൧൦. പുപ്ഫവഗ്ഗോ

൧. നദീസുത്തം

൯൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നദീ പബ്ബതേയ്യാ ഓഹാരിനീ ദൂരങ്ഗമാ സീഘസോതാ. തസ്സാ ഉഭോസു തീരേസു [ഉഭതോ തീരേ (സീ.), ഉഭതോ തീരേസു (സ്യാ. കം.)] കാസാ ചേപി ജാതാ അസ്സു, തേ നം അജ്ഝോലമ്ബേയ്യും; കുസാ ചേപി ജാതാ അസ്സു, തേ നം അജ്ഝോലമ്ബേയ്യും; പബ്ബജാ [ബബ്ബജാ (സീ. പീ.)] ചേപി ജാതാ അസ്സു, തേ നം അജ്ഝോലമ്ബേയ്യും; ബീരണാ ചേപി ജാതാ അസ്സു, തേ നം അജ്ഝോലമ്ബേയ്യും; രുക്ഖാ ചേപി ജാതാ അസ്സു, തേ നം അജ്ഝോലമ്ബേയ്യും. തസ്സാ പുരിസോ സോതേന വുയ്ഹമാനോ കാസേ ചേപി ഗണ്ഹേയ്യ, തേ പലുജ്ജേയ്യും. സോ തതോനിദാനം അനയബ്യസനം ആപജ്ജേയ്യ. കുസേ ചേപി ഗണ്ഹേയ്യ, പബ്ബജേ ചേപി ഗണ്ഹേയ്യ, ബീരണേ ചേപി ഗണ്ഹേയ്യ, രുക്ഖേ ചേപി ഗണ്ഹേയ്യ, തേ പലുജ്ജേയ്യും. സോ തതോനിദാനം അനയബ്യസനം ആപജ്ജേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്സ തം രൂപം പലുജ്ജതി. സോ തതോനിദാനം അനയബ്യസനം ആപജ്ജതി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്സ തം വിഞ്ഞാണം പലുജ്ജതി. സോ തതോനിദാനം അനയബ്യസനം ആപജ്ജതി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. പുപ്ഫസുത്തം

൯൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേന വിവദാമി, ലോകോവ മയാ വിവദതി. ന, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവാദീ കേനചി ലോകസ്മിം വിവദതി. യം, ഭിക്ഖവേ, നത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം, അഹമ്പി തം ‘നത്ഥീ’തി വദാമി. യം, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം, അഹമ്പി തം ‘അത്ഥീ’തി വദാമി’’.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, നത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം, യമഹം ‘നത്ഥീ’തി വദാമി? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം നത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം; അഹമ്പി തം ‘നത്ഥീ’തി വദാമി. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം നത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം; അഹമ്പി തം ‘നത്ഥീ’തി വദാമി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം; അഹമ്പി തം ‘നത്ഥീ’തി വദാമി’’.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം, യമഹം ‘അത്ഥീ’തി വദാമി? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം അത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം; അഹമ്പി തം ‘അത്ഥീ’തി വദാമി. വേദനാ അനിച്ചാ…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം അത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം; അഹമ്പി തം ‘അത്ഥീ’തി വദാമി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥിസമ്മതം ലോകേ പണ്ഡിതാനം; അഹമ്പി തം ‘അത്ഥീ’തി വദാമി’’.

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ലോകധമ്മോ, തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി; അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ തം ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ലോകധമ്മോ, തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി, അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ലോകധമ്മോ തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി. അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി.

‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന ഏവം ആചിക്ഖിയമാനേ ദേസിയമാനേ പഞ്ഞപിയമാനേ പട്ഠപിയമാനേ വിവരിയമാനേ വിഭജിയമാനേ ഉത്താനീകരിയമാനേ ന ജാനാതി ന പസ്സതി തമഹം, ഭിക്ഖവേ, ബാലം പുഥുജ്ജനം അന്ധം അചക്ഖുകം അജാനന്തം അപസ്സന്തം കിന്തി കരോമി! വേദനാ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ലോകധമ്മോ…പേ… സഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ… സങ്ഖാരാ, ഭിക്ഖവേ… വിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ലോകധമ്മോ തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി. അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി.

‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന ഏവം ആചിക്ഖിയമാനേ ദേസിയമാനേ പഞ്ഞപിയമാനേ പട്ഠപിയമാനേ വിവരിയമാനേ വിഭജിയമാനേ ഉത്താനീകരിയമാനേ ന ജാനാതി ന പസ്സതി തമഹം, ഭിക്ഖവേ, ബാലം പുഥുജ്ജനം അന്ധം അചക്ഖുകം അജാനന്തം അപസ്സന്തം കിന്തി കരോമി!

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പലം വാ പദുമം വാ പുണ്ഡരീകം വാ ഉദകേ ജാതം ഉദകേ സംവഡ്ഢം ഉദകാ അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠാതി [തിട്ഠന്തം (ക.)] അനുപലിത്തം ഉദകേന; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ലോകേ ജാതോ ലോകേ സംവഡ്ഢോ ലോകം അഭിഭുയ്യ വിഹരതി അനുപലിത്തോ ലോകേനാ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഫേണപിണ്ഡൂപമസുത്തം

൯൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ അയുജ്ഝായം [അയോജ്ഝായം (സീ. പീ.)] വിഹരതി ഗങ്ഗായ നദിയാ തീരേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം ഗങ്ഗാ നദീ മഹന്തം ഫേണപിണ്ഡം ആവഹേയ്യ. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ പസ്സേയ്യ നിജ്ഝായേയ്യ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖേയ്യ. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, ഫേണപിണ്ഡേ സാരോ? ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ തം ഭിക്ഖു പസ്സതി നിജ്ഝായതി യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതി. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായതി, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായതി. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, രൂപേ സാരോ?

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സരദസമയേ ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകേ ഉദകപുബ്ബുളം [ഉദകബുബ്ബുളം (സീ. പീ.)] ഉപ്പജ്ജതി ചേവ നിരുജ്ഝതി ച. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ പസ്സേയ്യ നിജ്ഝായേയ്യ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖേയ്യ. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകപുബ്ബുളേ സാരോ? ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി വേദനാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ…പേ… യാ ദൂരേ സന്തികേ വാ തം ഭിക്ഖു പസ്സതി നിജ്ഝായതി യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതി. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായതി, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായതി. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനായ സാരോ?

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ മരീചികാ ഫന്ദതി. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ പസ്സേയ്യ നിജ്ഝായേയ്യ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖേയ്യ. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ…പേ… കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, മരീചികായ സാരോ? ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ സാരപരിയേസനം ചരമാനോ തിണ്ഹം കുഠാരിം [കുധാരിം (സ്യാ. കം. ക.)] ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹന്തം കദലിക്ഖന്ധം ഉജും നവം അകുക്കുകജാതം [അകുക്കജാതം (ക. സീ. പീ.), അകുസജാതം (ക. സീ.), അകുക്കുജകജാതം (ക.)]. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ; മൂലേ ഛേത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ, അഗ്ഗേ ഛേത്വാ പത്തവട്ടിം വിനിബ്ഭുജേയ്യ. സോ തസ്സ പത്തവട്ടിം വിനിബ്ഭുജന്തോ ഫേഗ്ഗുമ്പി നാധിഗച്ഛേയ്യ, കുതോ സാരം! തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ പസ്സേയ്യ നിജ്ഝായേയ്യ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖേയ്യ. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, കദലിക്ഖന്ധേ സാരോ? ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി സങ്ഖാരാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ…പേ… യേ ദൂരേ സന്തികേ വാ തം ഭിക്ഖു പസ്സതി നിജ്ഝായതി യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതി. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായതി, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായതി. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരേസു സാരോ?

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മായാകാരോ വാ മായാകാരന്തേവാസീ വാ ചതുമഹാപഥേ [ചാതുമ്മഹാപഥേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മായം വിദംസേയ്യ. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ പസ്സേയ്യ നിജ്ഝായേയ്യ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖേയ്യ. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായേയ്യ. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, മായായ സാരോ? ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, തം ഭിക്ഖു പസ്സതി നിജ്ഝായതി യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതി. തസ്സ തം പസ്സതോ നിജ്ഝായതോ യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതോ രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായതി, അസാരകഞ്ഞേവ ഖായതി. കിഞ്ഹി സിയാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണേ സാരോ?

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി… സഞ്ഞായപി… സങ്ഖാരേസുപി … വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതി’’.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഫേണപിണ്ഡൂപമം രൂപം, വേദനാ ബുബ്ബുളൂപമാ [ബുബ്ബുലൂപമാ (സീ.), പുബ്ബുളോപമാ (ക.)];

മരീചികൂപമാ സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ കദലൂപമാ;

മായൂപമഞ്ച വിഞ്ഞാണം, ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാ.

‘‘യഥാ യഥാ നിജ്ഝായതി, യോനിസോ ഉപപരിക്ഖതി;

രിത്തകം തുച്ഛകം ഹോതി, യോ നം പസ്സതി യോനിസോ.

‘‘ഇമഞ്ച കായം ആരബ്ഭ, ഭൂരിപഞ്ഞേന ദേസിതം;

പഹാനം തിണ്ണം ധമ്മാനം, രൂപം പസ്സഥ [പസ്സേഥ (സീ.)] ഛഡ്ഡിതം.

‘‘ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണം, യദാ കായം ജഹന്തിമം;

അപവിദ്ധോ [അപവിട്ഠോ (സ്യാ. കം.)] തദാ സേതി, പരഭത്തം അചേതനം.

‘‘ഏതാദിസായം സന്താനോ, മായായം ബാലലാപിനീ;

വധകോ ഏസ അക്ഖാതോ, സാരോ ഏത്ഥ ന വിജ്ജതി.

‘‘ഏവം ഖന്ധേ അവേക്ഖേയ്യ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ;

ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ.

‘‘ജഹേയ്യ സബ്ബസംയോഗം, കരേയ്യ സരണത്തനോ;

ചരേയ്യാദിത്തസീസോവ, പത്ഥയം അച്ചുതം പദ’’ന്തി. തതിയം;

൪. ഗോമയപിണ്ഡസുത്തം

൯൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി രൂപം യം രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി? അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കാചി വേദനാ യാ വേദനാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി? അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കാചി സഞ്ഞാ യാ സഞ്ഞാ…പേ… അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കേചി സങ്ഖാരാ യേ സങ്ഖാരാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സന്തി? അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം, യം വിഞ്ഞാണം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, കിഞ്ചി രൂപം, യം രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. നത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, കാചി വേദനാ… കാചി സഞ്ഞാ… കേചി സങ്ഖാരാ… കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം, യം വിഞ്ഞാണം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പരിത്തം ഗോമയപിണ്ഡം പാണിനാ ഗഹേത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ഏത്തകോപി ഖോ, ഭിക്ഖു, അത്തഭാവപടിലാഭോ നത്ഥി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. ഏത്തകോ ചേപി, ഭിക്ഖു, അത്തഭാവപടിലാഭോ അഭവിസ്സ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ, നയിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏത്തകോപി അത്തഭാവപടിലാഭോ നത്ഥി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘ഭൂതപുബ്ബാഹം, ഭിക്ഖു, രാജാ അഹോസിം ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതിനഗരസഹസ്സാനി അഹേസും കുസാവതീ രാജധാനിപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതിപാസാദസഹസ്സാനി അഹേസും ധമ്മപാസാദപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതികൂടാഗാരസഹസ്സാനി അഹേസും മഹാബ്യൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി [മഹാവിയൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി (ദീ. നി. ൨.൨൬൩)]. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതിപല്ലങ്കസഹസ്സാനി അഹേസും ദന്തമയാനി സാരമയാനി സോവണ്ണമയാനി ഗോണകത്ഥതാനി പടികത്ഥതാനി പടലികത്ഥതാനി കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണാനി [കാദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണാനി (സീ.)] സഉത്തരച്ഛദാനി ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതിനാഗസഹസ്സാനി അഹേസും സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണദ്ധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി ഉപോസഥനാഗരാജപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതിഅസ്സസഹസ്സാനി അഹേസും സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണദ്ധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വലാഹകഅസ്സരാജപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതിരഥസഹസ്സാനി അഹേസും സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണദ്ധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വേജയന്തരഥപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു, രഞ്ഞോ സതോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ചതുരാസീതിമണിസഹസ്സാനി അഹേസും മണിരതനപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു…പേ… ചതുരാസീതിഇത്ഥിസഹസ്സാനി അഹേസും സുഭദ്ദാദേവിപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു…പേ… ചതുരാസീതിഖത്തിയസഹസ്സാനി അഹേസും അനുയന്താനി പരിണായകരതനപ്പമുഖാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു…പേ… ചതുരാസീതിധേനുസഹസ്സാനി അഹേസും ദുകൂലസന്ദനാനി കംസൂപധാരണാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു…പേ… ചതുരാസീതിവത്ഥകോടിസഹസ്സാനി അഹേസും ഖോമസുഖുമാനി കോസേയ്യസുഖുമാനി കമ്ബലസുഖുമാനി കപ്പാസികസുഖുമാനി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖു…പേ… ചതുരാസീതിഥാലിപാകസഹസ്സാനി അഹേസും; സായം പാതം ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരിയിത്ഥ.

‘‘തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ നഗരസഹസ്സാനം ഏകഞ്ഞേവ തം നഗരം ഹോതി യമഹം തേന സമയേന അജ്ഝാവസാമി – കുസാവതീ രാജധാനീ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ പാസാദസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ പാസാദോ ഹോതി യമഹം തേന സമയേന അജ്ഝാവസാമി – ധമ്മോ പാസാദോ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ കൂടാഗാരസഹസ്സാനം ഏകഞ്ഞേവ തം കൂടാഗാരം ഹോതി യമഹം തേന സമയേന അജ്ഝാവസാമി – മഹാബ്യൂഹം കൂടാഗാരം. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ പല്ലങ്കസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ പല്ലങ്കോ ഹോതി യമഹം തേന സമയേന പരിഭുഞ്ജാമി – ദന്തമയോ വാ സാരമയോ വാ സോവണ്ണമയോ വാ രൂപിയമയോ വാ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ നാഗസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ നാഗോ ഹോതി യമഹം തേന സമയേന അഭിരുഹാമി – ഉപോസഥോ നാഗരാജാ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ അസ്സസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ അസ്സോ ഹോതി യമഹം തേന സമയേന അഭിരുഹാമി – വലാഹകോ അസ്സരാജാ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ രഥസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ രഥോ ഹോതി യമഹം തേന സമയേന അഭിരുഹാമി – വേജയന്തോ രഥോ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ ഇത്ഥിസഹസ്സാനം ഏകായേവ സാ ഇത്ഥീ ഹോതി യാ മം തേന സമയേന പച്ചുപട്ഠാതി – ഖത്തിയാനീ വാ വേലാമികാ വാ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ വത്ഥകോടിസഹസ്സാനം ഏകഞ്ഞേവ തം വത്ഥയുഗം ഹോതി യമഹം തേന സമയേന പരിദഹാമി – ഖോമസുഖുമം വാ കോസേയ്യസുഖുമം വാ കമ്ബലസുഖുമം വാ കപ്പാസികസുഖുമം വാ. തേസം ഖോ പന, ഭിക്ഖു, ചതുരാസീതിയാ ഥാലിപാകസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ ഥാലിപാകോ ഹോതി യതോ നാളികോദനപരമം ഭുഞ്ജാമി തദുപിയഞ്ച സൂപേയ്യം [സൂപബ്യഞ്ജനം (സ്യാ. കം.)]. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖു, സബ്ബേ തേ സങ്ഖാരാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ. ഏവം അനിച്ചാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സങ്ഖാരാ. ഏവം അദ്ധുവാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സങ്ഖാരാ. ഏവം അനസ്സാസികാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സങ്ഖാരാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖു, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിരജ്ജിതും, അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. നഖസിഖാസുത്തം

൯൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി രൂപം യം രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി? അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കാചി വേദനാ യാ വേദനാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി? അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കാചി സഞ്ഞാ…പേ… കേചി സങ്ഖാരാ, യേ സങ്ഖാരാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സന്തി? അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം, യം വിഞ്ഞാണം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, കിഞ്ചി രൂപം, യം രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. നത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, കാചി വേദനാ… കാചി സഞ്ഞാ… കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം, യം വിഞ്ഞാണം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പരിത്തം നഖസിഖായം പംസും ആരോപേത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ഏത്തകമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, രൂപം നത്ഥി നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. ഏത്തകം ചേപി, ഭിക്ഖു, രൂപം അഭവിസ്സ നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം, നയിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏത്തകമ്പി രൂപം നത്ഥി നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ’’.

‘‘ഏത്തകാപി ഖോ, ഭിക്ഖു, വേദനാ നത്ഥി നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. ഏത്തകാ ചേപി, ഭിക്ഖു, വേദനാ അഭവിസ്സ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ, ന യിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏത്തകാപി വേദനാ നത്ഥി നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘ഏത്തകാപി ഖോ, ഭിക്ഖു, സഞ്ഞാ നത്ഥി…പേ… ഏത്തകാപി ഖോ, ഭിക്ഖു, സങ്ഖാരാ നത്ഥി നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സന്തി. ഏത്തകാ ചേപി, ഭിക്ഖു, സങ്ഖാരാ അഭവിസ്സംസു നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ, ന യിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏത്തകാപി സങ്ഖാരാ നത്ഥി നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘ഏത്തകമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, വിഞ്ഞാണം നത്ഥി നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. ഏത്തകമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, വിഞ്ഞാണം അഭവിസ്സ നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം, ന യിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏത്തകമ്പി വിഞ്ഞാണം നത്ഥി നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭിക്ഖു, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സുദ്ധികസുത്തം

൯൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി രൂപം, യം രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി? അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കാചി വേദനാ…പേ… കാചി സഞ്ഞാ… കേചി സങ്ഖാരാ… കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം, യം വിഞ്ഞാണം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, കിഞ്ചി രൂപം യം രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. നത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, കാചി വേദനാ… കാചി സഞ്ഞാ… കേചി സങ്ഖാരാ… കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം, യം വിഞ്ഞാണം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മം സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ഗദ്ദുലബദ്ധസുത്തം

൯൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം മഹാസമുദ്ദോ ഉസ്സുസ്സതി വിസുസ്സതി ന ഭവതി; ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയം വദാമി. ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം സിനേരു പബ്ബതരാജാ ഡയ്ഹതി വിനസ്സതി ന ഭവതി; ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയം വദാമി. ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം മഹാപഥവീ ഡയ്ഹതി വിനസ്സതി ന ഭവതി; ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയം വദാമി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാ ഗദ്ദുലബദ്ധോ [ഗദ്ദൂലബന്ധോ (സ്യാ. കം.)] ദള്ഹേ ഖീലേ വാ ഥമ്ഭേ വാ ഉപനിബദ്ധോ തമേവ ഖീലം വാ ഥമ്ഭം വാ അനുപരിധാവതി അനുപരിവത്തതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി… സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി… സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. സോ രൂപഞ്ഞേവ അനുപരിധാവതി അനുപരിവത്തതി, വേദനഞ്ഞേവ…പേ… സഞ്ഞഞ്ഞേവ… സങ്ഖാരേയേവ… വിഞ്ഞാണഞ്ഞേവ അനുപരിധാവതി അനുപരിവത്തതി. സോ രൂപം അനുപരിധാവം അനുപരിവത്തം, വേദനം…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അനുപരിധാവം അനുപരിവത്തം, ന പരിമുച്ചതി രൂപമ്ഹാ, ന പരിമുച്ചതി വേദനായ, ന പരിമുച്ചതി സഞ്ഞായ, ന പരിമുച്ചതി സങ്ഖാരേഹി, ന പരിമുച്ചതി വിഞ്ഞാണമ്ഹാ, ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ, ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. സോ രൂപം നാനുപരിധാവതി നാനുപരിവത്തതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം നാനുപരിധാവതി നാനുപരിവത്തതി. സോ രൂപം അനനുപരിധാവം അനനുപരിവത്തം, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അനനുപരിധാവം അനനുപരിവത്തം; പരിമുച്ചതി രൂപമ്ഹാ, പരിമുച്ചതി വേദനായ, പരിമുച്ചതി സഞ്ഞായ, പരിമുച്ചതി സങ്ഖാരേഹി, പരിമുച്ചതി വിഞ്ഞാണമ്ഹാ, പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഗദ്ദുലബദ്ധസുത്തം

൧൦൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാ ഗദ്ദുലബദ്ധോ ദള്ഹേ ഖീലേ വാ ഥമ്ഭേ വാ ഉപനിബദ്ധോ. സോ ഗച്ഛതി ചേപി തമേവ ഖീലം വാ ഥമ്ഭം വാ ഉപഗച്ഛതി; തിട്ഠതി ചേപി തമേവ ഖീലം വാ ഥമ്ഭം വാ ഉപതിട്ഠതി; നിസീദതി ചേപി തമേവ ഖീലം വാ ഥമ്ഭം വാ ഉപനിസീദതി; നിപജ്ജതി ചേപി തമേവ ഖീലം വാ ഥമ്ഭം വാ ഉപനിപജ്ജതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. സോ ഗച്ഛതി ചേപി ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ഉപഗച്ഛതി; തിട്ഠതി ചേപി ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ഉപതിട്ഠതി; നിസീദതി ചേപി ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ഉപനിസീദതി; നിപജ്ജതി ചേപി ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ഉപനിപജ്ജതി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, അഭിക്ഖണം സകം ചിത്തം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘ദീഘരത്തമിദം ചിത്തം സംകിലിട്ഠം രാഗേന ദോസേന മോഹേനാ’തി. ചിത്തസംകിലേസാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംകിലിസ്സന്തി; ചിത്തവോദാനാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘ദിട്ഠം വോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണം നാമ ചിത്ത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണം നാമ ചിത്തം ചിത്തേനേവ ചിത്തിതം. തേനപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണേന ചിത്തേന ചിത്തഞ്ഞേവ ചിത്തതരം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, അഭിക്ഖണം സകം ചിത്തം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘ദീഘരത്തമിദം ചിത്തം സംകിലിട്ഠം രാഗേന ദോസേന മോഹേനാ’തി. ചിത്തസംകിലേസാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംകിലിസ്സന്തി; ചിത്തവോദാനാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകനികായമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ചിത്തം. യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ, തേപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ ചിത്തേനേവ ചിത്തിതാ, തേഹിപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതേഹി പാണേഹി ചിത്തഞ്ഞേവ ചിത്തതരം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, അഭിക്ഖണം സകം ചിത്തം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘ദീഘരത്തമിദം ചിത്തം സംകിലിട്ഠം രാഗേന ദോസേന മോഹേനാ’തി. ചിത്തസംകിലേസാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംകിലിസ്സന്തി; ചിത്തവോദാനാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രജകോ വാ ചിത്തകാരകോ വാ രജനായ വാ ലാഖായ വാ ഹലിദ്ദിയാ വാ നീലിയാ വാ മഞ്ജിട്ഠായ [മഞ്ജേട്ഠായ (സീ. സ്യാ. കം.), മഞ്ജേട്ഠിയാ (പീ.)] വാ സുപരിമട്ഠേ ഫലകേ വാ ഭിത്തിയാ വാ ദുസ്സപട്ടേ വാ ഇത്ഥിരൂപം വാ പുരിസരൂപം വാ അഭിനിമ്മിനേയ്യ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപഞ്ഞേവ അഭിനിബ്ബത്തേന്തോ അഭിനിബ്ബത്തേതി, വേദനഞ്ഞേവ…പേ… സഞ്ഞഞ്ഞേവ… സങ്ഖാരേ യേവ… വിഞ്ഞാണഞ്ഞേവ അഭിനിബ്ബത്തേന്തോ അഭിനിബ്ബത്തേതി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം…പേ… ‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. വാസിജടസുത്തം

൧൦൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ജാനതോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമി, നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ കിം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി? ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി – ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി’’.

‘‘ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ നേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘അഭാവിതത്താ’ തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ അഭാവിതത്താ? അഭാവിതത്താ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം, അഭാവിതത്താ ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം, അഭാവിതത്താ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം, അഭാവിതത്താ പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, അഭാവിതത്താ പഞ്ചന്നം ബലാനം, അഭാവിതത്താ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം, അഭാവിതത്താ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ. താനസ്സു കുക്കുടിയാ ന സമ്മാ അധിസയിതാനി, ന സമ്മാ പരിസേദിതാനി, ന സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. കിഞ്ചാപി തസ്സാ കുക്കുടിയാ ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ, വത മേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജേയ്യു’ന്തി, അഥ ഖോ അഭബ്ബാവ തേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി പന, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ; താനി കുക്കുടിയാ ന സമ്മാ അധിസയിതാനി, ന സമ്മാ പരിസേദിതാനി, ന സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ, വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ നേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘അഭാവിതത്താ’തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ അഭാവിതത്താ? അഭാവിതത്താ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം…പേ… അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘ഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘ഭാവിതത്താ’തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ ഭാവിതത്താ? ഭാവിതത്താ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം, ഭാവിതത്താ ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം, ഭാവിതത്താ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം, ഭാവിതത്താ പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, ഭാവിതത്താ പഞ്ചന്നം ബലാനം, ഭാവിതത്താ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം, ഭാവിതത്താ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ. താനസ്സു കുക്കുടിയാ സമ്മാ അധിസയിതാനി, സമ്മാ പരിസേദിതാനി, സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. കിഞ്ചാപി തസ്സാ കുക്കുടിയാ ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജേയ്യു’ന്തി, അഥ ഖോ ഭബ്ബാവ തേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി പന, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ; താനസ്സു കുക്കുടിയാ സമ്മാ അധിസയിതാനി, സമ്മാ പരിസേദിതാനി, സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘ഭാവിതത്താ’തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ ഭാവിതത്താ? ഭാവിതത്താ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം…പേ… ഭാവിതത്താ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പലഗണ്ഡസ്സ വാ പലഗണ്ഡന്തേവാസിസ്സ വാ വാസിജടേ ദിസ്സന്തേവ അങ്ഗുലിപദാനി ദിസ്സതി അങ്ഗുട്ഠപദം. നോ ച ഖ്വസ്സ ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘ഏത്തകം വത മേ അജ്ജ വാസിജടസ്സ ഖീണം, ഏത്തകം ഹിയ്യോ, ഏത്തകം പരേ’തി. അഥ ഖ്വസ്സ ഖീണേ ഖീണന്ത്വേവ ഞാണം ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘ഏത്തകം വത മേ അജ്ജ ആസവാനം ഖീണം, ഏത്തകം ഹിയ്യോ, ഏത്തകം പരേ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഖീണേ ഖീണന്ത്വേവ ഞാണം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാമുദ്ദികായ നാവായ വേത്തബന്ധനബദ്ധായ വസ്സമാസാനി ഉദകേ പരിയാദായ ഹേമന്തികേന ഥലം ഉക്ഖിത്തായ വാതാതപപരേതാനി വേത്തബന്ധനാനി. താനി പാവുസകേന മേഘേന അഭിപ്പവുട്ഠാനി അപ്പകസിരേനേവ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി പൂതികാനി ഭവന്തി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ അപ്പകസിരേനേവ സംയോജനാനി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി പൂതികാനി ഭവന്തീ’’തി. നവമം.

൧൦. അനിച്ചസഞ്ഞാസുത്തം

൧൦൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം രൂപരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം ഭവരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അവിജ്ജം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സരദസമയേ കസ്സകോ മഹാനങ്ഗലേന കസന്തോ സബ്ബാനി മൂലസന്താനകാനി സമ്പദാലേന്തോ കസതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം രൂപരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം ഭവരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അവിജ്ജം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജലായകോ പബ്ബജം ലായിത്വാ അഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ ഓധുനാതി നിദ്ധുനാതി നിച്ഛോടേതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതി…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അമ്ബപിണ്ഡിയാ വണ്ടച്ഛിന്നായ യാനി തത്ഥ അമ്ബാനി വണ്ടപടിബന്ധാനി സബ്ബാനി താനി തദന്വയാനി ഭവന്തി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവിതാ…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കൂടാഗാരസ്സ യാ കാചി ഗോപാനസിയോ സബ്ബാ താ കൂടങ്ഗമാ കൂടനിന്നാ കൂടസമോസരണാ, കൂടം താസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവിതാ…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി മൂലഗന്ധാ കാളാനുസാരിഗന്ധോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി സാരഗന്ധാ, ലോഹിതചന്ദനം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി പുപ്ഫഗന്ധാ, വസ്സികം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുട്ടരാജാനോ [കുഡ്ഡരാജാനോ (സീ.)], സബ്ബേതേ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അനുയന്താ ഭവന്തി, രാജാ തേസം ചക്കവത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി താരകരൂപാനം പഭാ, സബ്ബാ താ ചന്ദിമപ്പഭായ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, ചന്ദപ്പഭാ താസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സരദസമയേ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ ആദിച്ചോ നതം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോ, സബ്ബം ആകാസഗതം തമഗതം അഭിവിഹച്ച ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതേ ച; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം രൂപരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം ഭവരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അവിജ്ജം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി.

‘‘കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ കഥം ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതി…പേ… സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതി? ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി – ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഏവം ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം രൂപരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം ഭവരാഗം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അവിജ്ജം പരിയാദിയതി, സബ്ബം അസ്മിമാനം സമൂഹനതീ’’തി. ദസമം.

പുപ്ഫവഗ്ഗോ ദസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

നദീ പുപ്ഫഞ്ച ഫേണഞ്ച, ഗോമയഞ്ച നഖാസിഖം;

സുദ്ധികം ദ്വേ ച ഗദ്ദുലാ, വാസീജടം അനിച്ചതാതി.

മജ്ഝിമപണ്ണാസകോ സമത്തോ.

തസ്സ മജ്ഝിമപണ്ണാസകസ്സ വഗ്ഗുദ്ദാനം –

ഉപയോ അരഹന്തോ ച, ഖജ്ജനീ ഥേരസവ്ഹയം;

പുപ്ഫവഗ്ഗേന പണ്ണാസ, ദുതിയോ തേന വുച്ചതീതി.