൧൧. അന്തവഗ്ഗോ

൧. അന്തസുത്തം

൧൦൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ. കതമേ ചത്താരോ? സക്കായന്തോ, സക്കായസമുദയന്തോ, സക്കായനിരോധന്തോ, സക്കായനിരോധഗാമിനിപ്പടിപദന്തോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായന്തോ? പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതിസ്സ വചനീയം. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായന്തോ’’.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായസമുദയന്തോ? യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായസമുദയന്തോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധന്തോ? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധന്തോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധഗാമിനിപ്പടിപദന്തോ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധഗാമിനിപ്പടിപദന്തോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ അന്താ’’തി. പഠമം.

൨. ദുക്ഖസുത്തം

൧൦൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ദുക്ഖഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ദുക്ഖസമുദയഞ്ച ദുക്ഖനിരോധഞ്ച ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിഞ്ച പടിപദം. തം സുണാഥ. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം? പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതിസ്സ വചനീയം. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയോ? യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ…പേ… കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധോ? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധോ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി. ദുതിയം.

൩. സക്കായസുത്തം

൧൦൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സക്കായഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി സക്കായസമുദയഞ്ച സക്കായനിരോധഞ്ച സക്കായനിരോധഗാമിനിഞ്ച പടിപദം. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായോ? പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതിസ്സ വചനീയം. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായസമുദയോ? യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ…പേ… കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായസമുദയോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധോ? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ…പേ… അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധോ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി. തതിയം.

൪. പരിഞ്ഞേയ്യസുത്തം

൧൦൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി പരിഞ്ഞഞ്ച പരിഞ്ഞാതാവിഞ്ച പുഗ്ഗലം. തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ. വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞാ? രാഗക്ഖയോ, ദോസക്ഖയോ, മോഹക്ഖയോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞാ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞാതാവീ പുഗ്ഗലോ? അരഹാതിസ്സ വചനീയം. യ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞാതാവീ പുഗ്ഗലോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സമണസുത്തം

൧൦൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി…പേ… പജാനന്തി, സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസമണസുത്തം

൧൦൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി…പേ… പജാനന്തി, സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സോതാപന്നസുത്തം

൧൦൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’തി. സത്തമം.

൮. അരഹന്തസുത്തം

൧൧൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഛന്ദപ്പഹാനസുത്തം

൧൧൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപേ, ഭിക്ഖവേ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഛന്ദപ്പഹാനസുത്തം

൧൧൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപേ, ഭിക്ഖവേ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം…പേ… വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു യോ ഛന്ദോ…പേ… ഏവം തേ സങ്ഖാരാ പഹീനാ ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. ദസമം.

അന്തവഗ്ഗോ ഏകാദസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അന്തോ ദുക്ഖഞ്ച സക്കായോ, പരിഞ്ഞേയ്യാ സമണാ ദുവേ;

സോതാപന്നോ അരഹാ ച, ദുവേ ച ഛന്ദപ്പഹാനാതി.