നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സംയുത്തനികായോ

നിദാനവഗ്ഗോ

൧. നിദാനസംയുത്തം

൧. ബുദ്ധവഗ്ഗോ

൧. പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി; തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ? അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം; വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം; നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം; സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ; ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ; തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ; വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ; നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ; സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ; വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ; തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. പഠമം.

൨. വിഭങ്ഗസുത്തം

൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി വിഭജിസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ? അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം; വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം; നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം; സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ; ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ; തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജരാ ജീരണതാ ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ; അയം വുച്ചതി ജരാ. യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹാ തമ്ഹാ സത്തനികായാ ചുതി ചവനതാ ഭേദോ അന്തരധാനം മച്ചു മരണം കാലകിരിയാ ഖന്ധാനം ഭേദോ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ ( ) [(ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോ) (സ്യാ. കം.) ഏവമുപരിപി, അട്ഠകഥായം പന ന ദിസ്സതി], ഇദം വുച്ചതി മരണം. ഇതി അയഞ്ച ജരാ, ഇദഞ്ച മരണം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ജാതി? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജാതി സഞ്ജാതി ഓക്കന്തി നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ ആയതനാനം പടിലാഭോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ജാതി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ? തയോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവാ – കാമഭവോ, രൂപഭവോ, അരൂപഭവോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം? ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനാനി – കാമുപാദാനം, ദിട്ഠുപാദാനം, സീലബ്ബതുപാദാനം, അത്തവാദുപാദാനം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാകായാ – രൂപതണ്ഹാ, സദ്ദതണ്ഹാ, ഗന്ധതണ്ഹാ, രസതണ്ഹാ, ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ, ധമ്മതണ്ഹാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാകായാ – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, സോതസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, ഘാനസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സോ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സകായാ – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ, സോതസമ്ഫസ്സോ, ഘാനസമ്ഫസ്സോ, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ, കായസമ്ഫസ്സോ, മനോസമ്ഫസ്സോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സോ.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സളായതനം? ചക്ഖായതനം, സോതായതനം, ഘാനായതനം, ജിവ്ഹായതനം, കായായതനം, മനായതനം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സളായതനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപം? വേദനാ, സഞ്ഞാ, ചേതനാ, ഫസ്സോ, മനസികാരോ – ഇദം വുച്ചതി നാമം. ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപം. ഇദം വുച്ചതി രൂപം. ഇതി ഇദഞ്ച നാമം, ഇദഞ്ച രൂപം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണകായാ – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം, മനോവിഞ്ഞാണം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ? തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ – കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാ? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാ.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പടിപദാസുത്തം

൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘മിച്ഛാപടിപദഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി സമ്മാപടിപദഞ്ച. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപദാ? അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപദാ? അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപദാ’’തി. തതിയം.

൪. വിപസ്സീസുത്തം

൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ച. അഥ ച പനിമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം നപ്പജാനാതി ജരാമരണസ്സ. കുദാസ്സു നാമ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായിസ്സതി ജരാമരണസ്സാ’’’തി?

‘‘അഥ ഖോ ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിംപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജാതി ഹോതി, കിംപച്ചയാ ജാതീ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഭവേ ഖോ സതി ജാതി ഹോതി, ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ഭവോ ഹോതി, കിംപച്ചയാ ഭവോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഉപാദാനേ ഖോ സതി ഭവോ ഹോതി, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ഉപാദാനം ഹോതി, കിംപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘തണ്ഹായ ഖോ സതി ഉപാദാനം ഹോതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി തണ്ഹാ ഹോതി, കിംപച്ചയാ തണ്ഹാ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വേദനായ ഖോ സതി തണ്ഹാ ഹോതി, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി വേദനാ ഹോതി, കിംപച്ചയാ വേദനാ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഫസ്സേ ഖോ സതി വേദനാ ഹോതി, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ഫസ്സോ ഹോതി, കിംപച്ചയാ ഫസ്സോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘സളായതനേ ഖോ സതി ഫസ്സോ ഹോതി, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി സളായതനം ഹോതി, കിംപച്ചയാ സളായതന’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ സതി സളായതനം ഹോതി, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി നാമരൂപം ഹോതി, കിംപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വിഞ്ഞാണേ ഖോ സതി നാമരൂപം ഹോതി, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി, കിംപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘സങ്ഖാരേസു ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, കിംപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘അവിജ്ജായ ഖോ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’’തി.

‘‘ഇതി ഹിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. ‘സമുദയോ, സമുദയോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതി, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ജാതി ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ജാതിനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഭവേ ഖോ അസതി ജാതി ന ഹോതി, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ഭവോ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ഭവനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഉപാദാനേ ഖോ അസതി ഭവോ ന ഹോതി, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ഉപാദാനം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘തണ്ഹായ ഖോ അസതി ഉപാദാനം ന ഹോതി, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി തണ്ഹാ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വേദനായ ഖോ അസതി തണ്ഹാ ന ഹോതി, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി വേദനാ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ വേദനാനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഫസ്സേ ഖോ അസതി വേദനാ ന ഹോതി, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ഫസ്സോ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘സളായതനേ ഖോ അസതി ഫസ്സോ ന ഹോതി, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി സളായതനം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ സളായതനനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ അസതി സളായതനം ന ഹോതി, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വിഞ്ഞാണേ ഖോ അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘സങ്ഖാരേസു ഖോ അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി, കിസ്സ നിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘അവിജ്ജായ ഖോ അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി, അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’’തി.

‘‘ഇതി ഹിദം അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീതി. ‘നിരോധോ, നിരോധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’. ചതുത്ഥം.

(സത്തന്നമ്പി ബുദ്ധാനം ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബോ).

൫. സിഖീസുത്തം

൫. സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ…പേ….

൬. വേസ്സഭൂസുത്തം

൬. വേസ്സഭുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ…പേ….

൭. കകുസന്ധസുത്തം

൭. കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ…പേ….

൮. കോണാഗമനസുത്തം

൮. കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ…പേ….

൯. കസ്സപസുത്തം

൯. കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ…പേ….

൧൦. ഗോതമസുത്തം

൧൦. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ച. അഥ ച പനിമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം നപ്പജാനാതി ജരാമരണസ്സ. കുദാസ്സു നാമ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായിസ്സതി ജരാമരണസ്സാ’’’തി?

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിംപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജാതി ഹോതി…പേ… ഭവോ… ഉപാദാനം… തണ്ഹാ… വേദനാ… ഫസ്സോ… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, കിംപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘അവിജ്ജായ ഖോ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’’തി.

‘‘ഇതി ഹിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. ‘സമുദയോ, സമുദയോ’തി ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതി, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’’തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ജാതി ന ഹോതി…പേ… ഭവോ… ഉപാദാനം… തണ്ഹാ… വേദനാ… ഫസ്സോ… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി, കിസ്സ നിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘അവിജ്ജായ ഖോ അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി, അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’’തി.

‘‘ഇതി ഹിദം അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. ‘നിരോധോ, നിരോധോ’തി ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദീ’’തി. ദസമോ.

ബുദ്ധവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദേസനാ വിഭങ്ഗപടിപദാ ച,

വിപസ്സീ സിഖീ ച വേസ്സഭൂ;

കകുസന്ധോ കോണാഗമനോ കസ്സപോ,

മഹാസക്യമുനി ച ഗോതമോതി.

൨. ആഹാരവഗ്ഗോ

൧. ആഹാരസുത്തം

൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ…പേ… ഏതദവോച – ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ [കബളിംകാരോ (സീ. പീ.), കവളീകാരോ (സ്യാ. കം.)] ആഹാരോ – ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ’’.

‘‘ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാ തണ്ഹാസമുദയാ തണ്ഹാജാതികാ തണ്ഹാപഭവാ. തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? തണ്ഹാ വേദനാനിദാനാ വേദനാസമുദയാ വേദനാജാതികാ വേദനാപഭവാ. വേദനാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? വേദനാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സസമുദയാ ഫസ്സജാതികാ ഫസ്സപഭവാ. ഫസ്സോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? ഫസ്സോ സളായതനനിദാനോ സളായതനസമുദയോ സളായതനജാതികോ സളായതനപഭവോ. സളായതനഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? സളായതനം നാമരൂപനിദാനം നാമരൂപസമുദയം നാമരൂപജാതികം നാമരൂപപഭവം. നാമരൂപഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? നാമരൂപം വിഞ്ഞാണനിദാനം വിഞ്ഞാണസമുദയം വിഞ്ഞാണജാതികം വിഞ്ഞാണപഭവം. വിഞ്ഞാണഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരനിദാനം സങ്ഖാരസമുദയം സങ്ഖാരജാതികം സങ്ഖാരപഭവം. സങ്ഖാരാ ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ അവിജ്ജാസമുദയാ അവിജ്ജാജാതികാ അവിജ്ജാപഭവാ.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ …പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. മോളിയഫഗ്ഗുനസുത്തം

൧൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ ആഹാരോ – ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മോളിയഫഗ്ഗുനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരം ആഹാരേതീ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘ആഹാരേതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘ആഹാരേതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ആഹാരേതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘വിഞ്ഞാണാഹാരോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ പച്ചയോ, തസ്മിം ഭൂതേ സതി സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫുസതീ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘ഫുസതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘ഫുസതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫുസതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫസ്സോ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദയതീ’’തി [വേദിയതീതി (സീ. പീ. ക.)]? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘വേദയതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘വേദയതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദയതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, തസതീ’’തി [തണ്ഹീയതീതി (സീ. സ്യാ. കം.)]? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘തസതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘തസതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, തസതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, തണ്ഹാ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’’ന്തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാദിയതീ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘ഉപാദിയതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘ഉപാദിയതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാദിയതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാദാന’ന്തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘ഛന്നം ത്വേവ, ഫഗ്ഗുന, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ; വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ; തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ; ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം [ബ്രാഹ്മഞ്ഞത്ഥം (സ്യാ. കം.) മോഗ്ഗല്ലാനബ്യാകരണം ഓലോകേതബ്ബം] വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ; തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി, കതമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം സമുദയം നപ്പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധം നപ്പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി’’?

‘‘ജരാമരണം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി. ഇമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി. ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേ ധമ്മേ പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, കതമേ ധമ്മേ പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം സമുദയം പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധം പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി?

‘‘ജരാമരണം പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി. ഇമേ ധമ്മേ പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി. തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ, ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ. തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. കച്ചാനഗോത്തസുത്തം

൧൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ കച്ചാനഗോത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ കച്ചാനഗോത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീ’’തി?

‘‘ദ്വയനിസ്സിതോ ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന – അത്ഥിതഞ്ചേവ നത്ഥിതഞ്ച. ലോകസമുദയം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ നത്ഥിതാ സാ ന ഹോതി. ലോകനിരോധം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ അത്ഥിതാ സാ ന ഹോതി. ഉപയുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോ [ഉപായുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന. തഞ്ചായം ഉപയുപാദാനം ചേതസോ അധിട്ഠാനം അഭിനിവേസാനുസയം ന ഉപേതി ന ഉപാദിയതി നാധിട്ഠാതി – ‘അത്താ മേ’തി. ‘ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖം നിരുജ്ഝമാനം നിരുജ്ഝതീ’തി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി അപരപച്ചയാ ഞാണമേവസ്സ ഏത്ഥ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, കച്ചാന, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി.

‘‘‘സബ്ബം അത്ഥീ’തി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ. ‘സബ്ബം നത്ഥീ’തി അയം ദുതിയോ അന്തോ. ഏതേ തേ, കച്ചാന, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ധമ്മകഥികസുത്തം

൧൬. സാവത്ഥിയം …പേ… അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ധമ്മകഥികോ ധമ്മകഥികോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മകഥികോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ജരാമരണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ‘ധമ്മകഥികോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. ജരാമരണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി, ‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. ജരാമരണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി, ‘ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ.

‘‘ജാതിയാ ചേ ഭിക്ഖു…പേ… ഭവസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… ഉപാദാനസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… തണ്ഹായ ചേ ഭിക്ഖു… വേദനായ ചേ ഭിക്ഖു… ഫസ്സസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… സളായതനസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… നാമരൂപസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… വിഞ്ഞാണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… സങ്ഖാരാനം ചേ ഭിക്ഖു… അവിജ്ജായ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ‘ധമ്മകഥികോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. അവിജ്ജായ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി, ‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. അവിജ്ജായ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി, ‘ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

൭. അചേലകസ്സപസുത്തം

൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ഭവന്തം ഗോതമം കഞ്ചിദേവ [കിഞ്ചിദേവ (ക.)] ദേസം, സചേ നോ ഭവം ഗോതമോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി.

‘‘അകാലോ ഖോ താവ, കസ്സപ, പഞ്ഹസ്സ; അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ഭവന്തം ഗോതമം കഞ്ചിദേവ ദേസം, സചേ നോ ഭവം ഗോതമോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, കസ്സപ, പഞ്ഹസ്സ; അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ അചേലോ കസ്സപോ…പേ… അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാതി. ഏവം വുത്തേ, അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ പന മയം ഭവന്തം ഗോതമം ബഹുദേവ പുച്ഛിതുകാമാ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, കസ്സപ, യദാകങ്ഖസീ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി ദുക്ഖ’ന്തി? ‘ന ഖോ, കസ്സപ, നത്ഥി ദുക്ഖം. അത്ഥി ഖോ, കസ്സപ, ദുക്ഖ’ന്തി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ ദുക്ഖം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’തി. ‘ന ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം ന ജാനാമി, ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖ’’’ന്തി.

‘‘കി നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ, കസ്സപ, നത്ഥി ദുക്ഖം, അത്ഥി ഖോ, കസ്സപ, ദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ ദുക്ഖം ന ജാനാതി ന പസ്സതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം ന ജാനാമി ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ആചിക്ഖതു ച [അയം ചകാരോ സീ. പോത്ഥകേ നത്ഥി] മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുക്ഖം. ദേസേതു ച [അയം ചകാരോ സീ. പോത്ഥകേ നത്ഥി] മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുക്ഖ’’ന്തി.

‘‘‘സോ കരോതി സോ പടിസംവേദയതീ’തി [പടിസംവേദിയതീതി (സീ. പീ. ക.)] ഖോ, കസ്സപ, ആദിതോ സതോ ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി വദം സസ്സതം ഏതം പരേതി. ‘അഞ്ഞോ കരോതി അഞ്ഞോ പടിസംവേദയതീ’തി ഖോ, കസ്സപ, വേദനാഭിതുന്നസ്സ സതോ ‘പരംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി വദം ഉച്ഛേദം ഏതം പരേതി. ഏതേ തേ, കസ്സപ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ…പേ… ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

‘‘യോ ഖോ, കസ്സപ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, സോ ചത്താരോ മാസേ പരിവസതി. ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന [അച്ചയേന പരിവുട്ഠപരിവാസം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] (പരിവുത്ഥപരിവാസം) ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ [ഭിക്ഖൂ ആകങ്ഖമാനാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ. അപി ച മയാ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാ’’തി.

‘‘സചേ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, ചത്താരോ മാസേ പരിവസതി. ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന [അച്ചയേന പരിവുട്ഠപരിവാസം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] (പരിവുത്ഥപരിവാസം) ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ [ഭിക്ഖൂ ആകങ്ഖമാനാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ. അഹം ചത്താരി വസ്സാനി പരിവസിസ്സാമി, ചതുന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന [അച്ചയേന പരിവുട്ഠപരിവാസം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] (പരിവുത്ഥപരിവാസം) ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തു ഉപസമ്പാദേന്തു ഭിക്ഖുഭാവായാ’’തി.

അലത്ഥ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ച പനായസ്മാ കസ്സപോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ കസ്സപോ അരഹതം അഹോസീതി. സത്തമം.

൮. തിമ്ബരുകസുത്തം

൧൮. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ തിമ്ബരുകോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ തിമ്ബരുകോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘ന ഖോ, തിമ്ബരുക, നത്ഥി സുഖദുക്ഖം; അത്ഥി ഖോ, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’ന്തി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’തി? ‘ന ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം ന ജാനാമി, ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’’’ന്തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ, തിമ്ബരുക, നത്ഥി സുഖദുക്ഖം; അത്ഥി ഖോ, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം ന ജാനാമി, ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ആചിക്ഖതു ച മേ ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖം. ദേസേതു ച മേ ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖ’’ന്തി.

‘‘‘സാ വേദനാ, സോ വേദയതീ’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, ആദിതോ സതോ ‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഏവമ്പാഹം ന വദാമി. ‘അഞ്ഞാ വേദനാ, അഞ്ഞോ വേദയതീ’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, വേദനാഭിതുന്നസ്സ സതോ ‘പരംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഏവമ്പാഹം ന വദാമി. ഏതേ തേ, തിമ്ബരുക, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, തിമ്ബരുകോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. ബാലപണ്ഡിതസുത്തം

൧൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോ. ഇതി അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപം, ഇത്ഥേതം ദ്വയം, ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോ സളേവായതനാനി [സളായതനാനി (ക.)], യേഹി ഫുട്ഠോ ബാലോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദയതി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന’’.

‘‘അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോ. ഇതി അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപം, ഇത്ഥേതം ദ്വയം, ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോ സളേവായതനാനി, യേഹി ഫുട്ഠോ പണ്ഡിതോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദയതി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന’’.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോ കോ അധിപ്പയാസോ [അധിപ്പായോ (സീ. പീ. ക.), അധിപ്പായസോ (സ്യാ. കം.) അധി + പ + യസു + ണ + സീ = അധിപ്പയാസോ] കിം നാനാകരണം പണ്ഡിതസ്സ ബാലേനാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ, ഭഗവംനേത്തികാ, ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യായ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിവുതസ്സ ബാലസ്സ യായ ച തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ അയം കായോ സമുദാഗതോ, സാ ചേവ അവിജ്ജാ ബാലസ്സ അപ്പഹീനാ സാ ച തണ്ഹാ അപരിക്ഖീണാ. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അചരി ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. തസ്മാ ബാലോ കായസ്സ ഭേദാ കായൂപഗോ ഹോതി, സോ കായൂപഗോ സമാനോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യായ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിവുതസ്സ പണ്ഡിതസ്സ യായ ച തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ അയം കായോ സമുദാഗതോ, സാ ചേവ അവിജ്ജാ പണ്ഡിതസ്സ പഹീനാ, സാ ച തണ്ഹാ പരിക്ഖീണാ. തം കിസ്സ ഹേതു? അചരി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. തസ്മാ പണ്ഡിതോ കായസ്സ ഭേദാ ന കായൂപഗോ ഹോതി. സോ അകായൂപഗോ സമാനോ പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ, അയം അധിപ്പയാസോ, ഇദം നാനാകരണം പണ്ഡിതസ്സ ബാലേന യദിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി. നവമം.

൧൦. പച്ചയസുത്തം

൨൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പടിച്ചസമുപ്പന്നേ ച ധമ്മേ. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ? ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം. ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം, ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി. അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞാപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി. ‘പസ്സഥാ’തി ചാഹ – ‘ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം’’’.

‘‘ഭവപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജാതി…പേ… ഉപാദാനപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ… തണ്ഹാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം… വേദനാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ… ഫസ്സപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ… സളായതനപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സോ… നാമരൂപപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സളായതനം… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപം… സങ്ഖാരപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം… അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം, ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി. അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞാപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി. ‘പസ്സഥാ’തി ചാഹ ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ’. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാ തത്ര തഥതാ അവിതഥതാ അനഞ്ഞഥതാ ഇദപ്പച്ചയതാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ? ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മം. ജാതി, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ഭവോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ. ഉപാദാനം ഭിക്ഖവേ…പേ… തണ്ഹാ, ഭിക്ഖവേ… വേദനാ, ഭിക്ഖവേ… ഫസ്സോ, ഭിക്ഖവേ… സളായതനം, ഭിക്ഖവേ… നാമരൂപം, ഭിക്ഖവേ… വിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ… സങ്ഖാരാ, ഭിക്ഖവേ… അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ‘അയഞ്ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ, ഇമേ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ’ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി, സോ വത പുബ്ബന്തം വാ പടിധാവിസ്സതി – ‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം [നു ഖ്വാഹം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] അതീതമദ്ധാനം, നനു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’ന്തി; അപരന്തം വാ ഉപധാവിസ്സതി [അപധാവിസ്സതി (ക.)] – ‘ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, നനു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാന’ന്തി; ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഭവിസ്സതി – ‘അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി, കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗമിസ്സതീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാഹി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ അയഞ്ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഇമേ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ’’തി. ദസമം.

ആഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ആഹാരം ഫഗ്ഗുനോ ചേവ, ദ്വേ ച സമണബ്രാഹ്മണാ;

കച്ചാനഗോത്തോ ധമ്മകഥികം, അചേലം തിമ്ബരുകേന ച;

ബാലപണ്ഡിതതോ ചേവ, ദസമോ പച്ചയേന ചാതി.

൩. ദസബലവഗ്ഗോ

൧. ദസബലസുത്തം

൨൧. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതൂഹി ച വേസാരജ്ജേഹി സമന്നാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതി – ഇതി രൂപം ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വേദനാ ഇതി വേദനായ സമുദയോ ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സഞ്ഞാ ഇതി സഞ്ഞായ സമുദയോ ഇതി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സങ്ഖാരാ ഇതി സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഇതി സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വിഞ്ഞാണം ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി. ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി. യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയദസബലസുത്തം

൨൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതൂഹി ച വേസാരജ്ജേഹി സമന്നാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേത്തി – ‘ഇതി രൂപം ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വേദനാ ഇതി വേദനായ സമുദയോ ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സഞ്ഞാ ഇതി സഞ്ഞായ സമുദയോ ഇതി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സങ്ഖാരാ ഇതി സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഇതി സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വിഞ്ഞാണം ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി. യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി’’’.

‘‘ഏവം സ്വാക്ഖാതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ഉത്താനോ വിവടോ പകാസിതോ ഛിന്നപിലോതികോ. ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മേ ഉത്താനേ വിവടേ പകാസിതേ ഛിന്നപിലോതികേ അലമേവ സദ്ധാപബ്ബജിതേന കുലപുത്തേന വീരിയം ആരഭിതും – ‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതു, സരീരേ ഉപസുസ്സതു [അവസുസ്സതു മ. നി. ൨.൧൮൪] മംസലോഹിതം. യം തം പുരിസഥാമേന പുരിസവീരിയേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം, ന തം അപാപുണിത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, കുസീതോ വിഹരതി വോകിണ്ണോ പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, മഹന്തഞ്ച സദത്ഥം പരിഹാപേതി. ആരദ്ധവീരിയോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുഖം വിഹരതി പവിവിത്തോ പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, മഹന്തഞ്ച സദത്ഥം പരിപൂരേതി. ന, ഭിക്ഖവേ, ഹീനേന അഗ്ഗസ്സ പത്തി ഹോതി. അഗ്ഗേന ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗസ്സ പത്തി ഹോതി. മണ്ഡപേയ്യമിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം, സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം ആരഭഥ അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ, അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ, അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. ‘ഏവം നോ അയം അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജാ അവഞ്ഝാ ഭവിസ്സതി സഫലാ സഉദ്രയാ. യേസഞ്ച [യേസം (സീ. സ്യാ. കം.), യേസം ഹി (പീ. ക.)] മയം പരിഭുഞ്ജാമ ചീവര-പിണ്ഡപാതസേനാസന-ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം തേസം തേ കാരാ അമ്ഹേസു മഹപ്ഫലാ ഭവിസ്സന്തി മഹാനിസംസാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം. അത്തത്ഥം വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതും; പരത്ഥം വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതും; ഉഭയത്ഥം വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതു’’ന്തി. ദുതിയം.