൯. ഥേരവഗ്ഗോ

൧. ആനന്ദസുത്തം

൮൩. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘പുണ്ണോ നാമ, ആവുസോ, ആയസ്മാ മന്താണിപുത്തോ [മന്താനിപുത്തോ (ക. സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)] അമ്ഹാകം നവകാനം സതം ബഹൂപകാരോ ഹോതി. സോ അമ്ഹേ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദതി – ‘ഉപാദായ, ആവുസോ ആനന്ദ, അസ്മീതി ഹോതി, നോ അനുപാദായ. കിഞ്ച ഉപാദായ അസ്മീതി ഹോതി, നോ അനുപാദായ? രൂപം ഉപാദായ അസ്മീതി ഹോതി, നോ അനുപാദായ. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ അസ്മീതി ഹോതി, നോ അനുപാദായ’’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ ആദാസേ വാ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അച്ഛേ വാ ഉദകപത്തേ സകം മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖമാനോ ഉപാദായ പസ്സേയ്യ, നോ അനുപാദായ; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, രൂപം ഉപാദായ അസ്മീതി ഹോതി, നോ അനുപാദായ. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ അസ്മീതി ഹോതി, നോ അനുപാദായ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ ആനന്ദ, ‘രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’’തി? ‘അനിച്ചം, ആവുസോ’. വേദനാ… സഞ്ഞാ … സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’തി? ‘അനിച്ചം, ആവുസോ’. തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീതി. പുണ്ണോ നാമ ആവുസോ ആയസ്മാ മന്താണിപുത്തോ അമ്ഹാകം നവകാനം സതം ബഹൂപകാരോ ഹോതി. സോ അമ്ഹേ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദതി. ഇദഞ്ച പന മേ ആയസ്മതോ പുണ്ണസ്സ മന്താണിപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ധമ്മോ അഭിസമിതോതി. പഠമം.

൨. തിസ്സസുത്തം

൮൪. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ തിസ്സോ ഭഗവതോ പിതുച്ഛാപുത്തോ സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവമാരോചേതി – ‘‘അപി മേ, ആവുസോ, മധുരകജാതോ വിയ കായോ; ദിസാപി മേ ന പക്ഖായന്തി; ധമ്മാപി മം ന പടിഭന്തി; ഥിനമിദ്ധഞ്ച [ഥീനമിദ്ധഞ്ച (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മേ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി; അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി; ഹോതി ച മേ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ’’തി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, തിസ്സോ ഭഗവതോ പിതുച്ഛാപുത്തോ സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവമാരോചേതി – ‘അപി മേ, ആവുസോ, മധുരകജാതോ വിയ കായോ; ദിസാപി മേ ന പക്ഖായന്തി; ധമ്മാപി മം ന പടിഭന്തി; ഥിനമിദ്ധഞ്ച മേ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി; അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി; ഹോതി ച മേ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ’’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന തിസ്സം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ തിസ്സോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം തിസ്സം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ തിസ്സ, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ തിസ്സോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം തിസ്സം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, തിസ്സ, സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവമാരോചേസി – ‘അപി മേ, ആവുസോ, മധുരകജാതോ വിയ കായോ…പേ… ഹോതി ച മേ ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, തിസ്സ, രൂപേ അവിഗതരാഗസ്സ അവിഗതച്ഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ അവിഗതതണ്ഹസ്സ, തസ്സ രൂപസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, തിസ്സ! ഏവഞ്ഹേതം, തിസ്സ, ഹോതി. യഥാ തം രൂപേ അവിഗതരാഗസ്സ… വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു അവിഗതരാഗസ്സ…പേ… തേസം സങ്ഖാരാനം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, തിസ്സ! ഏവഞ്ഹേതം, തിസ്സ, ഹോതി. യഥാ തം വിഞ്ഞാണേ അവിഗതരാഗസ്സ അവിഗതച്ഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ അവിഗതതണ്ഹസ്സ, തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, തിസ്സ! ഏവഞ്ഹേതം, തിസ്സ, ഹോതി. യഥാ തം വിഞ്ഞാണേ അവിഗതരാഗസ്സ. തം കിം മഞ്ഞസി, തിസ്സ, രൂപേ വിഗതരാഗസ്സ വിഗതച്ഛന്ദസ്സ വിഗതപേമസ്സ വിഗതപിപാസസ്സ വിഗതപരിളാഹസ്സ വിഗതതണ്ഹസ്സ, തസ്സ രൂപസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, തിസ്സ! ഏവഞ്ഹേതം, തിസ്സ, ഹോതി. യഥാ തം രൂപേ വിഗതരാഗസ്സ… വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു വിഗതരാഗസ്സ… വിഞ്ഞാണേ വിഗതരാഗസ്സ വിഗതച്ഛന്ദസ്സ വിഗതപേമസ്സ വിഗതപിപാസസ്സ വിഗതപരിളാഹസ്സ വിഗതതണ്ഹസ്സ തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, തിസ്സ! ഏവഞ്ഹേതം, തിസ്സ, ഹോതി. യഥാ തം വിഞ്ഞാണേ വിഗതരാഗസ്സ. തം കിം മഞ്ഞസി, തിസ്സ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ … സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, തിസ്സ, ദ്വേ പുരിസാ – ഏകോ പുരിസോ അമഗ്ഗകുസലോ, ഏകോ പുരിസോ മഗ്ഗകുസലോ. തമേനം സോ അമഗ്ഗകുസലോ പുരിസോ അമും മഗ്ഗകുസലം പുരിസം മഗ്ഗം പുച്ഛേയ്യ. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഏഹി, ഭോ പുരിസ, അയം മഗ്ഗോ. തേന മുഹുത്തം ഗച്ഛ. തേന മുഹുത്തം ഗന്ത്വാ ദക്ഖിസ്സസി ദ്വേധാപഥം, തത്ഥ വാമം മുഞ്ചിത്വാ ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാഹി. തേന മുഹുത്തം ഗച്ഛ. തേന മുഹുത്തം ഗന്ത്വാ ദക്ഖിസ്സസി തിബ്ബം വനസണ്ഡം. തേന മുഹുത്തം ഗച്ഛ. തേന മുഹുത്തം ഗന്ത്വാ ദക്ഖിസ്സസി മഹന്തം നിന്നം പല്ലലം. തേന മുഹുത്തം ഗച്ഛ. തേന മുഹുത്തം ഗന്ത്വാ ദക്ഖിസ്സസി സോബ്ഭം പപാതം. തേന മുഹുത്തം ഗച്ഛ. തേന മുഹുത്തം ഗന്ത്വാ ദക്ഖിസ്സസി സമം ഭൂമിഭാഗം രമണീയ’’’ന്തി.

‘‘ഉപമാ ഖോ മ്യായം, തിസ്സ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയം ചേവേത്ഥ അത്ഥോ – ‘പുരിസോ അമഗ്ഗകുസലോ’തി ഖോ, തിസ്സ, പുഥുജ്ജനസ്സേതം അധിവചനം. ‘പുരിസോ മഗ്ഗകുസലോ’തി ഖോ, തിസ്സ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. ‘ദ്വേധാപഥോ’തി ഖോ, തിസ്സ, വിചികിച്ഛായേതം അധിവചനം. ‘വാമോ മഗ്ഗോ’തി ഖോ, തിസ്സ, അട്ഠങ്ഗികസ്സേതം മിച്ഛാമഗ്ഗസ്സ അധിവചനം, സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠിയാ…പേ… മിച്ഛാസമാധിസ്സ. ‘ദക്ഖിണോ മഗ്ഗോ’തി ഖോ, തിസ്സ, അരിയസ്സേതം അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠിയാ…പേ… സമ്മാസമാധിസ്സ. ‘തിബ്ബോ വനസണ്ഡോ’തി ഖോ, തിസ്സ, അവിജ്ജായേതം അധിവചനം. ‘മഹന്തം നിന്നം പല്ലല’ന്തി ഖോ, തിസ്സ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘സോബ്ഭോ പപാതോ’തി ഖോ, തിസ്സ, കോധൂപായാസസ്സേതം അധിവചനം. ‘സമോ ഭൂമിഭാഗോ രമണീയോ’തി ഖോ, തിസ്സ, നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനം. അഭിരമ, തിസ്സ, അഭിരമ, തിസ്സ! അഹമോവാദേന അഹമനുഗ്ഗഹേന അഹമനുസാസനിയാ’’തി [അഹമാമിസധമ്മാനുഗ്ഗഹേന മമോവാദേന മമാനുസാസനിയാതി (ക.)].

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ തിസ്സോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി. ദുതിയം.

൩. യമകസുത്തം

൮൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന യമകസ്സ നാമ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി.

അസ്സോസും ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യമകസ്സ കിര നാമ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ യമകോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ യമകേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം യമകം ഏതദവോചും –

‘‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ യമക, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി? ‘‘ഏവം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി.

‘‘മാ, ആവുസോ യമക, ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി. ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭാചിക്ഖനം. ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി. ഏവമ്പി ഖോ ആയസ്മാ യമകോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ തഥേവ തം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി.

യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാസക്ഖിംസു ആയസ്മന്തം യമകം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതും, അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠായാസനാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘യമകസ്സ നാമ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’തി. സാധായസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന യമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ യമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ യമകേന സദ്ധിം സമ്മോദി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം യമകം ഏതദവോച –

‘‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ യമക, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി? ‘‘ഏവം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ആവുസോ’’. ‘‘വേദനാ നിച്ചാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ആവുസോ’’. തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’ … ‘‘വേദനം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’… ‘‘സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപസ്മിം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘വേദനായ… അഞ്ഞത്ര വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി… വിഞ്ഞാണസ്മിം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം… വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, അയം സോ അരൂപീ… അവേദനോ… അസഞ്ഞീ… അസങ്ഖാരോ… അവിഞ്ഞാണോ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘ഏത്ഥ ച തേ, ആവുസോ യമക, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സച്ചതോ ഥേതതോ [തഥതോ (സ്യാ. കം.)] തഥാഗതേ അനുപലബ്ഭിയമാനേ [തഥാഗതേ അനുപലബ്ഭമാനേ (?)], കല്ലം നു തേ തം വേയ്യാകരണം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി?

‘‘അഹു ഖോ മേ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുബ്ബേ അവിദ്ദസുനോ പാപകം ദിട്ഠിഗതം; ഇദഞ്ച പനായസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ തഞ്ചേവ പാപകം ദിട്ഠിഗതം പഹീനം, ധമ്മോ ച മേ അഭിസമിതോ’’തി.

‘‘സചേ തം, ആവുസോ യമക, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘യോ സോ, ആവുസോ യമക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ കിം ഹോതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, ആവുസോ യമക, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ആവുസോ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘യോ സോ, ആവുസോ യമക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ കിം ഹോതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘രൂപം ഖോ, ആവുസോ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തം നിരുദ്ധം തദത്ഥങ്ഗതം. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തം നിരുദ്ധം തദത്ഥങ്ഗത’ന്തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ യമക! തേന ഹാവുസോ, യമക, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഞാണായ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ യമക, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ; സോ ച ആരക്ഖസമ്പന്നോ. തസ്സ കോചിദേവ പുരിസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ അനത്ഥകാമോ അഹിതകാമോ അയോഗക്ഖേമകാമോ ജീവിതാ വോരോപേതുകാമോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം ഖോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ; സോ ച ആരക്ഖസമ്പന്നോ; നായം [ന ഹായം (സ്യാ. കം.)] സുകരോ പസയ്ഹ ജീവിതാ വോരോപേതും. യംനൂനാഹം അനുപഖജ്ജ ജീവിതാ വോരോപേയ്യ’ന്തി. സോ തം ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഉപട്ഠഹേയ്യം തം, ഭന്തേ’തി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപട്ഠാപേയ്യ. സോ ഉപട്ഠഹേയ്യ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ. തസ്സ സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ മിത്തതോപി നം സദ്ദഹേയ്യ [ദഹേയ്യ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)]; സുഹജ്ജതോപി നം സദ്ദഹേയ്യ; തസ്മിഞ്ച വിസ്സാസം ആപജ്ജേയ്യ. യദാ ഖോ, ആവുസോ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സംവിസ്സത്ഥോ ഖോ മ്യായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ’തി, അഥ നം രഹോഗതം വിദിത്വാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേയ്യ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, യദാ ഹി സോ പുരിസോ അമും ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം ആഹ – ‘ഉപട്ഠഹേയ്യം തം, ഭന്തേ’തി, തദാപി സോ വധകോവ. വധകഞ്ച പന സന്തം ന അഞ്ഞാസി – ‘വധകോ മേ’തി. യദാപി സോ ഉപട്ഠഹതി പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ, തദാപി സോ വധകോവ. വധകഞ്ച പന സന്തം ന അഞ്ഞാസി – ‘വധകോ മേ’തി. യദാപി നം രഹോഗതം വിദിത്വാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേതി, തദാപി സോ വധകോവ. വധകഞ്ച പന സന്തം ന അഞ്ഞാസി – ‘വധകോ മേ’’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം’’.

‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചം വേദനം ‘അനിച്ചാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചം സഞ്ഞം ‘അനിച്ചാ സഞ്ഞാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചേ സങ്ഖാരേ ‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചം വിഞ്ഞാണം ‘അനിച്ചം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘ദുക്ഖം രൂപം ‘ദുക്ഖം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ദുക്ഖം വേദനം… ദുക്ഖം സഞ്ഞം… ദുക്ഖേ സങ്ഖാരേ… ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണം ‘ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘അനത്തം രൂപം ‘അനത്താ രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനത്തം വേദനം… അനത്തം സഞ്ഞം… അനത്തേ സങ്ഖാരേ… അനത്തം വിഞ്ഞാണം ‘അനത്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘സങ്ഖതം രൂപം ‘സങ്ഖതം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സങ്ഖതം വേദനം… സങ്ഖതം സഞ്ഞം… സങ്ഖതേ സങ്ഖാരേ… സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണം ‘സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘വധകം രൂപം ‘വധകം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വധകം വേദനം ‘വധകാ വേദനാ’തി… വധകം സഞ്ഞം ‘വധകാ സഞ്ഞാ’തി… വധകേ സങ്ഖാരേ ‘വധകാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വധകം വിഞ്ഞാണം ‘വധകം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘സോ രൂപം ഉപേതി ഉപാദിയതി അധിട്ഠാതി ‘അത്താ മേ’തി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ഉപേതി ഉപാദിയതി അധിട്ഠാതി ‘അത്താ മേ’തി. തസ്സിമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഉപേതാ ഉപാദിന്നാ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം അത്താനം; ന അത്തനി രൂപം, ന രൂപസ്മിം അത്താനം. ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം അത്താനം; ന അത്തനി വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്താനം.

‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അനിച്ചം വേദനം … അനിച്ചം സഞ്ഞം… അനിച്ചേ സങ്ഖാരേ … അനിച്ചം വിഞ്ഞാണം ‘അനിച്ചം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘ദുക്ഖം രൂപം ‘ദുക്ഖം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ദുക്ഖം വേദനം… ദുക്ഖം സഞ്ഞം… ദുക്ഖേ സങ്ഖാരേ… ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണം ‘ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘അനത്തം രൂപം ‘അനത്താ രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അനത്തം വേദനം… അനത്തം സഞ്ഞം… അനത്തേ സങ്ഖാരേ… അനത്തം വിഞ്ഞാണം ‘അനത്താ വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘സങ്ഖതം രൂപം ‘സങ്ഖതം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സങ്ഖതം വേദനം… സങ്ഖതം സഞ്ഞം… സങ്ഖതേ സങ്ഖാരേ… സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണം ‘സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘വധകം രൂപം ‘വധകം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. വധകം വേദനം… വധകം സഞ്ഞം… വധകേ സങ്ഖാരേ ‘‘വധകാ സങ്ഖാരാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. വധകം വിഞ്ഞാണം ‘വധകം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘സോ രൂപം ന ഉപേതി, ന ഉപാദിയതി, നാധിട്ഠാതി – ‘അത്താ മേ’തി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ന ഉപേതി, ന ഉപാദിയതി, നാധിട്ഠാതി – ‘അത്താ മേ’തി. തസ്സിമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ അനുപേതാ അനുപാദിന്നാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഹോതി യേസം ആയസ്മന്താനം താദിസാ സബ്രഹ്മചാരിനോ അനുകമ്പകാ അത്ഥകാമാ ഓവാദകാ അനുസാസകാ. ഇദഞ്ച പന മേ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി. തതിയം.

൪. അനുരാധസുത്തം

൮൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ അനുരാധോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരതി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ യേന ആയസ്മാ അനുരാധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ അനുരാധേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ആയസ്മന്തം അനുരാധം ഏതദവോചും – ‘‘യോ സോ, ആവുസോ അനുരാധ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ, തം തഥാഗതോ ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി?

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ അനുരാധോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോച – ‘‘യോ സോ ആവുസോ തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ തം തഥാഗതോ അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ആയസ്മന്തം അനുരാധം ഏതദവോചും – ‘‘സോ ചായം ഭിക്ഖു നവോ ഭവിസ്സതി അചിരപബ്ബജിതോ, ഥേരോ വാ പന ബാലോ അബ്യത്തോ’’തി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ആയസ്മന്തം അനുരാധം നവവാദേന ച ബാലവാദേന ച അപസാദേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരാധസ്സ അചിരപക്കന്തേസു തേസു അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പരിബ്ബാജകേസു ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഖോ മം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യും. കഥം ബ്യാകരമാനോ നു ഖ്വാഹം തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സം, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യം, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യം, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി?

അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരാധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ അനുരാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അവിദൂരേ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരാമി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമിംസു …പേ… മം ഏതദവോചും – ‘യോ സോ, ആവുസോ അനുരാധ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ തം തഥാഗതോ ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി… ഹോതി ച ന ച ഹോതി, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ’’’തി?

ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോചം – ‘‘യോ സോ, ആവുസോ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ, തം തഥാഗതോ അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാതി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ മം ഏതദവോചും – ‘സോ ചായം ഭിക്ഖു ന വോ ഭവിസ്സതി അചിരപബ്ബജിതോ ഥേരോ വാ പന ബാലോ അബ്യത്തോ’തി. അഥ ഖോ മം, ഭന്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ നവവാദേന ബാലവാദേന ച അപസാദേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു’’.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അചിരപക്കന്തേസു തേസു അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പരിബ്ബാജകേസു ഏതദഹോസി – ‘സചേ ഖോ മം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യും. കഥം ബ്യാകരമാനോ നു ഖ്വാഹം തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സം, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യം, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യം, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’’തി?

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം ഭന്തേ’’…പേ… തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതി’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപസ്മിം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനായ…പേ… അഞ്ഞത്ര വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി… വിഞ്ഞാണസ്മിം… അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപം… വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, അയം സോ അരൂപീ അവേദനോ അസഞ്ഞീ അസങ്ഖാരോ അവിഞ്ഞാണോ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏത്ഥ ച തേ, അനുരാധ, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സച്ചതോ ഥേതതോ തഥാഗതേ അനുപലബ്ഭിയമാനേ കല്ലം നു തേ തം വേയ്യാകരണം – ‘യോ സോ, ആവുസോ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ തം തഥാഗതോ അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, അനുരാധ! പുബ്ബേ ചാഹം, അനുരാധ, ഏതരഹി ച ദുക്ഖഞ്ചേവ പഞ്ഞപേമി, ദുക്ഖസ്സ ച നിരോധ’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. വക്കലിസുത്തം

൮൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ വക്കലി കുമ്ഭകാരനിവേസനേ വിഹരതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ വക്കലി ഉപട്ഠാകേ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമഥ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദഥ – ‘വക്കലി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ, സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഥ – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന വക്കലി ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു; അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ വക്കലിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘വക്കലി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ, സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി; ഏവഞ്ച പന വദേതി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന വക്കലി ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു; അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേനായസ്മാ വക്കലി തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ വക്കലി ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന മഞ്ചകേ സമധോസി [സമഞ്ചോസി (സീ.), സമഞ്ചോപി (സ്യാ. കം.) സം + ധൂ + ഈ = സമധോസി]. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം വക്കലിം ഏതദവോച – ‘‘അലം, വക്കലി, മാ ത്വം മഞ്ചകേ സമധോസി. സന്തിമാനി ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി; തത്ഥാഹം നിസീദിസ്സാമീ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം വക്കലിം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, വക്കലി, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം; ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി. ‘‘കച്ചി തേ, വക്കലി, ന കിഞ്ചി കുക്കുച്ചം, ന കോചി വിപ്പടിസാരോ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മേ, ഭന്തേ, അനപ്പകം കുക്കുച്ചം, അനപ്പകോ വിപ്പടിസാരോ’’തി. ‘‘കച്ചി പന തം, വക്കലി, അത്താ സീലതോ ന ഉപവദതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ മം, ഭന്തേ, അത്താ സീലതോ ഉപവദതീ’’തി. ‘‘നോ ചേ കിര തം, വക്കലി, അത്താ സീലതോ ഉപവദതി; അഥ കിഞ്ച തേ കുക്കുച്ചം കോ ച വിപ്പടിസാരോ’’തി? ‘‘ചിരപടികാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതുകാമോ, നത്ഥി ച മേ കായസ്മിം താവതികാ ബലമത്താ, യാവതാഹം [യാഹം (സീ.), യായാഹം (പീ.)] ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി.

‘‘അലം, വക്കലി, കിം തേ ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി സോ മം പസ്സതി; യോ മം പസ്സതി സോ ധമ്മം പസ്സതി. ധമ്മഞ്ഹി, വക്കലി, പസ്സന്തോ മം പസ്സതി; മം പസ്സന്തോ ധമ്മം പസ്സതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വക്കലി, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… ഏസോ മേ അത്താതി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം വക്കലിം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഗിജ്ഝകൂടോ പബ്ബതോ തേന പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ വക്കലി അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകേ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ മം, ആവുസോ, മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ യേന ഇസിഗിലിപസ്സം കാളസിലാ തേനുപസങ്കമഥ. കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ അന്തരഘരേ കാലം കത്തബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ വക്കലിസ്സ പടിസ്സുത്വാ ആയസ്മന്തം വക്കലിം മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ യേന ഇസിഗിലിപസ്സം കാളസിലാ തേനുപസങ്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഞ്ച രത്തിം തഞ്ച ദിവാവസേസം ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹാസി. അഥ ഖോ ദ്വേ ദേവതായോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം ഗിജ്ഝകൂടം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ ഏകാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘വക്കലി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വിമോക്ഖായ ചേതേതീ’’തി. അപരാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സോ ഹി നൂന, ഭന്തേ, സുവിമുത്തോ വിമുച്ചിസ്സതീ’’തി. ഇദമവോചും താ ദേവതായോ. ഇദം വത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, യേന വക്കലി ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമഥ; ഉപസങ്കമിത്വാ വക്കലിം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഥ –

‘‘‘സുണാവുസോ ത്വം, വക്കലി, ഭഗവതോ വചനം ദ്വിന്നഞ്ച ദേവതാനം. ഇമം, ആവുസോ, രത്തിം ദ്വേ ദേവതായോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം ഗിജ്ഝകൂടം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ, ആവുസോ, ഏകാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – വക്കലി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വിമോക്ഖായ ചേതേതീതി. അപരാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – സോ ഹി നൂന, ഭന്തേ, സുവിമുത്തോ വിമുച്ചിസ്സതീതി. ഭഗവാ ച തം, ആവുസോ വക്കലി, ഏവമാഹ – മാ ഭായി, വക്കലി; മാ ഭായി, വക്കലി! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി, അപാപികാ കാലകിരിയാ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ വക്കലി തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം വക്കലിം ഏതദവോചും – ‘‘സുണാവുസോ വക്കലി, ഭഗവതോ വചനം ദ്വിന്നഞ്ച ദേവതാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ വക്കലി ഉപട്ഠാകേ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ മം, ആവുസോ, മഞ്ചകാ ഓരോപേഥ. കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ ഉച്ചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി! ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ വക്കലിസ്സ പടിസ്സുത്വാ ആയസ്മന്തം വക്കലിം മഞ്ചകാ ഓരോപേസും. ‘‘ഇമം, ആവുസോ, രത്തിം ദ്വേ ദേവതായോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ…പേ… ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ, ആവുസോ, ഏകാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘വക്കലി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വിമോക്ഖായ ചേതേതീ’തി. അപരാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘സോ ഹി നൂന, ഭന്തേ, സുവിമുത്തോ വിമുച്ചിസ്സതീ’തി. ഭഗവാ ച തം, ആവുസോ വക്കലി, ഏവമാഹ – ‘മാ ഭായി, വക്കലി; മാ ഭായി, വക്കലി! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി, അപാപികാ കാലകിരിയാ’’’തി. ‘‘തേന ഹാവുസോ, മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദഥ – ‘വക്കലി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഥ – ‘രൂപം അനിച്ചം. താഹം, ഭന്തേ, ന കങ്ഖാമി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി ന വിചികിച്ഛാമി. യദനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, നത്ഥി മേ തത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാതി ന വിചികിച്ഛാമി. വേദനാ അനിച്ചാ. താഹം, ഭന്തേ, ന കങ്ഖാമി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി ന വിചികിച്ഛാമി. യദനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, നത്ഥി മേ തത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാതി ന വിചികിച്ഛാമി. സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ. താഹം, ഭന്തേ, ന കങ്ഖാമി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി ന വിചികിച്ഛാമി. യദനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, നത്ഥി മേ തത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാതി ന വിചികിച്ഛാമി. വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. താഹം, ഭന്തേ, ന കങ്ഖാമി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി ന വിചികിച്ഛാമി. യദനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, നത്ഥി മേ തത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാതി ന വിചികിച്ഛാമീ’’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ വക്കലിസ്സ പടിസ്സുത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ വക്കലി അചിരപക്കന്തേസു തേസു ഭിക്ഖൂസു സത്ഥം ആഹരേസി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘വക്കലി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ; സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി; ഏവഞ്ച വദേതി – ‘രൂപം അനിച്ചം. താഹം, ഭന്തേ, ന കങ്ഖാമി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി ന വിചികിച്ഛാമി. യദനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, നത്ഥി മേ തത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാതി ന വിചികിച്ഛാമി. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ … വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. താഹം, ഭന്തേ, ന കങ്ഖാമി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി ന വിചികിച്ഛാമി. യദനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, നത്ഥി മേ തത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാതി ന വിചികിച്ഛാമീ’’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആയാമ, ഭിക്ഖവേ, യേന ഇസിഗിലിപസ്സം കാളസിലാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; യത്ഥ വക്കലിനാ കുലപുത്തേന സത്ഥമാഹരിത’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന ഇസിഗിലിപസ്സം കാളസിലാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം വക്കലിം ദൂരതോവ മഞ്ചകേ വിവത്തക്ഖന്ധം സേമാനം.

തേന ഖോ പന സമയേന ധൂമായിതത്തം തിമിരായിതത്തം ഗച്ഛതേവ പുരിമം ദിസം, ഗച്ഛതി പച്ഛിമം ദിസം, ഗച്ഛതി ഉത്തരം ദിസം, ഗച്ഛതി ദക്ഖിണം ദിസം, ഗച്ഛതി ഉദ്ധം ദിസം, ഗച്ഛതി അധോ ദിസം, ഗച്ഛതി അനുദിസം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ധൂമായിതത്തം തിമിരായിതത്തം ഗച്ഛതേവ പുരിമം ദിസം…പേ… ഗച്ഛതി അനുദിസ’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏസോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാരോ പാപിമാ വക്കലിസ്സ കുലപുത്തസ്സ വിഞ്ഞാണം സമന്വേസതി [സമന്നേസതി (ക. സീ. പീ.)] – ‘കത്ഥ വക്കലിസ്സ കുലപുത്തസ്സ വിഞ്ഞാണം പതിട്ഠിത’ന്തി? അപ്പതിട്ഠിതേന ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണേന വക്കലി കുലപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അസ്സജിസുത്തം

൮൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ അസ്സജി കസ്സപകാരാമേ വിഹരതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അസ്സജി ഉപട്ഠാകേ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമഥ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദഥ – ‘അസ്സജി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഥ – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന അസ്സജി ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ അസ്സജിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അസ്സജി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആബാധികോ…പേ… സാധു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന അസ്സജി ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ അസ്സജി തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ അസ്സജി ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന മഞ്ചകേ സമധോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം അസ്സജിം [ആയസ്മതോ അസ്സജിസ്സ (പീ. ക.)] ഏതദവോച – ‘‘അലം, അസ്സജി, മാ ത്വം മഞ്ചകേ സമധോസി. സന്തിമാനി ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി, തത്ഥാഹം നിസീദിസ്സാമീ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം അസ്സജിം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, അസ്സജി, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം…പേ… പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ അഭിക്കമോ’’തി?

‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം…പേ… അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ’’തി. ‘‘കച്ചി തേ, അസ്സജി, ന കിഞ്ചി കുക്കുച്ചം ന കോചി വിപ്പടിസാരോ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മേ, ഭന്തേ, അനപ്പകം കുക്കുച്ചം അനപ്പകോ വിപ്പടിസാരോ’’തി. ‘‘കച്ചി പന തം, അസ്സജി, അത്താ സീലതോ ന ഉപവദതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ മം, ഭന്തേ, അത്താ സീലതോ ഉപവദതീ’’തി. ‘‘നോ ചേ കിര തം, അസ്സജി, അത്താ സീലതോ ഉപവദതി, അഥ കിഞ്ച തേ കുക്കുച്ചം കോ ച വിപ്പടിസാരോ’’തി? ‘‘പുബ്ബേ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഗേലഞ്ഞേ പസ്സമ്ഭേത്വാ പസ്സമ്ഭേത്വാ കായസങ്ഖാരേ വിഹരാമി, സോഹം സമാധിം നപ്പടിലഭാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തം സമാധിം അപ്പടിലഭതോ ഏവം ഹോതി – ‘നോ ചസ്സാഹം പരിഹായാമീ’’’തി. ‘‘യേ തേ, അസ്സജി, സമണബ്രാഹ്മണാ സമാധിസാരകാ സമാധിസാമഞ്ഞാ തേസം തം സമാധിം അപ്പടിലഭതം ഏവം ഹോതി – ‘നോ ചസ്സു മയം പരിഹായാമാ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സജി, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിഞ്ഞാണം …പേ… തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീതി. സോ സുഖം ചേ വേദനം വേദയതി [വേദിയതി (സീ. പീ.)], സാ ‘അനിച്ചാ’തി പജാനാതി. ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി. ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി. ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ ‘അനിച്ചാ’തി പജാനാതി. ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി. ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി. അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ ‘അനിച്ചാ’തി പജാനാതി…പേ… ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി. സോ സുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി; ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി; അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി. സോ കായപരിയന്തികം ചേ വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ജീവിതപരിയന്തികം ചേ വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, അസ്സജി, തേലഞ്ച പടിച്ച, വട്ടിഞ്ച പടിച്ച, തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ; തസ്സേവ തേലസ്സ ച വട്ടിയാ ച പരിയാദാനാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, അസ്സജി, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ഖേമകസുത്തം

൮൯. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഖേമകോ ബദരികാരാമേ വിഹരതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതാ ആയസ്മന്തം ദാസകം ആമന്തേസും – ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – കച്ചി തേ, ആവുസോ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി നോ അഭിക്കമന്തി, പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ അഭിക്കമോ’’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഏതദവോച – ‘‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘കച്ചി തേ, ആവുസോ, ഖമനീയം…പേ… നോ അഭിക്കമോ’’’തി? ‘‘ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം ന യാപനീയം…പേ… അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഖേമകോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം…പേ… അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ’’’തി. ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ആയസ്മാ ഖേമകോ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതീ’’’തി?

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ആയസ്മാ ഖേമകോ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതീ’’തി? ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഖേമകോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമീ’’’തി. ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. നോ ചേ കിരായസ്മാ ഖേമകോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതി. തേനഹായസ്മാ ഖേമകോ അരഹം ഖീണാസവോ’’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ…പേ… ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ; നോ ചേ കിരായസ്മാ ഖേമകോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സതി, തേനഹായസ്മാ ഖേമകോ അരഹം ഖീണാസവോ’’തി. ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമി, ന ചമ്ഹി അരഹം ഖീണാസവോ; അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ…പേ… ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഖേമകോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ന കിഞ്ചി അത്തം വാ അത്തനിയം വാ സമനുപസ്സാമി, ന ചമ്ഹി അരഹം ഖീണാസവോ; അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമീ’’തി.

‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ ദാസക, യേന ഖേമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമകം ഭിക്ഖും ഏവം വദേഹി – ‘ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, അസ്മീതി വദേസി, കിമേതം അസ്മീതി വദേസി? രൂപം അസ്മീതി വദേസി, അഞ്ഞത്ര രൂപാ അസ്മീതി വദേസി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അസ്മീതി വദേസി, അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ അസ്മീതി വദേസി. യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, അസ്മീതി വദേസി. കിമേതം അസ്മീതി വദേസീ’’’തി?

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ദാസകോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഖേമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഏതദവോച – ഥേരാ തം, ആവുസോ ഖേമക, ഏവമാഹംസു – ‘‘യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസി? രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദേസി അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദേസി അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസി’’തി? ‘‘അലം, ആവുസോ ദാസക, കിം ഇമായ സന്ധാവനികായ! ആഹരാവുസോ, ദണ്ഡം; അഹമേവ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഖേമകോ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസി? രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദേസി, അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദേസി, അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദേസി? യമേതം, ആവുസോ ഖേമക, ‘അസ്മീ’തി വദേസി, കിമേതം ‘അസ്മീ’തി വദേസീ’’തി? ‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദാമി; നപി അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദാമി; നപി അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഉപ്പലസ്സ വാ പദുമസ്സ വാ പുണ്ഡരീകസ്സ വാ ഗന്ധോ. യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘പത്തസ്സ ഗന്ധോ’തി വാ ‘വണ്ണസ്സ [വണ്ഡസ്സ (കത്ഥചി)] ഗന്ധോ’തി വാ ‘കിഞ്ജക്ഖസ്സ ഗന്ധോ’തി വാ സമ്മാ നു ഖോ സോ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘യഥാ കഥം, പനാവുസോ, സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി? ‘‘‘പുപ്ഫസ്സ ഗന്ധോ’തി ഖോ, ആവുസോ, സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ന രൂപം ‘അസ്മീ’തി വദാമി, നപി അഞ്ഞത്ര രൂപാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം ‘അസ്മീ’തി വദാമി, നപി അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ ‘അസ്മീ’തി വദാമി. അപി ച മേ, ആവുസോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘അസ്മീ’തി അധിഗതം ‘അയമഹമസ്മീ’തി ന ച സമനുപസ്സാമി’’.

‘‘കിഞ്ചാപി, ആവുസോ, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി ഭവന്തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതി – ‘യോ ച പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ അസ്മീതി മാനോ, അസ്മീതി ഛന്ദോ, അസ്മീതി അനുസയോ അസമൂഹതോ. സോ അപരേന സമയേന പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി – ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്സിമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോപിസ്സ ഹോതി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി, മാനോ ‘അസ്മീ’തി, ഛന്ദോ ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, വത്ഥം സംകിലിട്ഠം മലഗ്ഗഹിതം. തമേനം സാമികാ രജകസ്സ അനുപദജ്ജും. തമേനം രജകോ ഊസേ വാ ഖാരേ വാ ഗോമയേ വാ സമ്മദ്ദിത്വാ അച്ഛേ ഉദകേ വിക്ഖാലേതി. കിഞ്ചാപി തം ഹോതി വത്ഥം പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതി യേവ അനുസഹഗതോ ഊസഗന്ധോ വാ ഖാരഗന്ധോ വാ ഗോമയഗന്ധോ വാ അസമൂഹതോ. തമേനം രജകോ സാമികാനം ദേതി. തമേനം സാമികാ ഗന്ധപരിഭാവിതേ കരണ്ഡകേ നിക്ഖിപന്തി. യോപിസ്സ ഹോതി അനുസഹഗതോ ഊസഗന്ധോ വാ ഖാരഗന്ധോ വാ ഗോമയഗന്ധോ വാ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, കിഞ്ചാപി അരിയസാവകസ്സ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി ഭവന്തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതി യേവ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി, മാനോ ‘അസ്മീ’തി, ഛന്ദോ ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ. സോ അപരേന സമയേന പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി. ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്സ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോപിസ്സ ഹോതി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി, മാനോ ‘അസ്മീ’തി, ഛന്ദോ ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ഖേമകം ഏതദവോചും – ‘‘ന ഖോ [ന ഖോ പന (ക.)] മയം ആയസ്മന്തം ഖേമകം വിഹേസാപേഖാ പുച്ഛിമ്ഹ, അപി ചായസ്മാ ഖേമകോ പഹോസി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം വിത്ഥാരേന ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. തയിദം ആയസ്മതാ ഖേമകേന തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം വിത്ഥാരേന ആചിക്ഖിതം ദേസിതം പഞ്ഞാപിതം പട്ഠപിതം വിവരിതം വിഭജിതം ഉത്താനീകത’’ന്തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ ഖേമകോ. അത്തമനാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ഖേമകസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദും. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസു, ആയസ്മതോ ഖേമകസ്സ ചാതി. സത്തമം.

൮. ഛന്നസുത്തം

൯൦. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ അവാപുരണം [അപാപുരണം (സീ. സ്യാ. കം.)] ആദായ വിഹാരേന വിഹാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഓവദന്തു മം ആയസ്മന്തോ ഥേരാ, അനുസാസന്തു മം ആയസ്മന്തോ ഥേരാ, കരോന്തു മേ ആയസ്മന്തോ ഥേരാ ധമ്മിം കഥം, യഥാഹം ധമ്മം പസ്സേയ്യ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഏതദവോചും – ‘‘രൂപം ഖോ, ആവുസോ ഛന്ന, അനിച്ചം; വേദനാ അനിച്ചാ; സഞ്ഞാ അനിച്ചാ; സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ; വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. രൂപം അനത്താ; വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ; സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയ്ഹമ്പി ഖോ ഏതം ഏവം [മയ്ഹമ്പി ഖോ ഏവം (സ്യാ. കം.)] ഹോതി – ‘രൂപം അനിച്ചം, വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം; രൂപം അനത്താ, വേദനാ … സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’തി. അഥ ച പന മേ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥേ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗേ തണ്ഹാക്ഖയേ വിരാഗേ നിരോധേ നിബ്ബാനേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി നാധിമുച്ചതി. പരിതസ്സനാ ഉപാദാനം ഉപ്പജ്ജതി; പച്ചുദാവത്തതി മാനസം – ‘അഥ കോ ചരഹി മേ അത്താ’തി? ന ഖോ പനേവം ധമ്മം പസ്സതോ ഹോതി. കോ നു ഖോ മേ തഥാ ധമ്മം ദേസേയ്യ യഥാഹം ധമ്മം പസ്സേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം, പഹോതി ച മേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും യഥാഹം ധമ്മം പസ്സേയ്യം; അത്ഥി ച മേ ആയസ്മന്തേ ആനന്ദേ താവതികാ വിസ്സട്ഠി [വിസ്സത്ഥി (?)]. യംനൂനാഹം യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന കോസമ്ബീ ഘോസിതാരാമോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘ഏകമിദാഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, സമയം ബാരാണസിയം വിഹരാമി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ അവാപുരണം ആദായ വിഹാരേന വിഹാരം ഉപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചം – ‘ഓവദന്തു മം ആയസ്മന്തോ ഥേരാ, അനുസാസന്തു മം ആയസ്മന്തോ ഥേരാ, കരോന്തു മേ ആയസ്മന്തോ ഥേരാ ധമ്മിം കഥം യഥാഹം ധമ്മം പസ്സേയ്യ’ന്തി. ഏവം വുത്തേ മം, ആവുസോ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘രൂപം ഖോ, ആവുസോ ഛന്ന, അനിച്ചം; വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം; രൂപം അനത്താ…പേ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’’തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ‘മയ്ഹമ്പി ഖോ ഏതം ഏവം ഹോതി – രൂപം അനിച്ചം…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, രൂപം അനത്താ, വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’തി. അഥ ച പന മേ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥേ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗേ തണ്ഹാക്ഖയേ വിരാഗേ നിരോധേ നിബ്ബാനേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി നാധിമുച്ചതി. പരിതസ്സനാ ഉപാദാനം ഉപ്പജ്ജതി; പച്ചുദാവത്തതി മാനസം – ‘അഥ കോ ചരഹി മേ അത്താ’തി? ന ഖോ പനേവം ധമ്മം പസ്സതോ ഹോതി. കോ നു ഖോ മേ തഥാ ധമ്മം ദേസേയ്യ യഥാഹം ധമ്മം പസ്സേയ്യന്തി!

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതരാമേ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം, പഹോതി ച മേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും യഥാഹം ധമ്മം പസ്സേയ്യം. അത്ഥി ച മേ ആയസ്മന്തേ ആനന്ദേ താവതികാ വിസ്സട്ഠി. യംനൂനാഹം യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’ന്തി. ഓവദതു മം, ആയസ്മാ ആനന്ദോ; അനുസാസതു മം, ആയസ്മാ ആനന്ദോ; കരോതു മേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ധമ്മിം കഥം യഥാഹം ധമ്മം പസ്സേയ്യ’’ന്തി.

‘‘ഏത്തകേനപി മയം ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ അത്തമനാ അപി നാമ തം [അത്തമനാ അഭിരദ്ധാ, തം (സീ. സ്യാ. കം.)] ആയസ്മാ ഛന്നോ ആവി അകാസി ഖീലം ഛിന്ദി [പഭിന്ദി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ഓദഹാവുസോ, ഛന്ന, സോതം; ഭബ്ബോസി [ഭബ്ബോ ത്വം (ക.)] ധമ്മം വിഞ്ഞാതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ താവതകേനേവ [താവദേവ (സീ.)] ഉളാരം പീതിപാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജി – ‘‘ഭബ്ബോ കിരസ്മി ധമ്മം വിഞ്ഞാതു’’ന്തി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ ഛന്ന, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ ച പടിഗ്ഗഹിതം കച്ചാനഗോത്തം ഭിക്ഖും ഓവദന്തസ്സ – ദ്വയനിസ്സിതോ ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന അത്ഥിതഞ്ചേവ നത്ഥിതഞ്ച. ലോകസമുദയം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ നത്ഥിതാ, സാ ന ഹോതി. ലോകനിരോധം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ അത്ഥിതാ, സാ ന ഹോതി. ഉപയുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോ ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന തം ചായം ഉപയുപാദാനം ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയം ന ഉപേതി ന ഉപാദിയതി നാധിട്ഠാതി ‘അത്താ മേ’തി. ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖം നിരുജ്ഝമാനം നിരുജ്ഝതീതി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി. അപരപ്പച്ചയാ ഞാണമേവസ്സ ഏത്ഥ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, കച്ചാന, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി. സബ്ബമത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ. സബ്ബം നത്ഥീതി അയം ദുതിയോ അന്തോ. ഏതേ തേ, കച്ചാന, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഹോതി യേസം ആയസ്മന്താനം താദിസാ സബ്രഹ്മചാരയോ അനുകമ്പകാ അത്ഥകാമാ ഓവാദകാ അനുസാസകാ. ഇദഞ്ച പന മേ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ധമ്മോ അഭിസമിതോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. രാഹുലസുത്തം

൯൧. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തീ’’തി?

‘‘യം കിഞ്ചി, രാഹുല, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. യാ കാചി വേദനാ … യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ…പേ… സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, രാഹുല, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയരാഹുലസുത്തം

൯൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാപഗതം മാനസം ഹോതി വിധാസമതിക്കന്തം സന്തം സുവിമുത്ത’’ന്തി? ‘‘യം കിഞ്ചി, രാഹുല, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. യാ കാചി വേദനാ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, രാഹുല, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാപഗതം മാനസം ഹോതി വിധാ സമതിക്കന്തം സന്തം സുവിമുത്ത’’ന്തി. ദസമം.

ഥേരവഗ്ഗോ നവമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ആനന്ദോ തിസ്സോ യമകോ, അനുരാധോ ച വക്കലി;

അസ്സജി ഖേമകോ ഛന്നോ, രാഹുലാ അപരേ ദുവേ.