൬. ദുക്ഖവഗ്ഗോ

൧. പരിവീമംസനസുത്തം

൫൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസേയ്യ സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസതി – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം; ഇദം നു ഖോ ദുക്ഖം കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? കിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി? സോ പരിവീമംസമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം, ഇദം ഖോ ദുക്ഖം ജാതിനിദാനം ജാതിസമുദയം ജാതിജാതികം ജാതിപ്പഭവം. ജാതിയാ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിയാ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’’’തി.

‘‘സോ ജരാമരണഞ്ച പജാനാതി, ജരാമരണസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ജരാമരണനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യാ ച ജരാമരണനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി, തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ജരാമരണനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസതി – ‘ജാതി പനായം കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ, കിസ്മിം സതി ജാതി ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജാതി ന ഹോതീ’തി? സോ പരിവീമംസമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘ജാതി ഭവനിദാനാ ഭവസമുദയാ ഭവജാതികാ ഭവപ്പഭവാ; ഭവേ സതി ജാതി ഹോതി, ഭവേ അസതി ജാതി ന ഹോതീ’’’തി.

‘‘സോ ജാതിഞ്ച പജാനാതി, ജാതിസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ജാതിനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യാ ച ജാതിനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി, തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ ജാതിനിരോധായ.

‘‘അഥാപരം പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസതി – ‘ഭവോ പനായം കിംനിദാനോ…പേ… ഉപാദാനം പനിദം കിംനിദാനം… തണ്ഹാ പനായം കിംനിദാനാ… വേദനാ… ഫസ്സോ… സളായതനം പനിദം കിംനിദാനം… നാമരൂപം പനിദം… വിഞ്ഞാണം പനിദം… സങ്ഖാരാ പനിമേ കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ; കിസ്മിം സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, കിസ്മിം അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തീ’തി? സോ പരിവീമംസമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ അവിജ്ജാസമുദയാ അവിജ്ജാജാതികാ അവിജ്ജാപഭവാ; അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, അവിജ്ജായ അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തീ’’’തി.

‘‘സോ സങ്ഖാരേ ച പജാനാതി, സങ്ഖാരസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സങ്ഖാരനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യാ ച സങ്ഖാരനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീ പടിപദാ തഞ്ച പജാനാതി, തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതി അനുധമ്മചാരീ; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോ സങ്ഖാരനിരോധായ.

‘‘അവിജ്ജാഗതോ യം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. അപുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അപുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. ആനേഞ്ജം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി ആനേഞ്ജൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീനാ ഹോതി വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ, സോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ നേവ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി ന അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി ന ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. അനഭിസങ്ഖരോന്തോ അനഭിസഞ്ചേതയന്തോ ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി; അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘സോ സുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. സോ സുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി. ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം [തം വേദനം (സീ. പീ.), വേദനം (ക.)] വേദയതി. അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി.

‘‘സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി. കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തി, സരീരാനി അവസിസ്സന്തീതി പജാനാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ കുമ്ഭകാരപാകാ ഉണ്ഹം കുമ്ഭം ഉദ്ധരിത്വാ സമേ ഭൂമിഭാഗേ പടിസിസ്സേയ്യ [പടിവിസേയ്യ (സീ.), പതിട്ഠപേയ്യ (സ്യാ. കം. പീ.), പടിസേവേയ്യ (ടീകാ)]. തത്ര യായം ഉസ്മാ സാ തത്ഥേവ വൂപസമേയ്യ, കപല്ലാനി അവസിസ്സേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി. കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തി, സരീരാനി അവസിസ്സന്തീതി പജാനാതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു ഖോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന സങ്ഖാരേസു അസതി, സങ്ഖാരനിരോധാ അപി നു ഖോ വിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന വിഞ്ഞാണേ അസതി, വിഞ്ഞാണനിരോധാ അപി നു ഖോ നാമരൂപം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന നാമരൂപേ അസതി, നാമരൂപനിരോധാ അപി നു ഖോ സളായതനം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന സളായതനേ അസതി, സളായതനനിരോധാ അപി നു ഖോ ഫസ്സോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ഫസ്സേ അസതി, ഫസ്സനിരോധാ അപി നു ഖോ വേദനാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന വേദനായ അസതി, വേദനാനിരോധാ അപി നു ഖോ തണ്ഹാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന തണ്ഹായ അസതി, തണ്ഹാനിരോധാ അപി നു ഖോ ഉപാദാനം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ഉപാദാനേ അസതി, ഉപാദാനനിരോധാ അപി നു ഖോ ഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി. ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ഭവേ അസതി, ഭവനിരോധാ അപി നു ഖോ ജാതി പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സബ്ബസോ വാ പന ജാതിയാ അസതി, ജാതിനിരോധാ അപി നു ഖോ ജരാമരണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഏവമേതം, ഭിക്ഖവേ, നേതം അഞ്ഞഥാ. സദ്ദഹഥ മേ തം, ഭിക്ഖവേ, അധിമുച്ചഥ, നിക്കങ്ഖാ ഏത്ഥ ഹോഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി. പഠമം.

൨. ഉപാദാനസുത്തം

൫൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ഉപാദാനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദസന്നം വാ കട്ഠവാഹാനം വീസായ വാ കട്ഠവാഹാനം തിംസായ വാ കട്ഠവാഹാനം ചത്താരീസായ വാ കട്ഠവാഹാനം മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ജലേയ്യ. തത്ര പുരിസോ കാലേന കാലം സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി ച ഗോമയാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി ച കട്ഠാനി പക്ഖിപേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം ജലേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘ഉപാദാനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദസന്നം വാ കട്ഠവാഹാനം വീസായ വാ തിംസായ വാ ചത്താരീസായ വാ കട്ഠവാഹാനം മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ജലേയ്യ; തത്ര പുരിസോ ന കാലേന കാലം സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ, ന സുക്ഖാനി ച ഗോമയാനി പക്ഖിപേയ്യ, ന സുക്ഖാനി ച കട്ഠാനി പക്ഖിപേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പുരിമസ്സ ച ഉപാദാനസ്സ പരിയാദാനാ അഞ്ഞസ്സ ച അനുപഹാരാ [അനുപാഹാരാ (പീ.)] അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. സംയോജനസുത്തം

൫൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി …പേ… ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ. തത്ര പുരിസോ കാലേന കാലം തേലം ആസിഞ്ചേയ്യ വട്ടിം ഉപസംഹരേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, തേലപ്പദീപോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം ജലേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ. തത്ര പുരിസോ ന കാലേന കാലം തേലം ആസിഞ്ചേയ്യ ന വട്ടിം ഉപസംഹരേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, തേലപ്പദീപോ പുരിമസ്സ ച ഉപാദാനസ്സ പരിയാദാനാ അഞ്ഞസ്സ ച അനുപഹാരാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയസംയോജനസുത്തം

൫൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി …പേ… ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ. തത്ര പുരിസോ കാലേന കാലം തേലം ആസിഞ്ചേയ്യ വട്ടിം ഉപസംഹരേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, തേലപ്പദീപോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം ജലേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ. തത്ര പുരിസോ ന കാലേന കാലം തേലം ആസിഞ്ചേയ്യ ന വട്ടിം ഉപസംഹരേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, തേലപ്പദീപോ പുരിമസ്സ ച ഉപാദാനസ്സ പരിയാദാനാ അഞ്ഞസ്സ ച അനുപഹാരാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. മഹാരുക്ഖസുത്തം

൫൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ഉപാദാനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. തസ്സ യാനി ചേവ മൂലാനി അധോഗമാനി, യാനി ച തിരിയങ്ഗമാനി, സബ്ബാനി താനി ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തി. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘ഉപാദാനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം [കുദാലപിടകം (അഞ്ഞത്ഥ)] ആദായ. സോ തം രുക്ഖം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ, മൂലം ഛിന്ദിത്വാ പലിഖണേയ്യ [പലിംഖണേയ്യ (പീ. ക.)], പലിഖണിത്വാ മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യ അന്തമസോ ഉസീരനാളിമത്താനിപി. സോ തം രുക്ഖം ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദേയ്യ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ ഫാലേയ്യ, ഫാലേത്വാ സകലികം സകലികം കരേയ്യ, സകലികം സകലികം കരിത്വാ വാതാതപേ വിസോസേയ്യ; വാതാതപേ വിസോസേത്വാ അഗ്ഗിനാ ഡഹേയ്യ, അഗ്ഗിനാ ഡഹേത്വാ മസിം കരേയ്യ, മസിം കരിത്വാ മഹാവാതേ വാ ഓഫുണേയ്യ [ഓപുനേയ്യ (സീ. പീ.), ഓഫുനേയ്യ (സ്യാ. കം. ക.)] നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ അസ്സ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ [അനഭാവകതോ (സീ.), അനഭാവങ്ഗതോ (സ്യാ. കം.)] ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയമഹാരുക്ഖസുത്തം

൫൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. തസ്സ യാനി ചേവ മൂലാനി അധോഗമാനി, യാനി ച തിരിയങ്ഗമാനി, സബ്ബാനി താനി ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തി. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം …പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം ആദായ. സോ തം രുക്ഖം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ, മൂലേ ഛേത്വാ പലിഖണേയ്യ, പലിഖണിത്വാ മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യ…പേ… നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ അസ്സ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. തരുണരുക്ഖസുത്തം

൫൭. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തരുണോ രുക്ഖോ. തസ്സ പുരിസോ കാലേന കാലം മൂലാനി പലിമജ്ജേയ്യ [പലിസന്നേയ്യ (സീ.), പലിസജ്ജേയ്യ (സ്യാ. കം. പീ.), പലിപട്ഠേയ്യ (ക.), പലിസന്ദേയ്യ, പലിബന്ധേയ്യ (ടീകാനുരൂപം)] കാലേന കാലം പംസും ദദേയ്യ, കാലേന കാലം ഉദകം ദദേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, തരുണോ രുക്ഖോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തരുണോ രുക്ഖോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം ആദായ…പേ… നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, തരുണോ രുക്ഖോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ അസ്സ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. നാമരൂപസുത്തം

൫൮. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി. നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. തസ്സ യാനി ചേവ മൂലാനി അധോഗമാനി, യാനി ച തിരിയങ്ഗമാനി, സബ്ബാനി താനി ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തി. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി…പേ….

‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ന ഹോതി. നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം ആദായ…പേ… ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ന ഹോതി. നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. വിഞ്ഞാണസുത്തം

൫൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ വിഞ്ഞാണസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി. വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. തസ്സ യാനി ചേവ മൂലാനി …പേ… ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ വിഞ്ഞാണസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി…പേ….

‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ വിഞ്ഞാണസ്സ അവക്കന്തി ന ഹോതി. വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാരുക്ഖോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം ആദായ…പേ… ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ വിഞ്ഞാണസ്സ അവക്കന്തി ന ഹോതി. വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. നിദാനസുത്തം

൬൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവ ഗമ്ഭീരോ ചായം, ഭന്തേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച, അഥ ച പന മേ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതീ’’തി.

‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, മാ ഹേവം, ആനന്ദ [മാ ഹേവം ആനന്ദ അവച മാ ഹേവം ആനന്ദ അവച (ദീ. നി. ൨ മഹാനിദാനസുത്തേ)]! ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച. ഏതസ്സ, ആനന്ദ, ധമ്മസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമയം പജാ തന്താകുലകജാതാ കുലഗണ്ഠികജാതാ [ഗുളാഗുണ്ഠികജാതാ (സീ.), ഗുളീഗുണ്ഠികജാതാ (സ്യാ. കം.)] മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതാ [മുഞ്ജബബ്ബജഭൂതാ (സീ.)] അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി.

‘‘ഉപാദാനിയേസു, ആനന്ദ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മഹാരുക്ഖോ. തസ്സ യാനി ചേവ മൂലാനി അധോഗമാനി, യാനി ച തിരിയങ്ഗമാനി, സബ്ബാനി താനി ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തി. ഏവഞ്ഹി സോ, ആനന്ദ, മഹാരുക്ഖോ തദാഹാരോ തദുപാദാനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘ഉപാദാനിയേസു, ആനന്ദ, ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മഹാരുക്ഖോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം ആദായ. സോ തം രുക്ഖം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ, മൂലേ ഛേത്വാ പലിഖണേയ്യ, പലിഖണിത്വാ മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യ അന്തമസോ ഉസീരനാളിമത്താനിപി. സോ തം രുക്ഖം ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദേയ്യ. ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ ഫാലേയ്യ; ഫാലേത്വാ സകലികം സകലികം കരേയ്യ, സകലികം സകലികം കരിത്വാ വാതാതപേ വിസോസേയ്യ, വാതാതപേ വിസോസേത്വാ അഗ്ഗിനാ ഡഹേയ്യ, അഗ്ഗിനാ ഡഹേത്വാ മസിം കരേയ്യ, മസിം കരിത്വാ മഹാവാതേ വാ ഓഫുണേയ്യ, നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ആനന്ദ, മഹാരുക്ഖോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ അസ്സ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി. തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ദസമം.

ദുക്ഖവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പരിവീമംസനുപാദാനം, ദ്വേ ച സംയോജനാനി ച;

മഹാരുക്ഖേന ദ്വേ വുത്താ, തരുണേന ച സത്തമം;

നാമരൂപഞ്ച വിഞ്ഞാണം, നിദാനേന ച തേ ദസാതി.