൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തജടിലസുത്തം

൧൨൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തേന ഖോ പന സമയേന സത്ത ച ജടിലാ സത്ത ച നിഗണ്ഠാ സത്ത ച അചേലകാ സത്ത ച ഏകസാടകാ സത്ത ച പരിബ്ബാജകാ പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമാ ഖാരിവിവിധമാദായ [ഖാരിവിധം ആദായ (പീ.) ദീ. നി. ൧.൨൮൦ തദട്ഠകഥാപി ഓലോകേതബ്ബാ] ഭഗവതോ അവിദൂരേ അതിക്കമന്തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം പഥവിയം നിഹന്ത്വാ യേന തേ സത്ത ച ജടിലാ സത്ത ച നിഗണ്ഠാ സത്ത ച അചേലകാ സത്ത ച ഏകസാടകാ സത്ത ച പരിബ്ബാജകാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ തിക്ഖത്തും നാമം സാവേസി – ‘‘രാജാഹം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ…പേ… രാജാഹം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ’’തി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അചിരപക്കന്തേസു തേസു സത്തസു ച ജടിലേസു സത്തസു ച നിഗണ്ഠേസു സത്തസു ച അചേലകേസു സത്തസു ച ഏകസാടകേസു സത്തസു ച പരിബ്ബാജകേസു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ ഏതേ തേസം അഞ്ഞതരാ’’തി.

‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, തയാ ഗിഹിനാ കാമഭോഗിനാ പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തേന കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തേന മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയന്തേന ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തേന – ‘ഇമേ വാ അരഹന്തോ, ഇമേ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നാ’’’തി.

‘‘സംവാസേന ഖോ, മഹാരാജ, സീലം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സംവോഹാരേന ഖോ, മഹാരാജ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സാകച്ഛായ, ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം ഭന്തേ! യാവ സുഭാസിതമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ – ‘ദുജ്ജാനം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, തയാ ഗിഹിനാ കാമഭോഗിനാ പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തേന കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തേന മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയന്തേന ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തേന – ഇമേ വാ അരഹന്തോ, ഇമേ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നാ’തി. സംവാസേന ഖോ, മഹാരാജ, സീലം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സംവോഹാരേന ഖോ മഹാരാജ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സാകച്ഛായ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’’തി.

‘‘ഏതേ, ഭന്തേ, മമ പുരിസാ ചരാ ഓചരകാ ജനപദം ഓചരിത്വാ ആഗച്ഛന്തി. തേഹി പഠമം ഓചിണ്ണം അഹം പച്ഛാ ഓസാപയിസ്സാമി [ഓയായിസ്സാമി (സീ.), ഓഹയിസ്സാമി (സ്യാ. കം.)]. ഇദാനി തേ, ഭന്തേ, തം രജോജല്ലം പവാഹേത്വാ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ഓദാതവത്ഥാ [ഓദാതവത്ഥവസനാ (സീ.)] പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേസ്സന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ന വണ്ണരൂപേന നരോ സുജാനോ,

ന വിസ്സസേ ഇത്തരദസ്സനേന;

സുസഞ്ഞതാനഞ്ഹി വിയഞ്ജനേന,

അസഞ്ഞതാ ലോകമിമം ചരന്തി.

‘‘പതിരൂപകോ മത്തികാകുണ്ഡലോവ,

ലോഹഡ്ഢമാസോവ സുവണ്ണഛന്നോ;

ചരന്തി ലോകേ [ഏകേ (സീ. പീ.)] പരിവാരഛന്നാ,

അന്തോ അസുദ്ധാ ബഹി സോഭമാനാ’’തി.

൨. പഞ്ചരാജസുത്തം

൧൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചന്നം രാജൂനം പസേനദിപമുഖാനം പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാനം സമങ്ഗീഭൂതാനം പരിചാരയമാനാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘കിം നു ഖോ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി? തത്രേകച്ചേ [തത്രേകേ (സീ. പീ.)] ഏവമാഹംസു – ‘‘രൂപാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘സദ്ദാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഗന്ധാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘രസാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഫോട്ഠബ്ബാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. യതോ ഖോ തേ രാജാനോ നാസക്ഖിംസു അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപേതും.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ തേ രാജാനോ ഏതദവോച – ‘‘ആയാമ, മാരിസാ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി [ധാരേയ്യാമാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ‘‘ഏവം, മാരിസാ’’തി ഖോ തേ രാജാനോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പച്ചസ്സോസും.

അഥ ഖോ തേ പഞ്ച രാജാനോ പസേനദിപമുഖാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പഞ്ചന്നം രാജൂനം പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാനം സമങ്ഗീഭൂതാനം പരിചാരയമാനാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘കിം നു ഖോ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി? ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘രൂപാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘സദ്ദാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഗന്ധാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘രസാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഫോട്ഠബ്ബാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി?

‘‘മനാപപരിയന്തം ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അഗ്ഗന്തി വദാമി. തേവ [തേ ച (സീ. പീ. ക.), യേ ച (സ്യാ. കം.)], മഹാരാജ, രൂപാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ [തേ ച (സീ. പീ. ക.)] രൂപാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ രൂപേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി രൂപേഹി അഞ്ഞം രൂപം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ രൂപാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ രൂപാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, സദ്ദാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ സദ്ദാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ സദ്ദേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി സദ്ദേഹി അഞ്ഞം സദ്ദം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ സദ്ദാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ സദ്ദാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, ഗന്ധാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ ഗന്ധാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ ഗന്ധേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി ഗന്ധേഹി അഞ്ഞം ഗന്ധം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ ഗന്ധാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ ഗന്ധാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, രസാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ രസാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ രസേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി രസേഹി അഞ്ഞം രസം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ രസാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ രസാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, ഫോട്ഠബ്ബാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ ഫോട്ഠബ്ബാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ ഫോട്ഠബ്ബേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി അഞ്ഞം ഫോട്ഠബ്ബം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബാ അനുത്തരാ ഹോന്തീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പടിഭാതി മം ഭഗവാ, പടിഭാതി മം സുഗതാ’’തി. ‘‘പടിഭാതു തം ചന്ദനങ്ഗലികാ’’തി ഭഗവാ അവോച.

അഥ ഖോ ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ തദനുരൂപായ ഗാഥായ അഭിത്ഥവി –

‘‘പദുമം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം,

പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം,

തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേ’’തി.

അഥ ഖോ തേ പഞ്ച രാജാനോ ചന്ദനങ്ഗലികം ഉപാസകം പഞ്ചഹി ഉത്തരാസങ്ഗേഹി അച്ഛാദേസും. അഥ ഖോ ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ തേഹി പഞ്ചഹി ഉത്തരാസങ്ഗേഹി ഭഗവന്തം അച്ഛാദേസീതി.

൩. ദോണപാകസുത്തം

൧൨൪. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ദോണപാകകുരം [ദോണപാകസുദം (സീ.), ദോണപാകം സുദം (പീ.)] ഭുഞ്ജതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭുത്താവീ മഹസ്സാസീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭുത്താവിം മഹസ്സാസിം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ,

മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;

തനുകസ്സ [തനു തസ്സ (സീ. പീ.)] ഭവന്തി വേദനാ,

സണികം ജീരതി ആയുപാലയ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സുദസ്സനോ മാണവോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പിട്ഠിതോ ഠിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ സുദസ്സനം മാണവം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, താത സുദസ്സന, ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം പരിയാപുണിത്വാ മമ ഭത്താഭിഹാരേ (ഭത്താഭിഹാരേ) [( ) സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] ഭാസ. അഹഞ്ച തേ ദേവസികം കഹാപണസതം (കഹാപണസതം) [( ) സീ. സ്യാ. കം. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] നിച്ചം ഭിക്ഖം പവത്തയിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ദേവാ’’തി ഖോ സുദസ്സനോ മാണവോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം പരിയാപുണിത്വാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഭത്താഭിഹാരേ സുദം ഭാസതി –

‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ,

മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;

തനുകസ്സ ഭവന്തി വേദനാ,

സണികം ജീരതി ആയുപാലയ’’ന്തി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അനുപുബ്ബേന നാളികോദനപരമതായ [നാളികോദനമത്തായ (ക.)] സണ്ഠാസി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അപരേന സമയേന സുസല്ലിഖിതഗത്തോ പാണിനാ ഗത്താനി അനുമജ്ജന്തോ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ഉഭയേന വത മം സോ ഭഗവാ അത്ഥേന അനുകമ്പി – ദിട്ഠധമ്മികേന ചേവ അത്ഥേന സമ്പരായികേന ചാ’’തി.

൪. പഠമസങ്ഗാമസുത്തം

൧൨൫. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം അബ്ഭുയ്യാസി യേന കാസി. അസ്സോസി ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘‘രാജാ കിര മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ മമം അബ്ഭുയ്യാതോ യേന കാസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം പച്ചുയ്യാസി യേന കാസി. അഥ ഖോ രാജാ ച മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ രാജാ ച പസേനദി കോസലോ സങ്ഗാമേസും. തസ്മിം ഖോ പന സങ്ഗാമേ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം പരാജേസി. പരാജിതോ ച രാജാ പസേനദി കോസലോ സകമേവ [സങ്ഗാമാ (ക.)] രാജധാനിം സാവത്ഥിം പച്ചുയ്യാസി [പായാസി (സീ. പീ.)].

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘രാജാ, ഭിക്ഖവേ, മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ പാപമിത്തോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ; രാജാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പസേനദി കോസലോ കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. അജ്ജേവ [അജ്ജതഞ്ച (സീ. പീ.), അജ്ജേവം (സ്യാ. കം.)], ഭിക്ഖവേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ ഇമം രത്തിം ദുക്ഖം സേതി പരാജിതോ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ജയം വേരം പസവതി, ദുക്ഖം സേതി പരാജിതോ;

ഉപസന്തോ സുഖം സേതി, ഹിത്വാ ജയപരാജയ’’ന്തി.

൫. ദുതിയസങ്ഗാമസുത്തം

൧൨൬. [ഏത്ഥ ‘‘അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം അബ്ഭുയ്യാസീ’’തി ആദിനാ പാഠേന ഭവിതബ്ബം. അട്ഠകഥായം ഹി ‘‘അബ്ഭുയ്യാസീതി പരാജയേ ഗരഹപ്പത്തോ…പേ… വുത്തജയകാരണം സുത്വാ അഭിഉയ്യാസീ’’തി വുത്തം] അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം അബ്ഭുയ്യാസി യേന കാസി. അസ്സോസി ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘‘രാജാ കിര മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ മമം അബ്ഭുയ്യാതോ യേന കാസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം പച്ചുയ്യാസി യേന കാസി. അഥ ഖോ രാജാ ച മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ രാജാ ച പസേനദി കോസലോ സങ്ഗാമേസും. തസ്മിം ഖോ പന സങ്ഗാമേ രാജാ പസേനദി കോസലോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം പരാജേസി, ജീവഗ്ഗാഹഞ്ച നം അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കിഞ്ചാപി ഖോ മ്യായം രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ അദുബ്ഭന്തസ്സ ദുബ്ഭതി, അഥ ച പന മേ ഭാഗിനേയ്യോ ഹോതി. യംനൂനാഹം രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുനോ വേദേഹിപുത്തസ്സ സബ്ബം ഹത്ഥികായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം അസ്സകായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം രഥകായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം പത്തികായം പരിയാദിയിത്വാ ജീവന്തമേവ നം ഓസജ്ജേയ്യ’’ന്തി [ഓസ്സജ്ജേയ്യന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുനോ വേദേഹിപുത്തസ്സ സബ്ബം ഹത്ഥികായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം അസ്സകായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം രഥകായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം പത്തികായം പരിയാദിയിത്വാ ജീവന്തമേവ നം ഓസജ്ജി [ഓസ്സജി (സീ.), ഓസ്സജ്ജി (സ്യാ. കം. പീ.)].

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം അബ്ഭുയ്യാസി യേന കാസി. അസ്സോസി ഖോ, ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘രാജാ കിര മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ മമം അബ്ഭുയ്യാതോ യേന കാസീ’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം പച്ചുയ്യാസി യേന കാസി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, രാജാ ച മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ രാജാ ച പസേനദി കോസലോ സങ്ഗാമേസും. തസ്മിം ഖോ പന, ഭന്തേ, സങ്ഗാമേ രാജാ പസേനദി കോസലോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം പരാജേസി, ജീവഗ്ഗാഹഞ്ച നം അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ മ്യായം രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ അദുബ്ഭന്തസ്സ ദുബ്ഭതി, അഥ ച പന മേ ഭാഗിനേയ്യോ ഹോതി. യംനൂനാഹം രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുനോ വേദേഹിപുത്തസ്സ സബ്ബം ഹത്ഥികായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം അസ്സകായം സബ്ബം രഥകായം സബ്ബം പത്തികായം പരിയാദിയിത്വാ ജീവന്തമേവ നം ഓസജ്ജേയ്യ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുനോ വേദേഹിപുത്തസ്സ സബ്ബം ഹത്ഥികായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം അസ്സകായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം രഥകായം പരിയാദിയിത്വാ സബ്ബം പത്തികായം പരിയാദിയിത്വാ ജീവന്തമേവ നം ഓസജ്ജീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘വിലുമ്പതേവ പുരിസോ, യാവസ്സ ഉപകപ്പതി;

യദാ ചഞ്ഞേ വിലുമ്പന്തി, സോ വിലുത്തോ വിലുപ്പതി [വിലുമ്പതി (സീ. പീ. ക.)].

‘‘ഠാനഞ്ഹി മഞ്ഞതി ബാലോ, യാവ പാപം ന പച്ചതി;

യദാ ച പച്ചതി പാപം, അഥ ദുക്ഖം നിഗച്ഛതി.

‘‘ഹന്താ ലഭതി [ലഭതി ഹന്താ (സീ. സ്യാ. കം.)] ഹന്താരം, ജേതാരം ലഭതേ ജയം;

അക്കോസകോ ച അക്കോസം, രോസേതാരഞ്ച രോസകോ;

അഥ കമ്മവിവട്ടേന, സോ വിലുത്തോ വിലുപ്പതീ’’തി.

൬. മല്ലികാസുത്തം

൧൨൭. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ യേന രാജാ പസേനദി കോസലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഉപകണ്ണകേ ആരോചേസി – ‘‘മല്ലികാ, ദേവ, ദേവീ ധീതരം വിജാതാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ അനത്തമനോ അഹോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം അനത്തമനതം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ഇത്ഥീപി ഹി ഏകച്ചിയാ, സേയ്യാ പോസ ജനാധിപ;

മേധാവിനീ സീലവതീ, സസ്സുദേവാ പതിബ്ബതാ.

‘‘തസ്സാ യോ ജായതി പോസോ, സൂരോ ഹോതി ദിസമ്പതി;

താദിസാ സുഭഗിയാ [സുഭരിയാപുത്തോ (ക.)] പുത്തോ, രജ്ജമ്പി അനുസാസതീ’’തി.

൭. അപ്പമാദസുത്തം

൧൨൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏകോ ധമ്മോ യോ ഉഭോ അത്ഥേ സമധിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ അത്ഥം സമ്പരായികഞ്ചാ’’തി?

‘‘അത്ഥി ഖോ, മഹാരാജ, ഏകോ ധമ്മോ യോ ഉഭോ അത്ഥേ സമധിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ അത്ഥം സമ്പരായികഞ്ചാ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഏകോ ധമ്മോ, യോ ഉഭോ അത്ഥേ സമധിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ അത്ഥം സമ്പരായികഞ്ചാ’’തി?

‘‘അപ്പമാദോ ഖോ, മഹാരാജ, ഏകോ ധമ്മോ, യോ ഉഭോ അത്ഥേ സമധിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ അത്ഥം സമ്പരായികഞ്ചാതി. സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, യാനി കാനിചി ജങ്ഗലാനം [ജങ്ഗമാനം (സീ. പീ.)] പാണാനം പദജാതാനി, സബ്ബാനി താനി ഹത്ഥിപദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, ഹത്ഥിപദം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി – യദിദം മഹന്തത്തേന; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അപ്പമാദോ ഏകോ ധമ്മോ, യോ ഉഭോ അത്ഥേ സമധിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ അത്ഥം സമ്പരായികഞ്ചാ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ആയും അരോഗിയം വണ്ണം, സഗ്ഗം ഉച്ചാകുലീനതം;

രതിയോ പത്ഥയന്തേന, ഉളാരാ അപരാപരാ.

‘‘അപ്പമാദം പസംസന്തി, പുഞ്ഞകിരിയാസു പണ്ഡിതാ;

അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ, അധിഗ്ഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി.

൮. കല്യാണമിത്തസുത്തം

൧൨൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സോ ച ഖോ കല്യാണമിത്തസ്സ കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ, നോ പാപമിത്തസ്സ നോ പാപസഹായസ്സ നോ പാപസമ്പവങ്കസ്സാ’’’തി.

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! സ്വാക്ഖാതോ, മഹാരാജ, മയാ ധമ്മോ. സോ ച ഖോ കല്യാണമിത്തസ്സ കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ, നോ പാപമിത്തസ്സ നോ പാപസഹായസ്സ നോ പാപസമ്പവങ്കസ്സാതി.

‘‘ഏകമിദാഹം, മഹാരാജ, സമയം സക്കേസു വിഹരാമി നഗരകം നാമ സക്യാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ആനന്ദോ ഭിക്ഖു യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, മഹാരാജ, ആനന്ദോ ഭിക്ഖു മം ഏതദവോച – ‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ – യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’’തി.

‘‘ഏവം വുത്താഹം, മഹാരാജ, ആനന്ദം ഭിക്ഖും ഏതദവോചം – ‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, മാ ഹേവം, ആനന്ദ! സകലമേവ ഹിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം – യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതി’’’.

‘‘കഥഞ്ച, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം, സമ്മാസങ്കപ്പം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാവാചം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാകമ്മന്തം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാആജീവം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാവായാമം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാസതിം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി. തദമിനാപേതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമേവിദം ബ്രഹ്മചരിയം – യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി.

‘‘മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി, ജരാധമ്മാ സത്താ ജരായ പരിമുച്ചന്തി, ബ്യാധിധമ്മാ സത്താ ബ്യാധിതോ പരിമുച്ചന്തി, മരണധമ്മാ സത്താ മരണേന പരിമുച്ചന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാ സത്താ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമേവിദം ബ്രഹ്മചരിയം – യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, മഹാരാജ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കല്യാണമിത്തോ ഭവിസ്സാമി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, മഹാരാജ, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സ തേ, മഹാരാജ, കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ അയം ഏകോ ധമ്മോ ഉപനിസ്സായ വിഹാതബ്ബോ – അപ്പമാദോ കുസലേസു ധമ്മേസു.

‘‘അപ്പമത്തസ്സ തേ, മഹാരാജ, വിഹരതോ അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ, ഇത്ഥാഗാരസ്സ അനുയന്തസ്സ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘രാജാ ഖോ അപ്പമത്തോ വിഹരതി, അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ. ഹന്ദ, മയമ്പി അപ്പമത്താ വിഹരാമ, അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായാ’’’തി.

‘‘അപ്പമത്തസ്സ തേ, മഹാരാജ, വിഹരതോ അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ, ഖത്തിയാനമ്പി അനുയന്താനം ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘രാജാ ഖോ അപ്പമത്തോ വിഹരതി അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ. ഹന്ദ, മയമ്പി അപ്പമത്താ വിഹരാമ, അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായാ’’’തി.

‘‘അപ്പമത്തസ്സ തേ, മഹാരാജ, വിഹരതോ അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ, ബലകായസ്സപി ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘രാജാ ഖോ അപ്പമത്തോ വിഹരതി അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ. ഹന്ദ, മയമ്പി അപ്പമത്താ വിഹരാമ, അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായാ’’’തി.

‘‘അപ്പമത്തസ്സ തേ, മഹാരാജ, വിഹരതോ അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ, നേഗമജാനപദസ്സപി ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘രാജാ ഖോ അപ്പമത്തോ വിഹരതി, അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ. ഹന്ദ, മയമ്പി അപ്പമത്താ വിഹരാമ, അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായാ’’’തി?

‘‘അപ്പമത്തസ്സ തേ, മഹാരാജ, വിഹരതോ അപ്പമാദം ഉപനിസ്സായ, അത്താപി ഗുത്തോ രക്ഖിതോ ഭവിസ്സതി – ഇത്ഥാഗാരമ്പി ഗുത്തം രക്ഖിതം ഭവിസ്സതി, കോസകോട്ഠാഗാരമ്പി ഗുത്തം രക്ഖിതം ഭവിസ്സതീ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ഭോഗേ പത്ഥയമാനേന, ഉളാരേ അപരാപരേ;

അപ്പമാദം പസംസന്തി, പുഞ്ഞകിരിയാസു പണ്ഡിതാ.

‘‘അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ, അധിഗ്ഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ;

ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി.

൯. പഠമഅപുത്തകസുത്തം

൧൩൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ദിവാ ദിവസ്സ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ, കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലങ്കതോ. തമഹം അപുത്തകം സാപതേയ്യം രാജന്തേപുരം അതിഹരിത്വാ ആഗച്ഛാമി. അസീതി, ഭന്തേ, സതസഹസ്സാനി ഹിരഞ്ഞസ്സേവ, കോ പന വാദോ രൂപിയസ്സ! തസ്സ ഖോ പന, ഭന്തേ, സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഏവരൂപോ ഭത്തഭോഗോ അഹോസി – കണാജകം ഭുഞ്ജതി ബിലങ്ഗദുതിയം. ഏവരൂപോ വത്ഥഭോഗോ അഹോസി – സാണം ധാരേതി തിപക്ഖവസനം. ഏവരൂപോ യാനഭോഗോ അഹോസി – ജജ്ജരരഥകേന യാതി പണ്ണഛത്തകേന ധാരിയമാനേനാ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! അസപ്പുരിസോ ഖോ, മഹാരാജ, ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ നേവത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന മാതാപിതരോ സുഖേതി പീണേതി, ന പുത്തദാരം സുഖേതി പീണേതി, ന ദാസകമ്മകരപോരിസേ സുഖേതി പീണേതി, ന മിത്താമച്ചേ സുഖേതി പീണേതി, ന സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. തസ്സ തേ ഭോഗേ ഏവം സമ്മാ അപരിഭുഞ്ജിയമാനേ [അപരിഭുഞ്ജമാനോ (സബ്ബത്ഥ)] രാജാനോ വാ ഹരന്തി ചോരാ വാ ഹരന്തി അഗ്ഗി വാ ഡഹതി ഉദകം വാ വഹതി അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഹരന്തി. ഏവംസ തേ [ഏവം സന്തേ (സീ. പീ.)], മഹാരാജ, ഭോഗാ സമ്മാ അപരിഭുഞ്ജിയമാനാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, നോ പരിഭോഗം.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, അമനുസ്സട്ഠാനേ പോക്ഖരണീ അച്ഛോദകാ സീതോദകാ സാതോദകാ സേതോദകാ സുപതിത്ഥാ രമണീയാ. തം ജനോ നേവ ഹരേയ്യ ന പിവേയ്യ ന നഹായേയ്യ ന യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തം, മഹാരാജ, ഉദകം സമ്മാ അപരിഭുഞ്ജിയമാനം [അപരിഭുഞ്ജമാനം (സ്യാ. കം.)] പരിക്ഖയം ഗച്ഛേയ്യ, നോ പരിഭോഗം. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അസപ്പുരിസോ ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ നേവത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന മാതാപിതരോ സുഖേതി പീണേതി, ന പുത്തദാരം സുഖേതി പീണേതി, ന ദാസകമ്മകരപോരിസേ സുഖേതി പീണേതി, ന മിത്താമച്ചേ സുഖേതി പീണേതി, ന സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. തസ്സ തേ ഭോഗേ ഏവം സമ്മാ അപരിഭുഞ്ജിയമാനേ രാജാനോ വാ ഹരന്തി ചോരാ വാ ഹരന്തി അഗ്ഗി വാ ഡഹതി ഉദകം വാ വഹതി അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഹരന്തി. ഏവംസ തേ [ഏവം സന്തേ (സീ. പീ.)], മഹാരാജ, ഭോഗാ സമ്മാ അപരിഭുഞ്ജിയമാനാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, നോ പരിഭോഗം.

‘‘സപ്പുരിസോ ച ഖോ, മഹാരാജ, ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, മാതാപിതരോ സുഖേതി പീണേതി, പുത്തദാരം സുഖേതി പീണേതി, ദാസകമ്മകരപോരിസേ സുഖേതി പീണേതി, മിത്താമച്ചേ സുഖേതി പീണേതി, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. തസ്സ തേ ഭോഗേ ഏവം സമ്മാ പരിഭുഞ്ജിയമാനേ നേവ രാജാനോ ഹരന്തി, ന ചോരാ ഹരന്തി, ന അഗ്ഗി ഡഹതി, ന ഉദകം വഹതി, ന അപ്പിയാ ദായാദാ ഹരന്തി. ഏവംസ തേ, മഹാരാജ, ഭോഗാ സമ്മാ പരിഭുഞ്ജിയമാനാ പരിഭോഗം ഗച്ഛന്തി, നോ പരിക്ഖയം.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ പോക്ഖരണീ അച്ഛോദകാ സീതോദകാ സാതോദകാ സേതോദകാ സുപതിത്ഥാ രമണീയാ. തഞ്ച ഉദകം ജനോ ഹരേയ്യപി പിവേയ്യപി നഹായേയ്യപി യഥാപച്ചയമ്പി കരേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തം, മഹാരാജ, ഉദകം സമ്മാ പരിഭുഞ്ജിയമാനം പരിഭോഗം ഗച്ഛേയ്യ, നോ പരിക്ഖയം. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സപ്പുരിസോ ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, മാതാപിതരോ സുഖേതി പീണേതി, പുത്തദാരം സുഖേതി പീണേതി, ദാസകമ്മകരപോരിസേ സുഖേതി പീണേതി, മിത്താമച്ചേ സുഖേതി പീണേതി, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. തസ്സ തേ ഭോഗേ ഏവം സമ്മാ പരിഭുഞ്ജിയമാനേ നേവ രാജാനോ ഹരന്തി, ന ചോരാ ഹരന്തി, ന അഗ്ഗി ഡഹതി, ന ഉദകം വഹതി, ന അപ്പിയാ ദായാദാ ഹരന്തി. ഏവംസ തേ, മഹാരാജ, ഭോഗാ സമ്മാ പരിഭുഞ്ജിയമാനാ പരിഭോഗം ഗച്ഛന്തി, നോ പരിക്ഖയ’’ന്തി.

‘‘അമനുസ്സട്ഠാനേ ഉദകംവ സീതം,

തദപേയ്യമാനം പരിസോസമേതി;

ഏവം ധനം കാപുരിസോ ലഭിത്വാ,

നേവത്തനാ ഭുഞ്ജതി നോ ദദാതി.

ധീരോ ച വിഞ്ഞൂ അധിഗമ്മ ഭോഗേ,

സോ ഭുഞ്ജതി കിച്ചകരോ ച ഹോതി;

സോ ഞാതിസങ്ഘം നിസഭോ ഭരിത്വാ,

അനിന്ദിതോ സഗ്ഗമുപേതി ഠാന’’ന്തി.

൧൦. ദുതിയഅപുത്തകസുത്തം

൧൩൧. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ദിവാ ദിവസ്സ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ, കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലങ്കതോ. തമഹം അപുത്തകം സാപതേയ്യം രാജന്തേപുരം അതിഹരിത്വാ ആഗച്ഛാമി. സതം, ഭന്തേ, സതസഹസ്സാനി ഹിരഞ്ഞസ്സേവ, കോ പന വാദോ രൂപിയസ്സ! തസ്സ ഖോ പന, ഭന്തേ, സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഏവരൂപോ ഭത്തഭോഗോ അഹോസി – കണാജകം ഭുഞ്ജതി ബിലങ്ഗദുതിയം. ഏവരൂപോ വത്ഥഭോഗോ അഹോസി – സാണം ധാരേതി തിപക്ഖവസനം. ഏവരൂപോ യാനഭോഗോ അഹോസി – ജജ്ജരരഥകേന യാതി പണ്ണഛത്തകേന ധാരിയമാനേനാ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! ഭൂതപുബ്ബം സോ, മഹാരാജ, സേട്ഠി ഗഹപതി തഗ്ഗരസിഖിം നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം പിണ്ഡപാതേന പടിപാദേസി. ‘ദേഥ സമണസ്സ പിണ്ഡ’ന്തി വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. ദത്വാ ച പന പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി – ‘വരമേതം പിണ്ഡപാതം ദാസാ വാ കമ്മകരാ വാ ഭുഞ്ജേയ്യു’ന്തി. ഭാതു ച പന ഏകപുത്തകം സാപതേയ്യസ്സ കാരണാ ജീവിതാ വോരോപേസി.

‘‘യം ഖോ സോ, മഹാരാജ, സേട്ഠി ഗഹപതി തഗ്ഗരസിഖിം പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം പിണ്ഡപാതേന പടിപാദേസി, തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന സത്തക്ഖത്തും സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജി. തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ഇമിസ്സായേവ സാവത്ഥിയാ സത്തക്ഖത്തും സേട്ഠിത്തം കാരേസി. യം ഖോ സോ, മഹാരാജ, സേട്ഠി ഗഹപതി ദത്വാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി – ‘വരമേതം പിണ്ഡപാതം ദാസാ വാ കമ്മകരാ വാ ഭുഞ്ജേയ്യു’ന്തി, തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന നാസ്സുളാരായ ഭത്തഭോഗായ ചിത്തം നമതി, നാസ്സുളാരായ വത്ഥഭോഗായ ചിത്തം നമതി, നാസ്സുളാരായ യാനഭോഗായ ചിത്തം നമതി, നാസ്സുളാരാനം പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം ഭോഗായ ചിത്തം നമതി. യം ഖോ സോ, മഹാരാജ, സേട്ഠി ഗഹപതി ഭാതു ച പന ഏകപുത്തകം സാപതേയ്യസ്സ കാരണാ ജീവിതാ വോരോപേസി, തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ബഹൂനി വസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതാനി ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്ഥ. തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ഇദം സത്തമം അപുത്തകം സാപതേയ്യം രാജകോസം പവേസേതി. തസ്സ ഖോ, മഹാരാജ, സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുരാണഞ്ച പുഞ്ഞം പരിക്ഖീണം, നവഞ്ച പുഞ്ഞം അനുപചിതം. അജ്ജ പന, മഹാരാജ, സേട്ഠി ഗഹപതി മഹാരോരുവേ നിരയേ പച്ചതീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ, സേട്ഠി ഗഹപതി മഹാരോരുവം നിരയം ഉപപന്നോ’’തി. ‘‘ഏവം, മഹാരാജ, സേട്ഠി ഗഹപതി മഹാരോരുവം നിരയം ഉപപന്നോ’’തി. ഇദമവോച…പേ….

‘‘ധഞ്ഞം ധനം രജതം ജാതരൂപം, പരിഗ്ഗഹം വാപി യദത്ഥി കിഞ്ചി;

ദാസാ കമ്മകരാ പേസ്സാ, യേ ചസ്സ അനുജീവിനോ.

‘‘സബ്ബം നാദായ ഗന്തബ്ബം, സബ്ബം നിക്ഖിപ്പഗാമിനം [നിക്ഖീപഗാമിനം (സ്യാ. കം. ക.)];

യഞ്ച കരോതി കായേന, വാചായ ഉദ ചേതസാ.

‘‘തഞ്ഹി തസ്സ സകം ഹോതി, തഞ്ച ആദായ ഗച്ഛതി;

തഞ്ചസ്സ അനുഗം ഹോതി, ഛായാവ അനപായിനീ.

‘‘തസ്മാ കരേയ്യ കല്യാണം, നിചയം സമ്പരായികം;

പുഞ്ഞാനി പരലോകസ്മിം, പതിട്ഠാ ഹോന്തി പാണിന’’ന്തി.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ജടിലാ പഞ്ച രാജാനോ, ദോണപാകകുരേന ച;

സങ്ഗാമേന ദ്വേ വുത്താനി, മല്ലികാ [ധീതരാ (ബഹൂസു)] ദ്വേ അപ്പമാദേന ച;

അപുത്തകേന ദ്വേ വുത്താ, വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.