൭. മഹാവഗ്ഗോ

൧. അസ്സുതവാസുത്തം

൬൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ…പേ… ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ ഇമസ്മിം ചാതുമഹാഭൂതികസ്മിം കായസ്മിം നിബ്ബിന്ദേയ്യപി വിരജ്ജേയ്യപി വിമുച്ചേയ്യപി. തം കിസ്സ ഹേതു? [ചാതുമ്മഹാഭൂതികസ്മിം (സീ. സ്യാ. കം.)] ദിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ [ദിസ്സതി ഹി ഭിക്ഖവേ (സീ. സ്യാ. കം.)], ഇമസ്സ ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ ആചയോപി അപചയോപി ആദാനമ്പി നിക്ഖേപനമ്പി. തസ്മാ തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നിബ്ബിന്ദേയ്യപി വിരജ്ജേയ്യപി വിമുച്ചേയ്യപി’’.

‘‘യഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി, മനോ ഇതിപി, വിഞ്ഞാണം ഇതിപി, തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നാലം നിബ്ബിന്ദിതും നാലം വിരജ്ജിതും നാലം വിമുച്ചിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? ദീഘരത്തഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ അജ്ഝോസിതം മമായിതം പരാമട്ഠം – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി. തസ്മാ തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നാലം നിബ്ബിന്ദിതും നാലം വിരജ്ജിതും നാലം വിമുച്ചിതും.

‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഇമം ചാതുമഹാഭൂതികം കായം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, ന ത്വേവ ചിത്തം. തം കിസ്സ ഹേതു? ദിസ്സതായം, ഭിക്ഖവേ, ചാതുമഹാഭൂതികോ കായോ ഏകമ്പി വസ്സം തിട്ഠമാനോ ദ്വേപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ തീണിപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ചത്താരിപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ പഞ്ചപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ദസപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ വീസതിപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ തിംസമ്പി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ചത്താരീസമ്പി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ പഞ്ഞാസമ്പി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ വസ്സസതമ്പി തിട്ഠമാനോ, ഭിയ്യോപി തിട്ഠമാനോ.

‘‘യഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി, മനോ ഇതിപി, വിഞ്ഞാണം ഇതിപി, തം രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ച അഞ്ഞദേവ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മക്കടോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ സാഖം ഗണ്ഹതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യമിദം വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി, മനോ ഇതിപി, വിഞ്ഞാണം ഇതിപി, തം രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ച അഞ്ഞദേവ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദംയേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി – ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി – യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയഅസ്സുതവാസുത്തം

൬൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ ഇമസ്മിം ചാതുമഹാഭൂതികസ്മിം കായസ്മിം നിബ്ബിന്ദേയ്യപി വിരജ്ജേയ്യപി വിമുച്ചേയ്യപി. തം കിസ്സ ഹേതു? ദിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ ആചയോപി അപചയോപി ആദാനമ്പി നിക്ഖേപനമ്പി. തസ്മാ തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നിബ്ബിന്ദേയ്യപി വിരജ്ജേയ്യപി വിമുച്ചേയ്യപി. യഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി, മനോ ഇതിപി, വിഞ്ഞാണം ഇതിപി, തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നാലം നിബ്ബിന്ദിതും നാലം വിരജ്ജിതും നാലം വിമുച്ചിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? ദീഘരത്തഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ അജ്ഝോസിതം മമായിതം പരാമട്ഠം – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി. തസ്മാ തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നാലം നിബ്ബിന്ദിതും നാലം വിരജ്ജിതും നാലം വിമുച്ചിതും’’.

‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഇമം ചാതുമഹാഭൂതികം കായം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, ന ത്വേവ ചിത്തം. തം കിസ്സ ഹേതു? ദിസ്സതായം, ഭിക്ഖവേ, ചാതുമഹാഭൂതികോ കായോ ഏകമ്പി വസ്സം തിട്ഠമാനോ ദ്വേപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ തീണിപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ചത്താരിപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ പഞ്ചപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ദസപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ വീസതിപി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ തിംസമ്പി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ചത്താരീസമ്പി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ പഞ്ഞാസമ്പി വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ വസ്സസതമ്പി തിട്ഠമാനോ, ഭിയ്യോപി തിട്ഠമാനോ. യഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി, മനോ ഇതിപി, വിഞ്ഞാണം ഇതിപി, തം രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ച അഞ്ഞദേവ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദംയേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി – ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’തി. സുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖവേദനാ. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖവേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി. ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖവേദനാ. തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖവേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി. അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖവേദനാ. തസ്സേവ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖവേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം കട്ഠാനം സങ്ഘട്ടനസമോധാനാ ഉസ്മാ ജായതി തേജോ അഭിനിബ്ബത്തതി. തേസംയേവ ദ്വിന്നം കട്ഠാനം നാനാകതവിനിബ്ഭോഗാ [നാനാഭാവാവിനിക്ഖേപാ (സീ. പീ.) മ. നി. ൩.൩൫൭] യാ തജ്ജാ ഉസ്മാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖവേദനാ. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖവേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി…പേ… അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖവേദനാ. തസ്സേവ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖവേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പുത്തമംസൂപമസുത്തം

൬൩. സാവത്ഥിയം …പേ… ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ’’.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കബളീകാരോ ആഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ജായമ്പതികാ [ജയമ്പതികാ (സീ. പീ.) ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] പരിത്തം സമ്ബലം ആദായ കന്താരമഗ്ഗം പടിപജ്ജേയ്യും. തേസമസ്സ ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ. അഥ ഖോ തേസം, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ജായമ്പതികാനം കന്താരഗതാനം യാ പരിത്താ സമ്ബലമത്താ, സാ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ. സിയാ ച നേസം കന്താരാവസേസോ അനതിണ്ണോ. അഥ ഖോ തേസം, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ജായമ്പതികാനം ഏവമസ്സ – ‘അമ്ഹാകം ഖോ യാ പരിത്താ സമ്ബലമത്താ സാ പരിക്ഖീണാ പരിയാദിണ്ണാ [പരിയാദിന്നാ (സ്യാ. കം.)]. അത്ഥി ചായം കന്താരാവസേസോ അനിത്തിണ്ണോ [അനിത്ഥിണ്ണോ (സ്യാ. കം.), അനതിണ്ണോ (ക.)]. യംനൂന മയം ഇമം ഏകപുത്തകം പിയം മനാപം വധിത്വാ വല്ലൂരഞ്ച സോണ്ഡികഞ്ച കരിത്വാ പുത്തമംസാനി ഖാദന്താ ഏവം തം കന്താരാവസേസം നിത്ഥരേയ്യാമ, മാ സബ്ബേവ തയോ വിനസ്സിമ്ഹാ’തി. അഥ ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ജായമ്പതികാ തം ഏകപുത്തകം പിയം മനാപം വധിത്വാ വല്ലൂരഞ്ച സോണ്ഡികഞ്ച കരിത്വാ പുത്തമംസാനി ഖാദന്താ ഏവം തം കന്താരാവസേസം നിത്ഥരേയ്യും. തേ പുത്തമംസാനി ചേവ ഖാദേയ്യും, ഉരേ ച പടിപിസേയ്യും – ‘കഹം, ഏകപുത്തക, കഹം, ഏകപുത്തകാ’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തേ ദവായ വാ ആഹാരം ആഹാരേയ്യും, മദായ വാ ആഹാരം ആഹാരേയ്യും, മണ്ഡനായ വാ ആഹാരം ആഹാരേയ്യും, വിഭൂസനായ വാ ആഹാരം ആഹാരേയ്യു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘നനു തേ, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ കന്താരസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ ആഹാരം ആഹാരേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, കബളീകാരോ ആഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി വദാമി. കബളീകാരേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. പഞ്ചകാമഗുണികേ രാഗേ പരിഞ്ഞാതേ നത്ഥി തം സംയോജനം യേന സംയോജനേന സംയുത്തോ അരിയസാവകോ പുന ഇമം ലോകം ആഗച്ഛേയ്യ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗാവീ നിച്ചമ്മാ കുട്ടം ചേ [കുഡ്ഡഞ്ചേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിസ്സായ തിട്ഠേയ്യ. യേ കുട്ടനിസ്സിതാ പാണാ തേ നം ഖാദേയ്യും. രുക്ഖം ചേ നിസ്സായ തിട്ഠേയ്യ, യേ രുക്ഖനിസ്സിതാ പാണാ തേ നം ഖാദേയ്യും. ഉദകം ചേ നിസ്സായ തിട്ഠേയ്യ, യേ ഉദകനിസ്സിതാ പാണാ തേ നം ഖാദേയ്യും. ആകാസം ചേ നിസ്സായ തിട്ഠേയ്യ, യേ ആകാസനിസ്സിതാ പാണാ തേ നം ഖാദേയ്യും. യം യദേവ ഹി സാ, ഭിക്ഖവേ, ഗാവീ നിച്ചമ്മാ നിസ്സായ തിട്ഠേയ്യ, യേ തന്നിസ്സിതാ [യേ തന്നിസ്സിതാ തന്നിസ്സിതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പാണാ തേ നം ഖാദേയ്യും. ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘‘ഫസ്സാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി വദാമി. ഫസ്സേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ തിസ്സോ വേദനാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. തീസു വേദനാസു പരിഞ്ഞാതാസു അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരികരണീയന്തി [ഉത്തരിംകരണീയന്തി (സീ. പീ.)] വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗാരകാസു സാധികപോരിസാ പുണ്ണാ അങ്ഗാരാനം വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ. തമേനം ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ തം അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢേയ്യും. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ആരകാവസ്സ ചേതനാ ആരകാ പത്ഥനാ ആരകാ പണിധി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഹോതി – ‘ഇമം ചാഹം അങ്ഗാരകാസും പപതിസ്സാമി, തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’ന്തി. ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ’തി വദാമി. മനോസഞ്ചേതനായ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ തിസ്സോ തണ്ഹാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. തീസു തണ്ഹാസു പരിഞ്ഞാതാസു അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരികരണീയന്തി വദാമി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ, ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഗച്ഛഥ, ഭോ, ഇമം പുരിസം പുബ്ബണ്ഹസമയം സത്തിസതേന ഹനഥാ’തി. തമേനം പുബ്ബണ്ഹസമയം സത്തിസതേന ഹനേയ്യും. അഥ രാജാ മജ്ഝന്ഹികസമയം ഏവം വദേയ്യ – ‘അമ്ഭോ, കഥം സോ പുരിസോ’തി? ‘തഥേവ, ദേവ, ജീവതീ’തി. തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഗച്ഛഥ, ഭോ, തം പുരിസം മജ്ഝന്ഹികസമയം സത്തിസതേന ഹനഥാ’തി. തമേനം മജ്ഝന്ഹികസമയം സത്തിസതേന ഹനേയ്യും. അഥ രാജാ സായന്ഹസമയം ഏവം വദേയ്യ – ‘അമ്ഭോ, കഥം സോ പുരിസോ’തി? ‘തഥേവ, ദേവ, ജീവതീ’തി. തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഗച്ഛഥ, ഭോ, തം പുരിസം സായന്ഹസമയം സത്തിസതേന ഹനഥാ’തി. തമേനം സായന്ഹസമയം സത്തിസതേന ഹനേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു സോ പുരിസോ ദിവസം തീഹി സത്തിസതേഹി ഹഞ്ഞമാനോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയേഥാ’’തി? ‘‘ഏകിസ്സാപി, ഭന്തേ, സത്തിയാ ഹഞ്ഞമാനോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയേഥ; കോ പന വാദോ തീഹി സത്തിസതേഹി ഹഞ്ഞമാനോ’’തി! ‘‘ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോതി വദാമി. വിഞ്ഞാണേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ നാമരൂപം പരിഞ്ഞാതം ഹോതി, നാമരൂപേ പരിഞ്ഞാതേ അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരികരണീയന്തി വദാമീ’’തി. തതിയം.

൪. അത്ഥിരാഗസുത്തം

൬൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ’’.

‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സദരം സഉപായാസന്തി വദാമി.

‘‘ഫസ്സേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ… വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സദരം സഉപായാസന്തി വദാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രജകോ വാ ചിത്തകാരകോ വാ സതി രജനായ വാ ലാഖായ വാ ഹലിദ്ദിയാ വാ നീലിയാ വാ മഞ്ജിട്ഠായ വാ സുപരിമട്ഠേ വാ ഫലകേ ഭിത്തിയാ വാ ദുസ്സപട്ടേ വാ ഇത്ഥിരൂപം വാ പുരിസരൂപം വാ അഭിനിമ്മിനേയ്യ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കബളീകാരേ ചേ ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സദരം സഉപായാസന്തി വദാമി.

‘‘ഫസ്സേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ… വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സദരം സഉപായാസന്തി വദാമി.

‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ നത്ഥി നന്ദീ നത്ഥി തണ്ഹാ, അപ്പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം. യത്ഥ അപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം, നത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ നത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, നത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ നത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, അസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, അദരം അനുപായാസന്തി വദാമി.

‘‘ഫസ്സേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ… വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ നത്ഥി നന്ദീ നത്ഥി തണ്ഹാ, അപ്പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം. യത്ഥ അപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം, നത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ നത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, നത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ നത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, അസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, അദരം അനുപായാസന്തി വദാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കൂടാഗാരം വാ കൂടാഗാരസാലം വാ ഉത്തരായ വാ ദക്ഖിണായ വാ പാചീനായ വാ വാതപാനാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ വാതപാനേന രസ്മി പവിസിത്വാ ക്വാസ്സ പതിട്ഠിതാ’’ [കത്ഥ പതിട്ഠിതാ (ക.)] തി? ‘‘പച്ഛിമായം, ഭന്തേ, ഭിത്തിയ’’ന്തി. ‘‘പച്ഛിമാ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിത്തി നാസ്സ ക്വാസ്സ പതിട്ഠിതാ’’തി? ‘‘പഥവിയം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘പഥവീ ചേ, ഭിക്ഖവേ, നാസ്സ ക്വാസ്സ പതിട്ഠിതാ’’തി? ‘‘ആപസ്മിം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആപോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, നാസ്സ ക്വാസ്സ പതിട്ഠിതാ’’തി? ‘‘അപ്പതിട്ഠിതാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കബളീകാരേ ചേ ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ നത്ഥി നന്ദീ നത്ഥി തണ്ഹാ…പേ….

‘‘ഫസ്സേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ… വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ നത്ഥി നന്ദീ നത്ഥി തണ്ഹാ, അപ്പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം. യത്ഥ അപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം, നത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ നത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, നത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ നത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം അസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, അദരം അനുപായാസന്തി വദാമീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. നഗരസുത്തം

൬൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കിച്ഛാ വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ച. അഥ ച പനിമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം നപ്പജാനാതി ജരാമരണസ്സ. കുദാസ്സു നാമ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായിസ്സതി ജരാമരണസ്സാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിംപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജാതി ഹോതി…പേ… ഭവോ ഹോതി… ഉപാദാനം ഹോതി… തണ്ഹാ ഹോതി… വേദനാ ഹോതി… ഫസ്സോ ഹോതി… സളായതനം ഹോതി… നാമരൂപം ഹോതി… കിംപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വിഞ്ഞാണേ ഖോ സതി നാമരൂപം ഹോതി, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി, കിംപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി, നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’’ന്തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – പച്ചുദാവത്തതി ഖോ ഇദം വിഞ്ഞാണം നാമരൂപമ്ഹാ ന പരം ഗച്ഛതി. ഏത്താവതാ ജായേഥ വാ ജീയേഥ വാ മീയേഥ വാ ചവേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാ, യദിദം നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം; വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം; നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം; സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. ‘സമുദയോ, സമുദയോ’തി ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി ഞാണം ഉദപാദി പഞ്ഞാ ഉദപാദി വിജ്ജാ ഉദപാദി ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി, ജരാമരണം ന ഹോതി; കിസ്സ നിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ അസതി, ജരാമരണം ന ഹോതി; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ജാതി ന ഹോതി…പേ… ഭവോ ന ഹോതി… ഉപാദാനം ന ഹോതി… തണ്ഹാ ന ഹോതി… വേദനാ ന ഹോതി… ഫസ്സോ ന ഹോതി… സളായതനം ന ഹോതി… നാമരൂപം ന ഹോതി. കിസ്സ നിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വിഞ്ഞാണേ ഖോ അസതി, നാമരൂപം ന ഹോതി; വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’’’തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി; കിസ്സ നിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ അസതി, വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി; നാമരൂപനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’’’തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – അധിഗതോ ഖോ മ്യായം മഗ്ഗോ ബോധായ യദിദം – നാമരൂപനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ; വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ; നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ; സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. ‘നിരോധോ, നിരോധോ’തി ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി ഞാണം ഉദപാദി പഞ്ഞാ ഉദപാദി വിജ്ജാ ഉദപാദി ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ പസ്സേയ്യ പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി മനുസ്സേഹി അനുയാതം. സോ തമനുഗച്ഛേയ്യ. തമനുഗച്ഛന്തോ പസ്സേയ്യ പുരാണം നഗരം പുരാണം രാജധാനിം പുബ്ബകേഹി മനുസ്സേഹി അജ്ഝാവുട്ഠം [അജ്ഝാവുത്ഥം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ആരാമസമ്പന്നം വനസമ്പന്നം പോക്ഖരണീസമ്പന്നം ഉദ്ധാപവന്തം [ഉദ്ദാപവന്തം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] രമണീയം. അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ ആരോചേയ്യ – ‘യഗ്ഘേ, ഭന്തേ, ജാനേയ്യാസി – അഹം അദ്ദസം അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി മനുസ്സേഹി അനുയാതം തമനുഗച്ഛിം. തമനുഗച്ഛന്തോ അദ്ദസം പുരാണം നഗരം പുരാണം രാജധാനിം പുബ്ബകേഹി മനുസ്സേഹി അജ്ഝാവുട്ഠം ആരാമസമ്പന്നം വനസമ്പന്നം പോക്ഖരണീസമ്പന്നം ഉദ്ധാപവന്തം രമണീയം. തം, ഭന്തേ, നഗരം മാപേഹീ’തി. അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ തം നഗരം മാപേയ്യ. തദസ്സ നഗരം അപരേന സമയേന ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബാഹുജഞ്ഞം ആകിണ്ണമനുസ്സം വുദ്ധിവേപുല്ലപ്പത്തം. ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ദസം പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാതം.

‘‘കതമോ ച സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരാണമഗ്ഗോ പുരാണഞ്ജസോ പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാതോ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരാണമഗ്ഗോ പുരാണഞ്ജസോ പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാതോ, തമനുഗച്ഛിം; തമനുഗച്ഛന്തോ ജരാമരണം അബ്ഭഞ്ഞാസിം; ജരാമരണസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞാസിം; ജരാമരണനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞാസിം; ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. തമനുഗച്ഛിം; തമനുഗച്ഛന്തോ ജാതിം അബ്ഭഞ്ഞാസിം…പേ… ഭവം അബ്ഭഞ്ഞാസിം… ഉപാദാനം അബ്ഭഞ്ഞാസിം… തണ്ഹം അബ്ഭഞ്ഞാസിം… വേദനം അബ്ഭഞ്ഞാസിം… ഫസ്സം അബ്ഭഞ്ഞാസിം… സളായതനം അബ്ഭഞ്ഞാസിം… നാമരൂപം അബ്ഭഞ്ഞാസിം… വിഞ്ഞാണം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. തമനുഗച്ഛിം; തമനുഗച്ഛന്തോ സങ്ഖാരേ അബ്ഭഞ്ഞാസിം; സങ്ഖാരസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞാസിം; സങ്ഖാരനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞാസിം; സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. തദഭിഞ്ഞാ ആചിക്ഖിം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം പുഥുഭൂതം യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിത’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. സമ്മസസുത്തം

൬൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സമ്മസഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരം സമ്മസ’’ന്തി [അന്തരാ സമ്മസനന്തി (സീ.)]. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, സമ്മസാമി അന്തരം സമ്മസ’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, സമ്മസസി അന്തരം സമ്മസ’’ന്തി? അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ബ്യാകാസി. യഥാ സോ ഭിക്ഖു ബ്യാകാസി ന സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ചിത്തം ആരാധേസി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ; യം ഭഗവാ അന്തരം സമ്മസം ഭാസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മസമാനോ സമ്മസതി അന്തരം സമ്മസം [സമ്മസനം (സീ.)] – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം. ഇദം ഖോ ദുക്ഖം കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം, കിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി? സോ സമ്മസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം. ഇദം ഖോ ദുക്ഖം ഉപധിനിദാനം ഉപധിസമുദയം ഉപധിജാതികം ഉപധിപഭവം, ഉപധിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതി, ഉപധിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി. സോ ജരാമരണഞ്ച പജാനാതി ജരാമരണസമുദയഞ്ച പജാനാതി ജരാമരണനിരോധഞ്ച പജാനാതി യാ ച ജരാമരണനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി. തഥാപടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ജരാമരണനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം സമ്മസമാനോ സമ്മസതി അന്തരം സമ്മസം – ‘ഉപധി പനായം കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ, കിസ്മിം സതി ഉപധി ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ഉപധി ന ഹോതീ’തി? സോ സമ്മസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ഉപധി തണ്ഹാനിദാനോ തണ്ഹാസമുദയോ തണ്ഹാജാതികോ തണ്ഹാപഭവോ, തണ്ഹായ സതി ഉപധി ഹോതി, തണ്ഹായ അസതി ഉപധി ന ഹോതീ’തി. സോ ഉപധിഞ്ച പജാനാതി ഉപധിസമുദയഞ്ച പജാനാതി ഉപധിനിരോധഞ്ച പജാനാതി യാ ച ഉപധിനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി. തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ഉപധിനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം സമ്മസമാനോ സമ്മസതി അന്തരം സമ്മസം – ‘തണ്ഹാ പനായം കത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, കത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’തി? സോ സമ്മസമാനോ ഏവം ജാനാതി – യം ഖോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. കിഞ്ച ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം? ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം, സാതരൂപം. ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. സോതം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം…പേ… ഘാനം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം… ജിവ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം… കായോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം… മനോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ അദ്ദക്ഖും സുഖതോ അദ്ദക്ഖും അത്തതോ അദ്ദക്ഖും ആരോഗ്യതോ അദ്ദക്ഖും ഖേമതോ അദ്ദക്ഖും. തേ തണ്ഹം വഡ്ഢേസും. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢേസും തേ ഉപധിം വഡ്ഢേസും. യേ ഉപധിം വഡ്ഢേസും തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേസും. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേസും തേ ന പരിമുച്ചിംസു ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചിംസു ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ ദക്ഖിസ്സന്തി [ദക്ഖിന്തി (സീ.)] സുഖതോ ദക്ഖിസ്സന്തി അത്തതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ആരോഗ്യതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ഖേമതോ ദക്ഖിസ്സന്തി. തേ തണ്ഹം വഡ്ഢിസ്സന്തി. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢിസ്സന്തി തേ ഉപധിം വഡ്ഢിസ്സന്തി. യേ ഉപധിം വഡ്ഢിസ്സന്തി തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢിസ്സന്തി. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢിസ്സന്തി തേ ന പരിമുച്ചിസ്സന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചിസ്സന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ പസ്സന്തി സുഖതോ പസ്സന്തി അത്തതോ പസ്സന്തി ആരോഗ്യതോ പസ്സന്തി ഖേമതോ പസ്സന്തി. തേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി തേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി. യേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി തേ ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ. സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ; സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. സചേ ആകങ്ഖസി പിവ. പിവതോ ഹി ഖോ തം ഛാദേസ്സതി വണ്ണേനപി ഗന്ധേനപി രസേനപി, പിവിത്വാ ച പന തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛസി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’ന്തി. സോ തം ആപാനീയകംസം സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖാ പിവേയ്യ, നപ്പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ. സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ ഹി കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം…പേ… അനാഗതമദ്ധാനം…പേ… ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം നിച്ചതോ പസ്സന്തി സുഖതോ പസ്സന്തി അത്തതോ പസ്സന്തി ആരോഗ്യതോ പസ്സന്തി ഖേമതോ പസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി. യേ തണ്ഹം വഡ്ഢേന്തി തേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി. യേ ഉപധിം വഡ്ഢേന്തി തേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി. യേ ദുക്ഖം വഡ്ഢേന്തി തേ ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ അദ്ദക്ഖും ദുക്ഖതോ അദ്ദക്ഖും അനത്തതോ അദ്ദക്ഖും രോഗതോ അദ്ദക്ഖും ഭയതോ അദ്ദക്ഖും, തേ തണ്ഹം പജഹിംസു. യേ തണ്ഹം പജഹിംസു തേ ഉപധിം പജഹിംസു. യേ ഉപധിം പജഹിംസു തേ ദുക്ഖം പജഹിംസു. യേ ദുക്ഖം പജഹിംസു തേ പരിമുച്ചിംസു ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചിംസു ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ദുക്ഖതോ ദക്ഖിസ്സന്തി അനത്തതോ ദക്ഖിസ്സന്തി രോഗതോ ദക്ഖിസ്സന്തി ഭയതോ ദക്ഖിസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം പജഹിസ്സന്തി. യേ തണ്ഹം പജഹിസ്സന്തി…പേ… പരിമുച്ചിസ്സന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ പസ്സന്തി ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി അനത്തതോ പസ്സന്തി രോഗതോ പസ്സന്തി ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം പജഹന്തി. യേ തണ്ഹം പജഹന്തി തേ ഉപധിം പജഹന്തി. യേ ഉപധിം പജഹന്തി തേ ദുക്ഖം പജഹന്തി. യേ ദുക്ഖം പജഹന്തി തേ പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ. സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. സചേ ആകങ്ഖസി പിവ. പിവതോ ഹി ഖോ തം ഛാദേസ്സതി വണ്ണേനപി ഗന്ധേനപി രസേനപി; പിവിത്വാ ച പന തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛസി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സക്കാ ഖോ മേ അയം സുരാപിപാസിതാ [സുരാപിപാസാ (?)] പാനീയേന വാ വിനേതും ദധിമണ്ഡകേന വാ വിനേതും ഭട്ഠലോണികായ [മട്ഠലോണികായ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ വിനേതും ലോണസോവീരകേന വാ വിനേതും, ന ത്വേവാഹം തം പിവേയ്യം, യം മമ അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’തി. സോ തം ആപാനീയകംസം പടിസങ്ഖാ ന പിവേയ്യ, പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ. സോ തതോനിദാനം ന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ ഹി കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ അദ്ദക്ഖും ദുക്ഖതോ അദ്ദക്ഖും അനത്തതോ അദ്ദക്ഖും രോഗതോ അദ്ദക്ഖും ഭയതോ അദ്ദക്ഖും, തേ തണ്ഹം പജഹിംസു. യേ തണ്ഹം പജഹിംസു തേ ഉപധിം പജഹിംസു. യേ ഉപധിം പജഹിംസു തേ ദുക്ഖം പജഹിംസു. യേ ദുക്ഖം പജഹിംസു തേ പരിമുച്ചിംസു ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചിംസു ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം…പേ… ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം തം അനിച്ചതോ പസ്സന്തി ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി അനത്തതോ പസ്സന്തി രോഗതോ പസ്സന്തി ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ തണ്ഹം പജഹന്തി. യേ തണ്ഹം പജഹന്തി തേ ഉപധിം പജഹന്തി. യേ ഉപധിം പജഹന്തി തേ ദുക്ഖം പജഹന്തി. യേ ദുക്ഖം പജഹന്തി തേ പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. നളകലാപീസുത്തം

൬൭. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ [മഹാകോട്ഠിതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സയംകതം ജരാമരണം, പരംകതം ജരാമരണം, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ജരാമരണം, ഉദാഹു അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ജരാമരണ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ കോട്ഠിക, സയംകതം ജരാമരണം, ന പരംകതം ജരാമരണം, ന സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ജരാമരണം, നാപി അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ജരാമരണം. അപി ച, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സയംകതാ ജാതി, പരംകതാ ജാതി, സയംകതാ ച പരംകതാ ച ജാതി, ഉദാഹു അസയംകാരാ അപരംകാരാ അധിച്ചസമുപ്പന്നാ ജാതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ കോട്ഠിക, സയംകതാ ജാതി, ന പരംകതാ ജാതി, ന സയംകതാ ച പരംകതാ ച ജാതി, നാപി അസയംകാരാ അപരംകാരാ അധിച്ചസമുപ്പന്നാ ജാതി. അപി ച, ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സയംകതോ ഭവോ…പേ… സയംകതം ഉപാദാനം… സയംകതാ തണ്ഹാ… സയംകതാ വേദനാ… സയംകതോ ഫസ്സോ… സയംകതം സളായതനം… സയംകതം നാമരൂപം, പരംകതം നാമരൂപം, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച നാമരൂപം, ഉദാഹു അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം നാമരൂപ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ കോട്ഠിക, സയംകതം നാമരൂപം, ന പരംകതം നാമരൂപം, ന സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച നാമരൂപം, നാപി അസയംകാരം അപരംകാരം, അധിച്ചസമുപ്പന്നം നാമരൂപം. അപി ച, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സയങ്കതം വിഞ്ഞാണം, പരങ്കതം വിഞ്ഞാണം, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച വിഞ്ഞാണം, ഉദാഹു അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ കോട്ഠിക, സയംകതം വിഞ്ഞാണം, ന പരംകതം വിഞ്ഞാണം ന സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച വിഞ്ഞാണം, നാപി അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം. അപി ച, നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി.

‘‘ഇദാനേവ ഖോ മയം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ഏവം ആജാനാമ – ‘ന ഖ്വാവുസോ കോട്ഠിക, സയംകതം നാമരൂപം, ന പരംകതം നാമരൂപം, ന സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച നാമരൂപം, നാപി അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം നാമരൂപം. അപി ച, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’’ന്തി.

‘‘ഇദാനേവ ച പന മയം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ഏവം ആജാനാമ – ‘ന ഖ്വാവുസോ കോട്ഠിക, സയംകതം വിഞ്ഞാണം, ന പരംകതം വിഞ്ഞാണം, ന സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച വിഞ്ഞാണം, നാപി അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം. അപി ച, നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’’ന്തി.

‘‘യഥാ കഥം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തേനഹാവുസോ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ദ്വേ നളകലാപിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ തിട്ഠേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം; വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം; നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം; സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. താസം ചേ, ആവുസോ, നളകലാപീനം ഏകം ആകഡ്ഢേയ്യ, ഏകാ പപതേയ്യ; അപരം ചേ ആകഡ്ഢേയ്യ, അപരാ പപതേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, നാമരൂപനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ; വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ; നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ; സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത; അബ്ഭുതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത! യാവസുഭാസിതം ചിദം ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന. ഇദഞ്ച പന മയം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ഇമേഹി ഛത്തിംസായ വത്ഥൂഹി അനുമോദാമ – ‘ജരാമരണസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ധമ്മകഥികോ ഭിക്ഖൂതി അലം വചനായ. ജരാമരണസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂതി അലം വചനായ. ജരാമരണസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഭിക്ഖൂതി അലം വചനായ. ജാതിയാ ചേ… ഭവസ്സ ചേ… ഉപാദാനസ്സ ചേ… തണ്ഹായ ചേ… വേദനായ ചേ… ഫസ്സസ്സ ചേ… സളായതനസ്സ ചേ… നാമരൂപസ്സ ചേ… വിഞ്ഞാണസ്സ ചേ… സങ്ഖാരാനം ചേ… അവിജ്ജായ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ധമ്മകഥികോ ഭിക്ഖൂതി അലം വചനായ. അവിജ്ജായ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂതി അലം വചനായ. അവിജ്ജായ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഭിക്ഖൂതി അലം വചനായാ’’’തി. സത്തമം.

൮. കോസമ്ബിസുത്തം

൬൮. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച മുസിലോ [മൂസിലോ (സീ.), മുസീലോ (പീ.)] ആയസ്മാ ച പവിട്ഠോ [സവിട്ഠോ (സീ. പീ.)] ആയസ്മാ ച നാരദോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പവിട്ഠോ ആയസ്മന്തം മുസിലം ഏതദവോച – ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ മുസില, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ മുസിലസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ മുസില, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ മുസിലസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ഭവപച്ചയാ ജാതീതി…പേ… ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോതി… തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനന്തി… വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാതി… ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി… സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി… നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി… സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’’തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’’തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ മുസില, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ മുസിലസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’’തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ മുസില, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ മുസിലസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോതി…പേ… ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോതി… തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോതി… വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോതി… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി… സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോതി… നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോതി… വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോതി … സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതി… അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’’തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ മുസില, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ മുസിലസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’’ന്തി.

‘‘തേനഹായസ്മാ മുസിലോ അരഹം ഖീണാസവോ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മുസിലോ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാരദോ ആയസ്മന്തം പവിട്ഠം ഏതദവോച – ‘‘സാധാവുസോ പവിട്ഠ, അഹം ഏതം പഞ്ഹം ലഭേയ്യം. മം ഏതം പഞ്ഹം പുച്ഛ. അഹം തേ ഏതം പഞ്ഹം ബ്യാകരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ലഭതായസ്മാ നാരദോ ഏതം പഞ്ഹം. പുച്ഛാമഹം ആയസ്മന്തം നാരദം ഏതം പഞ്ഹം. ബ്യാകരോതു ച മേ ആയസ്മാ നാരദോ ഏതം പഞ്ഹം’’.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ നാരദ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ നാരദസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ നാരദ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ നാരദസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ഭവപച്ചയാ ജാതി…പേ… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’’തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ നാരദ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ നാരദസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’’തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ നാരദ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ നാരദസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോതി…പേ… അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’’തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ നാരദ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥായസ്മതോ നാരദസ്സ പച്ചത്തമേവ ഞാണം – ‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ പവിട്ഠ, സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അഹമേതം ജാനാമി അഹമേതം പസ്സാമി – ‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’’ന്തി.

‘‘തേനഹായസ്മാ നാരദോ അരഹം ഖീണാസവോ’’തി? ‘‘‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി ഖോ മേ, ആവുസോ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം, ന ചമ്ഹി അരഹം ഖീണാസവോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കന്താരമഗ്ഗേ ഉദപാനോ. തത്ര നേവസ്സ രജ്ജു ന ഉദകവാരകോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ, സോ തം ഉദപാനം ഓലോകേയ്യ. തസ്സ ‘ഉദക’ന്തി ഹി ഖോ ഞാണം അസ്സ, ന ച കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം, ന ചമ്ഹി അരഹം ഖീണാസവോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം പവിട്ഠം ഏതദവോച – ‘‘ഏവംവാദീ [ഏവംവാദിം (?)] ത്വം, ആവുസോ പവിട്ഠ, ആയസ്മന്തം നാരദം കിം വദേസീ’’തി? ‘‘ഏവംവാദാഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, ആയസ്മന്തം നാരദം ന കിഞ്ചി വദാമി അഞ്ഞത്ര കല്യാണാ അഞ്ഞത്ര കുസലാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഉപയന്തിസുത്തം

൬൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ…പേ… ‘‘മഹാസമുദ്ദോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപയന്തോ മഹാനദിയോ ഉപയാപേതി, മഹാനദിയോ ഉപയന്തിയോ കുന്നദിയോ ഉപയാപേന്തി, കുന്നദിയോ ഉപയന്തിയോ മഹാസോബ്ഭേ ഉപയാപേന്തി, മഹാസോബ്ഭാ ഉപയന്താ കുസോബ്ഭേ ഉപയാപേന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാ ഉപയന്തീ സങ്ഖാരേ ഉപയാപേതി, സങ്ഖാരാ ഉപയന്താ വിഞ്ഞാണം ഉപയാപേന്തി, വിഞ്ഞാണം ഉപയന്തം നാമരൂപം ഉപയാപേതി, നാമരൂപം ഉപയന്തം സളായതനം ഉപയാപേതി, സളായതനം ഉപയന്തം ഫസ്സം ഉപയാപേതി, ഫസ്സോ ഉപയന്തോ വേദനം ഉപയാപേതി, വേദനാ ഉപയന്തീ തണ്ഹം ഉപയാപേതി, തണ്ഹാ ഉപയന്തീ ഉപാദാനം ഉപയാപേതി, ഉപാദാനം ഉപയന്തം ഭവം ഉപയാപേതി, ഭവോ ഉപയന്തോ ജാതിം ഉപയാപേതി, ജാതി ഉപയന്തീ ജരാമരണം ഉപയാപേതി.

‘‘മഹാസമുദ്ദോ, ഭിക്ഖവേ, അപയന്തോ മഹാനദിയോ അപയാപേതി, മഹാനദിയോ അപയന്തിയോ കുന്നദിയോ അപയാപേന്തി, കുന്നദിയോ അപയന്തിയോ മഹാസോബ്ഭേ അപയാപേന്തി, മഹാസോബ്ഭാ അപയന്താ കുസോബ്ഭേ അപയാപേന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാ അപയന്തീ സങ്ഖാരേ അപയാപേതി, സങ്ഖാരാ അപയന്താ വിഞ്ഞാണം അപയാപേന്തി, വിഞ്ഞാണം അപയന്തം നാമരൂപം അപയാപേതി, നാമരൂപം അപയന്തം സളായതനം അപയാപേതി, സളായതനം അപയന്തം ഫസ്സം അപയാപേതി, ഫസ്സോ അപയന്തോ വേദനം അപയാപേതി, വേദനാ അപയന്തീ തണ്ഹം അപയാപേതി, തണ്ഹാ അപയന്തീ ഉപാദാനം അപയാപേതി, ഉപാദാനം അപയന്തം ഭവം അപയാപേതി, ഭവോ അപയന്തോ ജാതിം അപയാപേതി, ജാതി അപയന്തീ ജരാമരണം അപയാപേതീ’’തി. നവമം.

൧൦. സുസിമസുത്തം

൭൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസന-ഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി അഗരുകതാ അമാനിതാ അപൂജിതാ അനപചിതാ, ന ലാഭിനോ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം.

തേന ഖോ പന സമയേന സുസിമോ [സുസീമോ (സീ. ക.)] പരിബ്ബാജകോ രാജഗഹേ പടിവസതി മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം. അഥ ഖോ സുസിമസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ പരിസാ സുസിമം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോചും – ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ സുസിമ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം ചര. ത്വം ധമ്മം പരിയാപുണിത്വാ അമ്ഹേ വാചേയ്യാസി [വാചേസ്സസി (പീ. ക.)]. തം മയം ധമ്മം പരിയാപുണിത്വാ ഗിഹീനം ഭാസിസ്സാമ. ഏവം മയമ്പി സക്കതാ ഭവിസ്സാമ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ അപചിതാ ലാഭിനോ ചീവര-പിണ്ഡപാതസേനാസന-ഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ സകായ പരിസായ പടിസ്സുണിത്വാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സുസിമം പരിബ്ബാജകം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ ഏവമാഹ – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’’ന്തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുസിമം പബ്ബാജേഥാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതി – ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമാ’’തി. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ – ‘‘സമ്ബഹുലേഹി കിര ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിരായസ്മന്തേഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി.

‘‘അപി പന [അപി നു (സീ. സ്യാ. കം.) ഏവമുപരിപി] തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോഥ – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോഥ, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോഥ; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം, തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനാ ഗച്ഛഥ, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോഥ, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛഥ, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമഥ, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസഥ പരിമജ്ജഥ, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാഥ ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാഥ – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വീതരാഗം വാ ചിത്തം വീതരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സദോസം വാ ചിത്തം സദോസം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വീതദോസം വാ ചിത്തം വീതദോസം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സമോഹം വാ ചിത്തം സമോഹം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വീതമോഹം വാ ചിത്തം വീതമോഹം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സംഖിത്തം വാ ചിത്തം സംഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം വിക്ഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം മഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം അമഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സഉത്തരം വാ ചിത്തം സഉത്തരം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അനുത്തരം വാ ചിത്തം അനുത്തരം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അസമാഹിതം വാ ചിത്തം അസമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരഥ, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താരീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി, അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സഥ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാഥ – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ, അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ, അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി, ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സഥ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ, തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘ഏത്ഥ ദാനി ആയസ്മന്തോ ഇദഞ്ച വേയ്യാകരണം ഇമേസഞ്ച ധമ്മാനം അസമാപത്തി; ഇദം നോ, ആവുസോ, കഥ’’ന്തി? ‘‘പഞ്ഞാവിമുത്താ ഖോ മയം, ആവുസോ സുസിമാ’’തി.

‘‘ന ഖ്വാഹം ഇമസ്സ ആയസ്മന്താനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ ആയസ്മന്തോ തഥാ ഭാസന്തു യഥാഹം ഇമസ്സ ആയസ്മന്താനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ആജാനേയ്യാസി വാ ത്വം, ആവുസോ സുസിമ, ന വാ ത്വം ആജാനേയ്യാസി അഥ ഖോ പഞ്ഞാവിമുത്താ മയ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ യാവതകോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, സുസിമ, ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണ’’ന്തി.

‘‘ന ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഇമസ്സ ഭഗവതാ [ഭഗവതോ (പീ.)] സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ഭാസതു യഥാഹം ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ആജാനേയ്യാസി വാ ത്വം, സുസിമ, ന വാ ത്വം ആജാനേയ്യാസി, അഥ ഖോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം പുബ്ബേ, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണം’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുസിമ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സഞ്ഞാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സങ്ഖാരാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, സുസിമ, യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യാ കാചി വേദനാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികാ വാ സുഖുമാ വാ ഹീനാ വാ പണീതാ വാ യാ ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബാ വേദനാ നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികാ വാ സുഖുമാ വാ ഹീനാ വാ പണീതാ വാ യേ ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ഏവം പസ്സം, സുസിമ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാതി… ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി… സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി… നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി… സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ’തി സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോതി… തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോതി… വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോതി… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി… സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോതി… നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോതി… വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോതി… സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതി… അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോതി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോസി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോസി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം, തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛസി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോസി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനോ ഗച്ഛസി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമസി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസസി പരിമജ്ജസി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണസി ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാസി – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാസി…പേ… വിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരസി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സസി ചവമാനേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ, ആരുപ്പാ തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏത്ഥ ദാനി, സുസിമ, ഇദഞ്ച വേയ്യാകരണം ഇമേസഞ്ച ധമ്മാനം അസമാപത്തി, ഇദം നോ, സുസിമ, കഥ’’ന്തി?

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യ്വാഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ധമ്മത്ഥേനകോ പബ്ബജിതോ. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി.

‘‘തഗ്ഘ ത്വം, സുസിമ, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോ ത്വം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ധമ്മത്ഥേനകോ പബ്ബജിതോ. സേയ്യഥാപി, സുസിമ, ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ, ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഗച്ഛഥ, ഭോ, ഇമം പുരിസം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദഥാ’തി. തമേനം രഞ്ഞോ പുരിസാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, സുസിമ, അപി നു സോ പുരിസോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയേഥാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം ഖോ സോ, സുസിമ, പുരിസോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയേഥ [പടിസംവേദിയേഥ വാ, ന വാ പടിസംവേദിയേഥ (ക.)]. യാ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ധമ്മത്ഥേനകസ്സ പബ്ബജ്ജാ, അയം തതോ ദുക്ഖവിപാകതരാ ച കടുകവിപാകതരാ ച, അപി ച വിനിപാതായ സംവത്തതി. യതോ ച ഖോ ത്വം, സുസിമ, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുദ്ധി ഹേസാ, സുസിമ, അരിയസ്സ വിനയേ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിഞ്ച [ആയതിം (സ്യാ. കം.)] സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി. ദസമം.

മഹാവഗ്ഗോ സത്തമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ അസ്സുതവതാ വുത്താ, പുത്തമംസേന ചാപരം;

അത്ഥിരാഗോ ച നഗരം, സമ്മസം നളകലാപിയം;

കോസമ്ബീ ഉപയന്തി ച, ദസമോ സുസിമേന ചാതി [ദസമോ വുത്തോ സുസീമേനാതി (സീ.)].