯. യോ ഖോ, രാധ, ദുക്ഖധമ്മോ…പേ….

൨൦൦. യോ ഖോ, രാധ, അനത്താ…പേ….

൨൦൧. യോ ഖോ, രാധ, അനത്തധമ്മോ…പേ….

൨൦൨. യോ ഖോ, രാധ, ഖയധമ്മോ…പേ….

൨൦൩. യോ ഖോ, രാധ, വയധമ്മോ…പേ….

൨൦൪. യോ ഖോ, രാധ, സമുദയധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ…പേ….

൧൨. നിരോധധമ്മസുത്തം

൨൦൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘യോ ഖോ, രാധ, നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ. കോ ച, രാധ, നിരോധധമ്മോ? രൂപം ഖോ, രാധ, നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ. വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ…പേ… സങ്ഖാരാ…പേ… വിഞ്ഞാണം നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ. യോ ഖോ, രാധ, നിരോധധമ്മോ; തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ, രാഗോ പഹാതബ്ബോ, ഛന്ദരാഗോ പഹാതബ്ബോ’’തി.

ഉപനിസിന്നവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മാരോ ച മാരധമ്മോ ച, അനിച്ചേന അപരേ ദുവേ;

ദുക്ഖേന ച ദുവേ വുത്താ, അനത്തേന തഥേവ ച;

ഖയവയസമുദയം, നിരോധധമ്മേന ദ്വാദസാതി.

രാധസംയുത്തം സമത്തം.