൬. സമ്മസസുത്തം

൬൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സമ്മസഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരം സമ്മസ’’ന്തി [അന്തരാ സമ്മസനന്തി (സീ.)]. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, സമ്മസാമി അന്തരം സമ്മസ’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, സമ്മസസി അന്തരം സമ്മസ’’ന്തി? അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ബ്യാകാസി. യഥാ സോ ഭിക്ഖു ബ്യാകാസി ന സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ചിത്തം ആരാധേസി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ; യം ഭഗവാ അന്തരം സമ്മസം ഭാസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മസമാനോ സമ്മസതി അന്തരം സമ്മസം [സമ്മസനം (സീ.)] – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം. ഇദം ഖോ ദുക്ഖം കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം, കിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി? സോ സമ്മസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം. ഇദം ഖോ ദുക്ഖം ഉപധിനിദാനം ഉപധിസമുദയം ഉപധിജാതികം ഉപധിപഭവം, ഉപധിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതി, ഉപധിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി. സോ ജരാമരണഞ്ച പജാനാതി ജരാമരണസമുദയഞ്ച പജാനാതി ജരാമരണനിരോധഞ്ച പജാനാതി യാ ച ജരാമരണനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി. തഥാപടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ജരാമരണനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം സമ്മസമാനോ സമ്മസതി അന്തരം സമ്മസം – ‘ഉപധി പനായം കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ, കിസ്മിം സതി ഉപധി ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ഉപധി ന ഹോതീ’തി? സോ സമ്മസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ഉപധി തണ്ഹാനിദാനോ തണ്ഹാസമുദയോ തണ്ഹാജാതികോ തണ്ഹാപഭവോ, തണ്ഹായ സതി ഉപധി ഹോതി, തണ്ഹായ അസതി ഉപധി ന ഹോതീ’തി. സോ ഉപധിഞ്ച പജാനാതി ഉപധിസമുദയഞ്ച പജാനാതി ഉപധിനിരോധഞ്ച പജാനാതി യാ ച ഉപധിനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി. തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ഉപധിനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം സമ്മസമാനോ സമ്മസതി അന്തരം സമ്മസം – ‘തണ്ഹാ പനായം കത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, കത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’തി? സോ സമ്മസമാനോ ഏവം ജാനാതി – യം ഖോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. കിഞ്ച ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം? ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം, സാതരൂപം. ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. സോതം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം…പേ… ഘാനം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം… ജിവ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം… കായോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം… മനോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ അദ്ദക്ഖും സുഖതോ അദ്ദക്ഖും അത്തതോ അദ്ദക്ഖും ആരോഗ്യതോ അദ്ദക്ഖും ഖേമതോ അദ്ദക്ഖും. തേ തണ്ഹം വഡ്ഢേസും. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢേസും തേ ഉപധിം വഡ്ഢേസും. യേ ഉപധിം വഡ്ഢേസും തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേസും. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേസും തേ ന പരിമുച്ചിംസു ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചിംസു ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ ദക്ഖിസ്സന്തി [ദക്ഖിന്തി (സീ.)] സുഖതോ ദക്ഖിസ്സന്തി അത്തതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ആരോഗ്യതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ഖേമതോ ദക്ഖിസ്സന്തി. തേ തണ്ഹം വഡ്ഢിസ്സന്തി. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢിസ്സന്തി തേ ഉപധിം വഡ്ഢിസ്സന്തി. യേ ഉപധിം വഡ്ഢിസ്സന്തി തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢിസ്സന്തി. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢിസ്സന്തി തേ ന പരിമുച്ചിസ്സന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചിസ്സന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ പസ്സന്തി സുഖതോ പസ്സന്തി അത്തതോ പസ്സന്തി ആരോഗ്യതോ പസ്സന്തി ഖേമതോ പസ്സന്തി. തേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി തേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി. യേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി തേ ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ. സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ; സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. സചേ ആകങ്ഖസി പിവ. പിവതോ ഹി ഖോ തം ഛാദേസ്സതി വണ്ണേനപി ഗന്ധേനപി രസേനപി, പിവിത്വാ ച പന തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛസി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’ന്തി. സോ തം ആപാനീയകംസം സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖാ പിവേയ്യ, നപ്പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ. സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ ഹി കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം…പേ… അനാഗതമദ്ധാനം…പേ… ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ പസ്സന്തി സുഖതോ പസ്സന്തി അത്തതോ പസ്സന്തി ആരോഗ്യതോ പസ്സന്തി ഖേമതോ പസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി തേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി. യേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി തേ ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ അദ്ദക്ഖും ദുക്ഖതോ അദ്ദക്ഖും അനത്തതോ അദ്ദക്ഖും രോഗതോ അദ്ദക്ഖും ഭയതോ അദ്ദക്ഖും, തേ തണ്ഹം പജഹിംസു. യേ തണ്ഹം പജഹിംസു തേ ഉപധിം പജഹിംസു. യേ ഉപധിം പജഹിംസു തേ ദുക്ഖം പജഹിംസു. യേ ദുക്ഖം പജഹിംസു തേ പരിമുച്ചിംസു ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചിംസു ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ദുക്ഖതോ ദക്ഖിസ്സന്തി അനത്തതോ ദക്ഖിസ്സന്തി രോഗതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ഭയതോ ദക്ഖിസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം പജഹിസ്സന്തി. യേ തണ്ഹം പജഹിസ്സന്തി…പേ… പരിമുച്ചിസ്സന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ പസ്സന്തി ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി അനത്തതോ പസ്സന്തി രോഗതോ പസ്സന്തി ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം പജഹന്തി. യേ തണ്ഹം പജഹന്തി തേ ഉപധിം പജഹന്തി. യേ ഉപധിം പജഹന്തി തേ ദുക്ഖം പജഹന്തി. യേ ദുക്ഖം പജഹന്തി തേ പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ. സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. സചേ ആകങ്ഖസി പിവ. പിവതോ ഹി ഖോ തം ഛാദേസ്സതി വണ്ണേനപി ഗന്ധേനപി രസേനപി; പിവിത്വാ ച പന തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛസി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സക്കാ ഖോ മേ അയം സുരാപിപാസിതാ [സുരാപിപാസാ (?)] പാനീയേന വാ വിനേതും ദധിമണ്ഡകേന വാ വിനേതും ഭട്ഠലോണികായ [മട്ഠലോണികായ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ വിനേതും ലോണസോവീരകേന വാ വിനേതും, ന ത്വേവാഹം തം പിവേയ്യം, യം മമ അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’തി. സോ തം ആപാനീയകംസം പടിസങ്ഖാ ന പിവേയ്യ, പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ. സോ തതോനിദാനം ന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ ഹി കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ അദ്ദക്ഖും ദുക്ഖതോ അദ്ദക്ഖും അനത്തതോ അദ്ദക്ഖും രോഗതോ അദ്ദക്ഖും ഭയതോ അദ്ദക്ഖും, തേ തണ്ഹം പജഹിംസു. യേ തണ്ഹം പജഹിംസു തേ ഉപധിം പജഹിംസു. യേ ഉപധിം പജഹിംസു തേ ദുക്ഖം പജഹിംസു. യേ ദുക്ഖം പജഹിംസു തേ പരിമുച്ചിംസു ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചിംസു ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം…പേ… ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ പസ്സന്തി ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി അനത്തതോ പസ്സന്തി രോഗതോ പസ്സന്തി ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം പജഹന്തി. യേ തണ്ഹം പജഹന്തി തേ ഉപധിം പജഹന്തി. യേ ഉപധിം പജഹന്തി തേ ദുക്ഖം പജഹന്തി. യേ ദുക്ഖം പജഹന്തി തേ പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി. ഛട്ഠം.