൪. കളാരഖത്തിയവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതസുത്തം

൩൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘വുത്തമിദം, സാരിപുത്ത, പാരായനേ [പാരായണേ (സീ.)] അജിതപഞ്ഹേ –

‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേക്ഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ കഥം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി…പേ… ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘വുത്തമിദം, സാരിപുത്ത, പാരായനേ അജിതപഞ്ഹേ –

‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേക്ഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ കഥം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

‘‘ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, പസ്സസീ’’തി? ഭൂതമിദന്തി, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഭൂതമിദന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആഹാരസമ്ഭവസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ നിരോധധമ്മസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭന്തേ, സേക്ഖോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭന്തേ, സങ്ഖാതധമ്മോ ഹോതി? ഭൂതമിദന്തി, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഭൂതമിദന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആഹാരസമ്ഭവസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ നിരോധധമ്മസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഖാതധമ്മോ ഹോതി. ഇതി ഖോ, ഭന്തേ, യം തം വുത്തം പാരായനേ അജിതപഞ്ഹേ –

‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേക്ഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത, ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഭൂതമിദന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപ്പന്നോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആഹാരസമ്ഭവസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ നിരോധധമ്മസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, സാരിപുത്ത, സേക്ഖോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, സാരിപുത്ത, സങ്ഖാതധമ്മോ ഹോതി? ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഭൂതമിദന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആഹാരസമ്ഭവസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞാ ദിസ്വാ നിരോധധമ്മസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, സാരിപുത്ത, സങ്ഖാതധമ്മോ ഹോതി. ഇതി ഖോ, സാരിപുത്ത, യം തം വുത്തം പാരായനേ അജിതപഞ്ഹേ –

‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേക്ഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖോ സാരിപുത്ത സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. പഠമം.

൨. കളാരസുത്തം

൩൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘മോളിയഫഗ്ഗുനോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോതി. ന ഹി നൂന സോ ആയസ്മാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അസ്സാസമലത്ഥാതി. തേന ഹായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അസ്സാസം പത്തോ’’തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, കങ്ഖാമീ’’തി. ‘‘ആയതിം, പനാവുസോ’’തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, വിചികിച്ഛാമീ’’തി.

അഥ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മതാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന സാരിപുത്തം ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവം, ആവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര തയാ, സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ, ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അത്ഥോ [അത്ഥോ ച (സ്യാ. കം. ക.)] വുത്തോ’’തി. ‘‘യേന കേനചിപി, സാരിപുത്ത, പരിയായേന കുലപുത്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി, അഥ ഖോ ബ്യാകതം ബ്യാകതതോ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ‘‘നനു അഹമ്പി, ഭന്തേ, ഏവം വദാമി – ‘ന ഖോ, ഭന്തേ, ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അത്ഥോ വുത്തോ’’’തി.

‘‘സചേ തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി?

‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി; ഏവം പുട്ഠോഹം [പുട്ഠോ അഹം (സ്യാ. കം.), പുട്ഠാഹം (പീ. ക.)], ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘യംനിദാനാ, ആവുസോ, ജാതി, തസ്സ നിദാനസ്സ ഖയാ ഖീണസ്മിം ഖീണാമ്ഹീതി വിദിതം. ഖീണാമ്ഹീതി വിദിത്വാ – ഖീണാജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജാതി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോ തം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജാതി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ജാതി ഖോ, ആവുസോ, ഭവനിദാനാ ഭവസമുദയാ ഭവജാതികാ ഭവപ്പഭവാ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഭവോ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഭവോ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ഭവോ ഖോ, ആവുസോ, ഉപാദാനനിദാനോ ഉപാദാനസമുദയോ ഉപാദാനജാതികോ ഉപാദാനപ്പഭവോ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഉപാദാനം പനാവുസോ…പേ… സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – തണ്ഹാ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – തണ്ഹാ പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘തണ്ഹാ ഖോ, ആവുസോ, വേദനാനിദാനാ വേദനാസമുദയാ വേദനാജാതികാ വേദനാപഭവാ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതോ പന തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതോ യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ ന ഉപട്ഠാസീ’തി. ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം ജാനതോ പന തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതോ യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ ന ഉപട്ഠാസീ’തി ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘തിസ്സോ ഖോ ഇമാ, ആവുസോ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, തിസ്സോ വേദനാ അനിച്ചാ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി വിദിതം [വിദിതാ (ടീകാ)], യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ ന ഉപട്ഠാസീ’തി. ഏവം, പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത. അയമ്പി ഖോ, സാരിപുത്ത, പരിയായോ, ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സംഖിത്തേന വേയ്യാകരണായ – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി.

‘‘സചേ പന തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം വിമോക്ഖാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, സാരിപുത്ത, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കഥം വിമോക്ഖാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘അജ്ഝത്തം വിമോക്ഖാ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സബ്ബുപാദാനക്ഖയാ തഥാ സതോ വിഹരാമി യഥാ സതം വിഹരന്തം ആസവാ നാനുസ്സവന്തി, അത്താനഞ്ച നാവജാനാമീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത. അയമ്പി ഖോ സാരിപുത്ത, പരിയായോ ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സംഖിത്തേന വേയ്യാകരണായ – യേ ആസവാ സമണേന വുത്താ തേസ്വാഹം ന കങ്ഖാമി, തേ മേ പഹീനാതി ന വിചികിച്ഛാമീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാ സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതം മം, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, തസ്സ മേ അഹോസി ദന്ധായിതത്തം. യതോ ച ഖോ മേ, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദി, തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ദിവസം ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, ദിവസമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. രത്തിം ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, രത്തിമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. രത്തിന്ദിവം [രത്തിദിവം (ക.)] ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, രത്തിന്ദിവമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… തീണി രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… തീണി രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… ഛ രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ…പേ… ഛ രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം…പേ… സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, സത്ത രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹീ’’തി.

അഥ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ കളാരഖത്തിയോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മതാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തേന സീഹനാദോ നദിതോ – പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതം മം, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, തസ്സ മേ അഹോസി ദന്ധായിതത്തം. യതോ ച ഖോ മേ, ആവുസോ, ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദി, തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ദിവസം ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, ദിവസമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി; രത്തിം ചേപി…പേ… രത്തിന്ദിവം ചേപി മം ഭഗവാ…പേ… ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ…പേ… തീണി… ചത്താരി… പഞ്ച… ഛ… സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ചേപി മം ഭഗവാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, സത്ത രത്തിന്ദിവാനിപാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹീ’’തി.

‘‘സാ ഹി, ഭിക്ഖു, സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ, യസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ദിവസം ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, ദിവസമ്പി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി. രത്തിം ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, രത്തിമ്പി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ…പേ… രത്തിന്ദിവം ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, രത്തിന്ദിവമ്പി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… തീണി രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, തീണി രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… ഛ രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം, ഛ രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ… സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ചേപാഹം സാരിപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹി, സത്ത രത്തിന്ദിവാനിപി മേ സാരിപുത്തോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പരിയായേഹീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഞാണവത്ഥുസുത്തം

൩൩. സാവത്ഥിയം…പേ… ‘‘ചതുചത്താരീസം വോ, ഭിക്ഖവേ, ഞാണവത്ഥൂനി ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമാനി [കതമാനി ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ചതുചത്താരീസം ഞാണവത്ഥൂനി? ജരാമരണേ ഞാണം, ജരാമരണസമുദയേ ഞാണം, ജരാമരണനിരോധേ ഞാണം, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം; ജാതിയാ ഞാണം, ജാതിസമുദയേ ഞാണം, ജാതിനിരോധേ ഞാണം, ജാതിനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം; ഭവേ ഞാണം, ഭവസമുദയേ ഞാണം, ഭവനിരോധേ ഞാണം, ഭവനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം; ഉപാദാനേ ഞാണം, ഉപാദാനസമുദയേ ഞാണം, ഉപാദാനനിരോധേ ഞാണം, ഉപാദാനനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം; തണ്ഹായ ഞാണം, തണ്ഹാസമുദയേ ഞാണം, തണ്ഹാനിരോധേ ഞാണം, തണ്ഹാനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം; വേദനായ ഞാണം, വേദനാസമുദയേ ഞാണം, വേദനാനിരോധേ ഞാണം, വേദനാനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം; ഫസ്സേ ഞാണം…പേ… സളായതനേ ഞാണം… നാമരൂപേ ഞാണം… വിഞ്ഞാണേ ഞാണം… സങ്ഖാരേസു ഞാണം, സങ്ഖാരസമുദയേ ഞാണം, സങ്ഖാരനിരോധേ ഞാണം, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം. ഇമാനി വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ചതുചത്താരീസം ഞാണവത്ഥൂനി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജരാ ജീരണതാ ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ, അയം വുച്ചതി ജരാ. യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹാ തമ്ഹാ സത്തനികായാ ചുതി ചവനതാ ഭേദോ അന്തരധാനം മച്ചു മരണം കാലകിരിയാ ഖന്ധാനം ഭേദോ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഇദം വുച്ചതി മരണം. ഇതി അയഞ്ച ജരാ, ഇദഞ്ച മരണം; ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം.

‘‘ജാതിസമുദയാ ജരാമരണസമുദയോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ; അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ജരാമരണനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം ജരാമരണം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണസമുദയം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണനിരോധം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി, ഇദമസ്സ ധമ്മേ ഞാണം. സോ ഇമിനാ ധമ്മേന ദിട്ഠേന വിദിതേന അകാലികേന പത്തേന പരിയോഗാള്ഹേന അതീതാനാഗതേന യം നേതി.

‘‘യേ ഖോ കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ജരാമരണസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ജരാമരണനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞംസു, സബ്ബേ തേ ഏവമേവ അബ്ഭഞ്ഞംസു, സേയ്യഥാപാഹം ഏതരഹി.

‘‘യേപി ഹി കേചി അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം അഭിജാനിസ്സന്തി, ജരാമരണസമുദയം അഭിജാനിസ്സന്തി, ജരാമരണനിരോധം അഭിജാനിസ്സന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിജാനിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഏവമേവ അഭിജാനിസ്സന്തി, സേയ്യഥാപാഹം ഏതരഹീതി. ഇദമസ്സ അന്വയേ ഞാണം.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി പരിസുദ്ധാനി ഹോന്തി പരിയോദാതാനി – ധമ്മേ ഞാണഞ്ച അന്വയേ ഞാണഞ്ച. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഇതിപി, ദസ്സനസമ്പന്നോ ഇതിപി, ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, പസ്സതി ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, സേക്ഖേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ ഇതിപി, സേക്ഖായ വിജ്ജായ സമന്നാഗതോ ഇതിപി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ഇതിപി, അരിയോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഇതിപി, അമതദ്വാരം ആഹച്ച തിട്ഠതി ഇതിപീതി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ജാതി…പേ… കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം… കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ തണ്ഹാ… കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ… കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സോ… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സളായതനം… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപം … കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം… കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ? തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ – കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോതി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ.

‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ സങ്ഖാരസമുദയോ; അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം സങ്ഖാരേ പജാനാതി, ഏവം സങ്ഖാരസമുദയം പജാനാതി, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധം പജാനാതി, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി, ഇദമസ്സ ധമ്മേ ഞാണം. സോ ഇമിനാ ധമ്മേന ദിട്ഠേന വിദിതേന അകാലികേന പത്തേന പരിയോഗാള്ഹേന അതീതാനാഗതേന യം നേതി.

‘‘യേ ഖോ കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സങ്ഖാരേ അബ്ഭഞ്ഞംസു, സങ്ഖാരസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞംസു, സങ്ഖാരനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞംസു, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞംസു, സബ്ബേ തേ ഏവമേവ അബ്ഭഞ്ഞംസു, സേയ്യഥാപാഹം ഏതരഹി.

‘‘യേപി ഹി കേചി അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സങ്ഖാരേ അഭിജാനിസ്സന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം അഭിജാനിസ്സന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം അഭിജാനിസ്സന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിജാനിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഏവമേവ അഭിജാനിസ്സന്തി, സേയ്യഥാപാഹം ഏതരഹി. ഇദമസ്സ അന്വയേ ഞാണം.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി പരിസുദ്ധാനി ഹോന്തി പരിയോദാതാനി – ധമ്മേ ഞാണഞ്ച അന്വയേ ഞാണഞ്ച. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഇതിപി, ദസ്സനസമ്പന്നോ ഇതിപി, ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, പസ്സതി ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, സേക്ഖേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ ഇതിപി, സേക്ഖായ വിജ്ജായ സമന്നാഗതോ ഇതിപി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ഇതിപി, അരിയോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഇതിപി, അമതദ്വാരം ആഹച്ച തിട്ഠതി ഇതിപീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഞാണവത്ഥുസുത്തം

൩൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘സത്തസത്തരി വോ, ഭിക്ഖവേ, ഞാണവത്ഥൂനി ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമാനി, ഭിക്ഖവേ, സത്തസത്തരി ഞാണവത്ഥൂനി? ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം; അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം; അതീതമ്പി അദ്ധാനം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം; അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം; യമ്പിസ്സ തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി ഞാണം.

‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീതി ഞാണം…പേ… ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോതി ഞാണം… തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനന്തി ഞാണം… വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാതി ഞാണം… ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി ഞാണം… സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഞാണം… നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി ഞാണം… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി ഞാണം… സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി ഞാണം; അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഞാണം, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി ഞാണം; അതീതമ്പി അദ്ധാനം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഞാണം, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി ഞാണം; അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഞാണം, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി ഞാണം; യമ്പിസ്സ തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി ഞാണം. ഇമാനി വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്തസത്തരി ഞാണവത്ഥൂനീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. അവിജ്ജാപച്ചയസുത്തം

൩൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജരാമരണം, കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണ’ന്തി? ‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’തി ഭഗവാ അവോച, ‘കതമം ജരാമരണം, കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണ’ന്തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ‘അഞ്ഞം ജരാമരണം അഞ്ഞസ്സ ച പനിദം ജരാമരണ’ന്തി, ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ഏതേ തേ, ഭിക്ഖു, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി.

‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാതി, കസ്സ ച പനായം ജാതീ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച, ‘‘‘കതമാ ജാതി, കസ്സ ച പനായം ജാതീ’തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ‘അഞ്ഞാ ജാതി അഞ്ഞസ്സ ച പനായം ജാതീ’തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ഏതേ തേ, ഭിക്ഖു, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’’തി.

‘‘കതമോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭവോ, കസ്സ ച പനായം ഭവോ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച, ‘‘‘കതമോ ഭവോ, കസ്സ ച പനായം ഭവോ’തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ‘അഞ്ഞോ ഭവോ അഞ്ഞസ്സ ച പനായം ഭവോ’തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി; അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ഏതേ തേ, ഭിക്ഖു, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി…പേ… ‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനന്തി… വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാതി… ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി… സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി… നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി… സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’’ന്തി.

‘‘കതമേ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഖാരാ, കസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച, ‘‘‘കതമേ സങ്ഖാരാ കസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ‘അഞ്ഞേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖു, യോ വദേയ്യ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി; അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ഏതേ തേ, ഭിക്ഖു, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’’തി.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ, ഭിക്ഖു, അസേസവിരാഗനിരോധാ യാനിസ്സ താനി വിസൂകായികാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി. ‘കതമം ജരാമരണം, കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണം’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞം ജരാമരണം, അഞ്ഞസ്സ ച പനിദം ജരാമരണം’ ഇതി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീരം’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം’ ഇതി വാ. സബ്ബാനിസ്സ താനി പഹീനാനി ഭവന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാനി താലാവത്ഥുകതാനി അനഭാവങ്കതാനി ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാനി.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ, ഭിക്ഖു, അസേസവിരാഗനിരോധാ യാനിസ്സ താനി വിസൂകായികാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി. ‘കതമാ ജാതി, കസ്സ ച പനായം ജാതി’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞാ ജാതി, അഞ്ഞസ്സ ച പനായം ജാതി’ ഇതി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീരം’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം’ ഇതി വാ. സബ്ബാനിസ്സ താനി പഹീനാനി ഭവന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാനി താലാവത്ഥുകതാനി അനഭാവങ്കതാനി ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാനി.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ, ഭിക്ഖു, അസേസവിരാഗനിരോധാ യാനിസ്സ താനി വിസൂകായികാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി. കതമോ ഭവോ…പേ… കതമം ഉപാദാനം… കതമാ തണ്ഹാ… കതമാ വേദനാ… കതമോ ഫസ്സോ… കതമം സളായതനം… കതമം നാമരൂപം… കതമം വിഞ്ഞാണം…പേ….

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ, ഭിക്ഖു, അസേസവിരാഗനിരോധാ യാനിസ്സ താനി വിസൂകായികാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി. ‘കതമേ സങ്ഖാരാ, കസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞേ സങ്ഖാരാ, അഞ്ഞസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’ ഇതി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീരം’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം, അഞ്ഞം സരീരം’ ഇതി വാ. സബ്ബാനിസ്സ താനി പഹീനാനി ഭവന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാനി താലാവത്ഥുകതാനി അനഭാവങ്കതാനി ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയഅവിജ്ജാപച്ചയസുത്തം

൩൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘‘കതമം ജരാമരണം, കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണ’ന്തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, യോ വദേയ്യ, ‘അഞ്ഞം ജരാമരണം, അഞ്ഞസ്സ ച പനിദം ജരാമരണ’ന്തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, യോ വദേയ്യ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ‘തം ജീവം തം സരീരം’ ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം’ ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ഏതേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി.

‘‘കതമാ ജാതി…പേ… കതമോ ഭവോ… കതമം ഉപാദാനം… കതമാ തണ്ഹാ… കതമാ വേദനാ… കതമോ ഫസ്സോ… കതമം സളായതനം… കതമം നാമരൂപം… കതമം വിഞ്ഞാണം… കതമേ സങ്ഖാരാ, കസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാതി ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, യോ വദേയ്യ, ‘അഞ്ഞേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’തി ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, യോ വദേയ്യ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ‘തം ജീവം തം സരീരം’ ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം’ ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി. ഏതേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’’തി.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, അസേസവിരാഗനിരോധാ യാനിസ്സ താനി വിസൂകായികാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി. ‘കതമം ജരാമരണം, കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണം’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞം ജരാമരണം, അഞ്ഞസ്സ ച പനിദം ജരാമരണം’ ഇതി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീരം’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം, അഞ്ഞം സരീരം’ ഇതി വാ. സബ്ബാനിസ്സ താനി പഹീനാനി ഭവന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാനി താലാവത്ഥുകതാനി അനഭാവങ്കതാനി ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാനി.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, അസേസവിരാഗനിരോധാ യാനിസ്സ താനി വിസൂകായികാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി. കതമാ ജാതി…പേ… കതമോ ഭവോ… കതമം ഉപാദാനം… കതമാ തണ്ഹാ… കതമാ വേദനാ… കതമോ ഫസ്സോ… കതമം സളായതനം… കതമം നാമരൂപം… കതമം വിഞ്ഞാണം… ‘കതമേ സങ്ഖാരാ, കസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞേ സങ്ഖാരാ, അഞ്ഞസ്സ ച പനിമേ സങ്ഖാരാ’ ഇതി വാ; ‘തം ജീവം തം സരീരം’ ഇതി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം’ ഇതി വാ. സബ്ബാനിസ്സ താനി പഹീനാനി ഭവന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാനി താലാവത്ഥുകതാനി അനഭാവങ്കതാനി ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാനീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. നതുമ്ഹസുത്തം

൩൭. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘നായം, ഭിക്ഖവേ, കായോ തുമ്ഹാകം നപി അഞ്ഞേസം. പുരാണമിദം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം വേദനിയം ദട്ഠബ്ബം’’.

‘‘തത്ര ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ഞേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി – ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി, യദിദം – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി. സത്തമം.

൮. ചേതനാസുത്തം

൩൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി യഞ്ച പകപ്പേതി യഞ്ച അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം [ആരമണമേതം (?)] ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരൂള്ഹേ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ സതി ആയതിം ജാതി ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി നോ ചേ പകപ്പേതി, അഥ ചേ അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരൂള്ഹേ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ സതി ആയതിം ജാതിജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നോ ചേവ ചേതേതി നോ ച പകപ്പേതി നോ ച അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ന ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ അസതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ അവിരൂള്ഹേ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതി. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ അസതി ആയതിം ജാതിജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയചേതനാസുത്തം

൩൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി യഞ്ച പകപ്പേതി യഞ്ച അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരൂള്ഹേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി. നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം; സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ; ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ…പേ… തണ്ഹാ… ഉപാദാനം… ഭവോ… ജാതി… ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി നോ ചേ പകപ്പേതി, അഥ ചേ അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരൂള്ഹേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി. നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നോ ചേവ ചേതേതി നോ ച പകപ്പേതി നോ ച അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ന ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ അസതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ അവിരൂള്ഹേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ന ഹോതി. നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. തതിയചേതനാസുത്തം

൪൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി യഞ്ച പകപ്പേതി യഞ്ച അനുസേതി ആരമ്മണമേതം ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരൂള്ഹേ നതി ഹോതി. നതിയാ സതി ആഗതിഗതി ഹോതി. ആഗതിഗതിയാ സതി ചുതൂപപാതോ ഹോതി. ചുതൂപപാതേ സതി ആയതിം ജാതിജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’.

‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി നോ ചേ പകപ്പേതി അഥ ചേ അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരൂള്ഹേ നതി ഹോതി. നതിയാ സതി ആഗതിഗതി ഹോതി. ആഗതിഗതിയാ സതി ചുതൂപപാതോ ഹോതി. ചുതൂപപാതേ സതി ആയതിം ജാതിജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നോ ചേവ ചേതേതി നോ ച പകപ്പേതി നോ ച അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ന ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ. ആരമ്മണേ അസതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ അവിരൂള്ഹേ നതി ന ഹോതി. നതിയാ അസതി ആഗതിഗതി ന ഹോതി. ആഗതിഗതിയാ അസതി ചുതൂപപാതോ ന ഹോതി. ചുതൂപപാതേ അസതി ആയതിം ജാതി ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ദസമം.

കളാരഖത്തിയവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഭൂതമിദം കളാരഞ്ച, ദുവേ ച ഞാണവത്ഥൂനി;

അവിജ്ജാപച്ചയാ ച ദ്വേ, നതുമ്ഹാ ചേതനാ തയോതി.