൧. പരിവീമംസനസുത്തം

൫൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസേയ്യ സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസതി – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം; ഇദം നു ഖോ ദുക്ഖം കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? കിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി? സോ പരിവീമംസമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം, ഇദം ഖോ ദുക്ഖം ജാതിനിദാനം ജാതിസമുദയം ജാതിജാതികം ജാതിപ്പഭവം. ജാതിയാ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിയാ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’’’തി.

‘‘സോ ജരാമരണഞ്ച പജാനാതി, ജരാമരണസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ജരാമരണനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യാ ച ജരാമരണനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി, തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ജരാമരണനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസതി – ‘ജാതി പനായം കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ, കിസ്മിം സതി ജാതി ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജാതി ന ഹോതീ’തി? സോ പരിവീമംസമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘ജാതി ഭവനിദാനാ ഭവസമുദയാ ഭവജാതികാ ഭവപ്പഭവാ; ഭവേ സതി ജാതി ഹോതി, ഭവേ അസതി ജാതി ന ഹോതീ’’’തി.

‘‘സോ ജാതിഞ്ച പജാനാതി, ജാതിസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ജാതിനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യാ ച ജാതിനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി, തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ജാതിനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസതി – ‘ഭവോ പനായം കിംനിദാനോ…പേ… ഉപാദാനം പനിദം കിംനിദാനം… തണ്ഹാ പനായം കിംനിദാനാ… വേദനാ… ഫസ്സോ… സളായതനം പനിദം കിംനിദാനം… നാമരൂപം പനിദം… വിഞ്ഞാണം പനിദം… സങ്ഖാരാ പനിമേ കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ; കിസ്മിം സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, കിസ്മിം അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തീ’തി? സോ പരിവീമംസമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ അവിജ്ജാസമുദയാ അവിജ്ജാജാതികാ അവിജ്ജാപഭവാ; അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, അവിജ്ജായ അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തീ’’’തി.

‘‘സോ സങ്ഖാരേ ച പജാനാതി, സങ്ഖാരസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സങ്ഖാരനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യാ ച സങ്ഖാരനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി, തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ സങ്ഖാരനിരോധായ.

‘‘അവിജ്ജാഗതോ യം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. അപുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അപുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. ആനേഞ്ജം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി ആനേഞ്ജൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീനാ ഹോതി വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ, സോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ നേവ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി ന അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി ന ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. അനഭിസങ്ഖരോന്തോ അനഭിസഞ്ചേതയന്തോ ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി; അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘സോ സുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. സോ സുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി. ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം [തം വേദനം (സീ. പീ.), വേദനം (ക.)] വേദയതി. അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി.

‘‘സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി. കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തി, സരീരാനി അവസിസ്സന്തീതി പജാനാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ കുമ്ഭകാരപാകാ ഉണ്ഹം കുമ്ഭം ഉദ്ധരിത്വാ സമേ ഭൂമിഭാഗേ പടിസിസ്സേയ്യ [പടിവിസേയ്യ (സീ.), പതിട്ഠപേയ്യ (സ്യാ. കം. പീ.), പടിസേവേയ്യ (ടീകാ)]. തത്ര യായം ഉസ്മാ സാ തത്ഥേവ വൂപസമേയ്യ, കപല്ലാനി അവസിസ്സേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി. കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തി, സരീരാനി അവസിസ്സന്തീതി പജാനാതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു ഖോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന സങ്ഖാരേസു അസതി, സങ്ഖാരനിരോധാ അപി നു ഖോ വിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന വിഞ്ഞാണേ അസതി, വിഞ്ഞാണനിരോധാ അപി നു ഖോ നാമരൂപം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന നാമരൂപേ അസതി, നാമരൂപനിരോധാ അപി നു ഖോ സളായതനം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന സളായതനേ അസതി, സളായതനനിരോധാ അപി നു ഖോ ഫസ്സോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ഫസ്സേ അസതി, ഫസ്സനിരോധാ അപി നു ഖോ വേദനാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന വേദനായ അസതി, വേദനാനിരോധാ അപി നു ഖോ തണ്ഹാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന തണ്ഹായ അസതി, തണ്ഹാനിരോധാ അപി നു ഖോ ഉപാദാനം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ഉപാദാനേ അസതി, ഉപാദാനനിരോധാ അപി നു ഖോ ഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി. ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ഭവേ അസതി, ഭവനിരോധാ അപി നു ഖോ ജാതി പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ജാതിയാ അസതി, ജാതിനിരോധാ അപി നു ഖോ ജരാമരണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഏവമേതം, ഭിക്ഖവേ, നേതം അഞ്ഞഥാ. സദ്ദഹഥ മേ തം, ഭിക്ഖവേ, അധിമുച്ചഥ, നിക്കങ്ഖാ ഏത്ഥ ഹോഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി. പഠമം.