൧൦. സുസിമസുത്തം

൭൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസന-ഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി അഗരുകതാ അമാനിതാ അപൂജിതാ അനപചിതാ, ന ലാഭിനോ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം.

തേന ഖോ പന സമയേന സുസിമോ [സുസീമോ (സീ. ക.)] പരിബ്ബാജകോ രാജഗഹേ പടിവസതി മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം. അഥ ഖോ സുസിമസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ പരിസാ സുസിമം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോചും – ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ സുസിമ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം ചര. ത്വം ധമ്മം പരിയാപുണിത്വാ അമ്ഹേ വാചേയ്യാസി [വാചേസ്സസി (പീ. ക.)]. തം മയം ധമ്മം പരിയാപുണിത്വാ ഗിഹീനം ഭാസിസ്സാമ. ഏവം മയമ്പി സക്കതാ ഭവിസ്സാമ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ അപചിതാ ലാഭിനോ ചീവര-പിണ്ഡപാതസേനാസന-ഗിലാനപ്പച്ചയ-ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ സകായ പരിസായ പടിസ്സുണിത്വാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സുസിമം പരിബ്ബാജകം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ ഏവമാഹ – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’’ന്തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുസിമം പബ്ബാജേഥാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ സുസിമോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതി – ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമാ’’തി. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ – ‘‘സമ്ബഹുലേഹി കിര ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിരായസ്മന്തേഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി.

‘‘അപി പന [അപി നു (സീ. സ്യാ. കം.) ഏവമുപരിപി] തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോഥ – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോഥ, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോഥ; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം, തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനാ ഗച്ഛഥ, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോഥ, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛഥ, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമഥ, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസഥ പരിമജ്ജഥ, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാഥ ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാഥ – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വീതരാഗം വാ ചിത്തം വീതരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സദോസം വാ ചിത്തം സദോസം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വീതദോസം വാ ചിത്തം വീതദോസം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സമോഹം വാ ചിത്തം സമോഹം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വീതമോഹം വാ ചിത്തം വീതമോഹം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സംഖിത്തം വാ ചിത്തം സംഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം വിക്ഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം മഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം അമഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സഉത്തരം വാ ചിത്തം സഉത്തരം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അനുത്തരം വാ ചിത്തം അനുത്തരം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; സമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അസമാഹിതം വാ ചിത്തം അസമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; വിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥ; അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരഥ, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താരീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി, അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സഥ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാഥ – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ, അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ, അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി, ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സഥ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ, തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘ഏത്ഥ ദാനി ആയസ്മന്തോ ഇദഞ്ച വേയ്യാകരണം ഇമേസഞ്ച ധമ്മാനം അസമാപത്തി; ഇദം നോ, ആവുസോ, കഥ’’ന്തി? ‘‘പഞ്ഞാവിമുത്താ ഖോ മയം, ആവുസോ സുസിമാ’’തി.

‘‘ന ഖ്വാഹം ഇമസ്സ ആയസ്മന്താനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ ആയസ്മന്തോ തഥാ ഭാസന്തു യഥാഹം ഇമസ്സ ആയസ്മന്താനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ആജാനേയ്യാസി വാ ത്വം, ആവുസോ സുസിമ, ന വാ ത്വം ആജാനേയ്യാസി അഥ ഖോ പഞ്ഞാവിമുത്താ മയ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ യാവതകോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, സുസിമ, ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണ’’ന്തി.

‘‘ന ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഇമസ്സ ഭഗവതാ [ഭഗവതോ (പീ.)] സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ഭാസതു യഥാഹം ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ആജാനേയ്യാസി വാ ത്വം, സുസിമ, ന വാ ത്വം ആജാനേയ്യാസി, അഥ ഖോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം പുബ്ബേ, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണം’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുസിമ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സഞ്ഞാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സങ്ഖാരാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, സുസിമ, യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യാ കാചി വേദനാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികാ വാ സുഖുമാ വാ ഹീനാ വാ പണീതാ വാ യാ ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബാ വേദനാ നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികാ വാ സുഖുമാ വാ ഹീനാ വാ പണീതാ വാ യേ ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താതി; ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ഏവം പസ്സം, സുസിമ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാതി… ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി… സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി… നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി… സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘‘ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ’തി സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോതി… തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോതി… വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോതി… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി… സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോതി… നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോതി… വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോതി… സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതി… അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോതി, സുസിമ, പസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോസി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോസി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം, തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛസി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോസി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനോ ഗച്ഛസി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമസി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസസി പരിമജ്ജസി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണസി ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാസി – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാസി…പേ… വിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരസി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സസി ചവമാനേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി പന ത്വം, സുസിമ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ, ആരുപ്പാ തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏത്ഥ ദാനി, സുസിമ, ഇദഞ്ച വേയ്യാകരണം ഇമേസഞ്ച ധമ്മാനം അസമാപത്തി, ഇദം നോ, സുസിമ, കഥ’’ന്തി?

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സുസിമോ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യ്വാഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ധമ്മത്ഥേനകോ പബ്ബജിതോ. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി.

‘‘തഗ്ഘ ത്വം, സുസിമ, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോ ത്വം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ധമ്മത്ഥേനകോ പബ്ബജിതോ. സേയ്യഥാപി, സുസിമ, ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ, ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഗച്ഛഥ, ഭോ, ഇമം പുരിസം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദഥാ’തി. തമേനം രഞ്ഞോ പുരിസാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, സുസിമ, അപി നു സോ പുരിസോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയേഥാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം ഖോ സോ, സുസിമ, പുരിസോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയേഥ [പടിസംവേദിയേഥ വാ, ന വാ പടിസംവേദിയേഥ (ക.)]. യാ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ധമ്മത്ഥേനകസ്സ പബ്ബജ്ജാ, അയം തതോ ദുക്ഖവിപാകതരാ ച കടുകവിപാകതരാ ച, അപി ച വിനിപാതായ സംവത്തതി. യതോ ച ഖോ ത്വം, സുസിമ, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുദ്ധി ഹേസാ, സുസിമ, അരിയസ്സ വിനയേ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിഞ്ച [ആയതിം (സ്യാ. കം.)] സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി. ദസമം.

മഹാവഗ്ഗോ സത്തമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ അസ്സുതവതാ വുത്താ, പുത്തമംസേന ചാപരം;

അത്ഥിരാഗോ ച നഗരം, സമ്മസം നളകലാപിയം;

കോസമ്ബീ ഉപയന്തി ച, ദസമോ സുസിമേന ചാതി [ദസമോ വുത്തോ സുസീമേനാതി (സീ.)].