൨. കളാരസുത്തം

൩൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘മോളിയഫഗ്ഗുനോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോതി. ന ഹി നൂന സോ ആയസ്മാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അസ്സാസമലത്ഥാതി. തേന ഹായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അസ്സാസം പത്തോ’’തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, കങ്ഖാമീ’’തി. ‘‘ആയതിം, പനാവുസോ’’തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, വിചികിച്ഛാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന സാരിപുത്തം ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവം, ആവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര തയാ, സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ, ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അത്ഥോ [അത്ഥോ ച (സ്യാ. കം. ക.)] വുത്തോ’’തി. ‘‘യേന കേനചിപി, സാരിപുത്ത, പരിയായേന കുലപുത്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി, അഥ ഖോ ബ്യാകതം ബ്യാകതതോ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ‘‘നനു അഹമ്പി, ഭന്തേ, ഏവം വദാമി – ‘ന ഖോ, ഭന്തേ, ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അത്ഥോ വുത്തോ’’’തി.

‘‘സചേ തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി?

‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി; ഏവം പുട്ഠോഹം [പുട്ഠോ അഹം (സ്യാ. കം.), പുട്ഠാഹം (പീ. ക.)], ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘യംനിദാനാ, ആവുസോ, ജാതി, തസ്സ നിദാനസ്സ ഖയാ ഖീണസ്മിം ഖീണാമ്ഹീതി വിദിതം. ഖീണാമ്ഹീതി വിദിത്വാ – ഖീണാജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജാതി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോ തം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജാതി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ജാതി ഖോ, ആവുസോ, ഭവനിദാനാ ഭവസമുദയാ ഭവജാതികാ ഭവപ്പഭവാ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഭവോ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഭവോ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ഭവോ ഖോ, ആവുസോ, ഉപാദാനനിദാനോ ഉപാദാനസമുദയോ ഉപാദാനജാതികോ ഉപാദാനപ്പഭവോ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഉപാദാനം പനാവുസോ…പേ… സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – തണ്ഹാ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – തണ്ഹാ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘തണ്ഹാ ഖോ, ആവുസോ, വേദനാനിദാനാ വേദനാസമുദയാ വേദനാജാതികാ വേദനാപഭവാ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതോ പന തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതോ യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ ന ഉപട്ഠാസീ’തി. ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതോ പന തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതോ യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ ന ഉപട്ഠാസീ’തി ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘തിസ്സോ ഖോ ഇമാ, ആവുസോ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, തിസ്സോ വേദനാ അനിച്ചാ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി വിദിതം [വിദിതാ (ടീകാ)], യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ ന ഉപട്ഠാസീ’തി. ഏവം, പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത. അയമ്പി ഖോ, സാരിപുത്ത, പരിയായോ, ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സംഖിത്തേന വേയ്യാകരണായ – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം വിമോക്ഖാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം വിമോക്ഖാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘അജ്ഝത്തം വിമോക്ഖാ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സബ്ബുപാദാനക്ഖയാ തഥാ സതോ വിഹരാമി യഥാ സതം വിഹരന്തം ആസവാ നാനുസ്സവന്തി, അത്താനഞ്ച നാവജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത. അയമ്പി ഖോ സാരിപുത്ത, പരിയായോ ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സംഖിത്തേന വേയ്യാകരണായ – യേ ആസവാ സമണേന വുത്താ തേസ്വാഹം ന കങ്ഖാമി, തേ മേ പഹീനാതി ന വിചികിച്ഛാമീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാ സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതം മം, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, തസ്സ മേ അഹോസി ദന്ധായിതത്തം. യതോ ച ഖോ മേ, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദി, തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ദിവസം ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, ദിവസമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. രത്തിം ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, രത്തിമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. രത്തിന്ദിവം [രത്തിദിവം (ക.)] ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, രത്തിന്ദിവമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… തീണി രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… തീണി രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… ഛ രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… ഛ രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, സത്ത രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹീ’’തി.

അഥ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മതാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തേന സീഹനാദോ നദിതോ – പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതം മം, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, തസ്സ മേ അഹോസി ദന്ധായിതത്തം. യതോ ച ഖോ മേ, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദി, തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ദിവസം ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, ദിവസമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി; രത്തിം ചേപി…പേ… രത്തിന്ദിവം ചേപി മം ഭഗവാ…പേ… ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ…പേ… തീണി… ചത്താരി… പഞ്ച… ഛ… സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, സത്ത രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹീ’’തി.

‘‘സാ ഹി, ഭിക്ഖു, സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ, യസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ദിവസം ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, ദിവസമ്പി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. രത്തിം ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, രത്തിമ്പി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ…പേ… രത്തിന്ദിവം ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, രത്തിന്ദിവമ്പി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… തീണി രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, തീണി രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… ഛ രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, ഛ രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, സത്ത രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹീ’’തി. ദുതിയം.