൫. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. പഞ്ചവേരഭയസുത്തം

൪൧. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ചതൂഹി ച സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അരിയോ ചസ്സ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’’തി.

‘‘കതമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി? യം, ഗഹപതി, പാണാതിപാതീ പാണാതിപാതപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, അദിന്നാദായീ അദിന്നാദാനപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ കാമേസുമിച്ഛാചാരപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, മുസാവാദീ മുസാവാദപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി, മുസാവാദാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’’തി.

‘‘സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’’തി.

‘‘അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി അച്ഛിദ്ദേഹി അസബലേഹി അകമ്മാസേഹി ഭുജിസ്സേഹി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേഹി അപരാമട്ഠേഹി സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘കതമോ ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ഞേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി – ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി; ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി. യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി. അയമസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ.

‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അയഞ്ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’’തി.

൨. ദുതിയപഞ്ചവേരഭയസുത്തം

൪൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ചതൂഹി ച സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അരിയോ ചസ്സ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’’തി.

‘‘കതമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി? യം, ഭിക്ഖവേ, പാണാതിപാതീ …പേ… യം, ഭിക്ഖവേ, അദിന്നാദായീ…പേ… യം, ഭിക്ഖവേ, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ… യം, ഭിക്ഖവേ, മുസാവാദീ… യം, ഭിക്ഖവേ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ…പേ… ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ…പേ… ധമ്മേ… സങ്ഘേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘കതമോ ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ഞേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി…പേ… അയമസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ഇമേഹി ച ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അയഞ്ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’’തി. ദുതിയം.

൩. ദുക്ഖസുത്തം

൪൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ദുക്ഖസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ.

‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം…പേ… ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച…പേ… ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച…പേ… കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’’തി. തതിയം.

൪. ലോകസുത്തം

൪൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ലോകസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ സമുദയോ? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ; തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ സമുദയോ.

‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച…പേ… ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച… ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച… കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ…പേ… ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ സമുദയോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ.

‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച…പേ… ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച… ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച… കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഞാതികസുത്തം

൪൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഞാതികേ വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ രഹോഗതോ പടിസല്ലാനോ ഇമം ധമ്മപരിയായം അഭാസി –

‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ; തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച…പേ… ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച… ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച… കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ; തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഉപസ്സുതി [ഉപസ്സുതിം (സീ. പീ.)] ഠിതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും ഉപസ്സുതി ഠിതം. ദിസ്വാന തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘അസ്സോസി നോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം ധമ്മപരിയായ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം ധമ്മപരിയായം; പരിയാപുണാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം ധമ്മപരിയായം; ധാരേഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം ധമ്മപരിയായം. അത്ഥസംഹിതോ അയം [അത്ഥസംഹിതോയം (സീ. സ്യാ. കം.), അത്ഥസംഹിതായം (പീ. ക.)], ഭിക്ഖു, ധമ്മപരിയായോ ആദിബ്രഹ്മചരിയകോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തം

൪൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സോ കരോതി സോ പടിസംവേദയതീ’’തി? ‘‘‘സോ കരോതി സോ പടിസംവേദയതീ’തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അയമേകോ അന്തോ’’.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അഞ്ഞോ കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദയതീ’’തി? ‘‘‘അഞ്ഞോ കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദയതീ’തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അയം ദുതിയോ അന്തോ. ഏതേ തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ …പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ,…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ജാണുസ്സോണിസുത്തം

൪൭. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, ഗോതമ, സബ്ബമത്ഥീ’’തി? ‘‘‘സബ്ബമത്ഥീ’തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അയമേകോ അന്തോ’’.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, സബ്ബം നത്ഥീ’’തി? ‘‘‘സബ്ബം നത്ഥീ’തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അയം ദുതിയോ അന്തോ. ഏതേ തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമ…പേ… പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. ലോകായതികസുത്തം

൪൮. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ലോകായതികോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ലോകായതികോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സബ്ബമത്ഥീ’’തി? ‘‘‘സബ്ബമത്ഥീ’തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ജേട്ഠമേതം ലോകായതം’’.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, സബ്ബം നത്ഥീ’’തി? ‘‘‘സബ്ബം നത്ഥീ’തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദുതിയമേതം ലോകായതം’’.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സബ്ബമേകത്ത’’ന്തി? ‘‘‘സബ്ബമേകത്ത’ന്തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തതിയമേതം ലോകായതം’’.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, സബ്ബം പുഥുത്ത’’ന്തി? ‘‘‘സബ്ബം പുഥുത്ത’ന്തി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചതുത്ഥമേതം ലോകായതം’’.

‘‘ഏതേ തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ലോകായതികോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. അരിയസാവകസുത്തം

൪൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കിം നു ഖോ കിസ്മിം സതി കിം ഹോതി, കിസ്സുപ്പാദാ കിം ഉപ്പജ്ജതി? (കിസ്മിം സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, കിസ്മിം സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി,) [( ) ഏത്ഥന്തരേ പാഠാ കേസുചി പോത്ഥകേസു ന ദിസ്സന്തീതി സീ. പീ. പോത്ഥകേസു ദസ്സിതാ. തഥാ സതി അനന്തരസുത്തടീകായ സമേതി] കിസ്മിം സതി നാമരൂപം ഹോതി, കിസ്മിം സതി സളായതനം ഹോതി, കിസ്മിം സതി ഫസ്സോ ഹോതി, കിസ്മിം സതി വേദനാ ഹോതി, കിസ്മിം സതി തണ്ഹാ ഹോതി, കിസ്മിം സതി ഉപാദാനം ഹോതി, കിസ്മിം സതി ഭവോ ഹോതി, കിസ്മിം സതി ജാതി ഹോതി, കിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതീ’’’തി?

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അപരപ്പച്ചയാ ഞാണമേവേത്ഥ ഹോതി – ‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി. (അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി; സങ്ഖാരേസു സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി;) [( ) ഏത്ഥകേസു പാഠാ കേസുചി പോത്ഥകേസു ന ദിസ്സന്തീതി സീ. പീ. പോത്ഥകേസു ദസ്സിതാ. തഥാ സതി അനന്തരസുത്തടീകായ സമേതി] വിഞ്ഞാണേ സതി നാമരൂപം ഹോതി; നാമരൂപേ സതി സളായതനം ഹോതി; സളായതനേ സതി ഫസ്സോ ഹോതി; ഫസ്സേ സതി വേദനാ ഹോതി; വേദനായ സതി തണ്ഹാ ഹോതി; തണ്ഹായ സതി ഉപാദാനം ഹോതി; ഉപാദാനേ സതി ഭവോ ഹോതി; ഭവേ സതി ജാതി ഹോതി; ജാതിയാ സതി ജരാമരണം ഹോതീ’തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവമയം ലോകോ സമുദയതീ’’’തി.

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കിം നു ഖോ കിസ്മിം അസതി കിം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ കിം നിരുജ്ഝതി? (കിസ്മിം അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി, കിസ്മിം അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി,) [( ) ഏത്ഥന്തരേ പാഠാപി തത്ഥ തഥേവ ദസ്സിതാ] കിസ്മിം അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി സളായതനം ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ഫസ്സോ ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി വേദനാ ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി തണ്ഹാ ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ഉപാദാനം ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ഭവോ ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജാതി ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’’’തി?

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അപരപ്പച്ചയാ ഞാണമേവേത്ഥ ഹോതി – ‘ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി. (അവിജ്ജായ അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി; സങ്ഖാരേസു അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി;) [( ) ഏത്ഥന്തരേ പാഠാപി തത്ഥ തഥേവ ദസ്സിതാ] വിഞ്ഞാണേ അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി; നാമരൂപേ അസതി സളായതനം ന ഹോതി…പേ… ഭവോ ന ഹോതി… ജാതി ന ഹോതി… ജാതിയാ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവമയം ലോകോ നിരുജ്ഝതീ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം ലോകസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഇതിപി…പേ… അമതദ്വാരം ആഹച്ച തിട്ഠതി ഇതിപീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഅരിയസാവകസുത്തം

൫൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കിം നു ഖോ കിസ്മിം സതി കിം ഹോതി, കിസ്സുപ്പാദാ കിം ഉപ്പജ്ജതി? കിസ്മിം സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി, കിസ്മിം സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി, കിസ്മിം സതി നാമരൂപം ഹോതി, കിസ്മിം സതി സളായതനം ഹോതി, കിസ്മിം സതി ഫസ്സോ ഹോതി, കിസ്മിം സതി വേദനാ ഹോതി, കിസ്മിം സതി തണ്ഹാ ഹോതി, കിസ്മിം സതി ഉപാദാനം ഹോതി, കിസ്മിം സതി ഭവോ ഹോതി, കിസ്മിം സതി ജാതി ഹോതി, കിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതീ’’’തി?

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അപരപ്പച്ചയാ ഞാണമേവേത്ഥ ഹോതി – ‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി. അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തി; സങ്ഖാരേസു സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി; വിഞ്ഞാണേ സതി നാമരൂപം ഹോതി; നാമരൂപേ സതി സളായതനം ഹോതി; സളായതനേ സതി ഫസ്സോ ഹോതി; ഫസ്സേ സതി വേദനാ ഹോതി; വേദനായ സതി തണ്ഹാ ഹോതി; തണ്ഹായ സതി ഉപാദാനം ഹോതി; ഉപാദാനേ സതി ഭവോ ഹോതി; ഭവേ സതി ജാതി ഹോതി; ജാതിയാ സതി ജരാമരണം ഹോതീ’തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവമയം ലോകോ സമുദയതീ’’’തി.

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കിം നു ഖോ കിസ്മിം അസതി കിം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ കിം നിരുജ്ഝതി? കിസ്മിം അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി, കിസ്മിം അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി സളായതനം ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ഫസ്സോ ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി വേദനാ ന ഹോതി, കിസ്മിം അസതി തണ്ഹാ ന ഹോതി…പേ… ഉപാദാനം… ഭവോ… ജാതി… കിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’’’തി?

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അപരപ്പച്ചയാ ഞാണമേവേത്ഥ ഹോതി – ‘ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി. അവിജ്ജായ അസതി സങ്ഖാരാ ന ഹോന്തി; സങ്ഖാരേസു അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി; വിഞ്ഞാണേ അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി; നാമരൂപേ അസതി സളായതനം ന ഹോതി…പേ… ജാതിയാ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവമയം ലോകോ നിരുജ്ഝതീ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം ലോകസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഇതിപി, ദസ്സനസമ്പന്നോ ഇതിപി, ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, പസ്സതി ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, സേക്ഖേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ ഇതിപി, സേക്ഖായ വിജ്ജായ സമന്നാഗതോ ഇതിപി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ഇതിപി, അരിയോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഇതിപി, അമതദ്വാരം ആഹച്ച തിട്ഠതി ഇതിപീ’’തി. ദസമം.

ഗഹപതിവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ പഞ്ചവേരഭയാ വുത്താ, ദുക്ഖം ലോകോ ച ഞാതികം;

അഞ്ഞതരം ജാണുസ്സോണി ച, ലോകായതികേന അട്ഠമം;

ദ്വേ അരിയസാവകാ വുത്താ, വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.