൨. നന്ദനവഗ്ഗോ

൧. നന്ദനസുത്തം

൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരാ താവതിംസകായികാ ദേവതാ നന്ദനേ വനേ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതാ ദിബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരിയമാനാ [പരിചാരിയമാനാ (സ്യാ. കം. ക.)] തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ന തേ സുഖം പജാനന്തി, യേ ന പസ്സന്തി നന്ദനം;

ആവാസം നരദേവാനം, തിദസാനം യസസ്സിന’’ന്തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരാ ദേവതാ തം ദേവതം ഗാഥായ പച്ചഭാസി –

‘‘ന ത്വം ബാലേ പജാനാസി, യഥാ അരഹതം വചോ;

അനിച്ചാ സബ്ബസങ്ഖാരാ [സബ്ബേ സങ്ഖാരാ (സീ. സ്യാ. കം.)], ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തി.

൨. നന്ദതിസുത്തം

൧൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ ദേവതാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘നന്ദതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ,

ഗോമാ [ഗോമികോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഗോഹി തഥേവ നന്ദതി;

ഉപധീഹി നരസ്സ നന്ദനാ,

ന ഹി സോ നന്ദതി യോ നിരൂപധീ’’തി.

‘‘സോചതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ,

ഗോമാ ഗോഹി തഥേവ സോചതി;

ഉപധീഹി നരസ്സ സോചനാ,

ന ഹി സോ സോചതി യോ നിരൂപധീ’’തി.

൩. നത്ഥിപുത്തസമസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ ദേവതാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘നത്ഥി പുത്തസമം പേമം, നത്ഥി ഗോസമിതം ധനം;

നത്ഥി സൂരിയസമാ [സുരിയസമാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ആഭാ, സമുദ്ദപരമാ സരാ’’തി.

‘‘നത്ഥി അത്തസമം പേമം, നത്ഥി ധഞ്ഞസമം ധനം;

നത്ഥി പഞ്ഞാസമാ ആഭാ, വുട്ഠി വേ പരമാ സരാ’’തി.

൪. ഖത്തിയസുത്തം

൧൪. ‘‘ഖത്തിയോ ദ്വിപദം സേട്ഠോ, ബലീബദ്ദോ [ബലിവദ്ദോ (സീ. പീ.), ബലിബദ്ദോ (സ്യാ. കം. ക.)] ചതുപ്പദം.

കോമാരീ സേട്ഠാ ഭരിയാനം, യോ ച പുത്താന പുബ്ബജോ’’തി.

‘‘സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദം സേട്ഠോ, ആജാനീയോ ചതുപ്പദം;

സുസ്സൂസാ സേട്ഠാ ഭരിയാനം, യോ ച പുത്താനമസ്സവോ’’തി.

൫. സണമാനസുത്തം

൧൫. ‘‘ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേ [മജ്ഝന്തികേ (സബ്ബത്ഥ)] കാലേ, സന്നിസീവേസു പക്ഖിസു.

സണതേവ ബ്രഹാരഞ്ഞം [മഹാരഞ്ഞം (ക. സീ. സ്യാ. കം. ക.)], തം ഭയം പടിഭാതി മ’’ന്തി.

‘‘ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ, സന്നിസീവേസു പക്ഖിസു;

സണതേവ ബ്രഹാരഞ്ഞം, സാ രതി പടിഭാതി മ’’ന്തി.

൬. നിദ്ദാതന്ദീസുത്തം

൧൬. ‘‘നിദ്ദാ തന്ദീ വിജമ്ഭിതാ [തന്ദി വിജമ്ഭികാ (സീ. പീ.)], അരതീ ഭത്തസമ്മദോ.

ഏതേന നപ്പകാസതി, അരിയമഗ്ഗോ ഇധ പാണിന’’ന്തി.

‘‘നിദ്ദം തന്ദിം വിജമ്ഭിതം, അരതിം ഭത്തസമ്മദം;

വീരിയേന [വിരിയേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നം പണാമേത്വാ, അരിയമഗ്ഗോ വിസുജ്ഝതീ’’തി.

൭. ദുക്കരസുത്തം

൧൭. ‘‘ദുക്കരം ദുത്തിതിക്ഖഞ്ച, അബ്യത്തേന ച സാമഞ്ഞം.

ബഹൂഹി തത്ഥ സമ്ബാധാ, യത്ഥ ബാലോ വിസീദതീ’’തി.

‘‘കതിഹം ചരേയ്യ സാമഞ്ഞം, ചിത്തം ചേ ന നിവാരയേ;

പദേ പദേ വിസീദേയ്യ, സങ്കപ്പാനം വസാനുഗോ’’തി.

‘‘കുമ്മോവ അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ,

സമോദഹം ഭിക്ഖു മനോവിതക്കേ;

അനിസ്സിതോ അഞ്ഞമഹേഠയാനോ,

പരിനിബ്ബുതോ നൂപവദേയ്യ കഞ്ചീ’’തി.

൮. ഹിരീസുത്തം

൧൮. ‘‘ഹിരീനിസേധോ പുരിസോ, കോചി ലോകസ്മിം വിജ്ജതി.

യോ നിന്ദം അപബോധതി [അപബോധേതി (സ്യാ. കം. ക.)], അസ്സോ ഭദ്രോ കസാമിവാ’’തി.

‘‘ഹിരീനിസേധാ തനുയാ, യേ ചരന്തി സദാ സതാ;

അന്തം ദുക്ഖസ്സ പപ്പുയ്യ, ചരന്തി വിസമേ സമ’’ന്തി.

൯. കുടികാസുത്തം

൧൯. ‘‘കച്ചി തേ കുടികാ നത്ഥി, കച്ചി നത്ഥി കുലാവകാ;

കച്ചി സന്താനകാ നത്ഥി, കച്ചി മുത്തോസി ബന്ധനാ’’തി.

‘‘തഗ്ഘ മേ കുടികാ നത്ഥി, തഗ്ഘ നത്ഥി കുലാവകാ;

തഗ്ഘ സന്താനകാ നത്ഥി, തഗ്ഘ മുത്തോമ്ഹി ബന്ധനാ’’തി.

‘‘കിന്താഹം കുടികം ബ്രൂമി, കിം തേ ബ്രൂമി കുലാവകം;

കിം തേ സന്താനകം ബ്രൂമി, കിന്താഹം ബ്രൂമി ബന്ധന’’ന്തി.

‘‘മാതരം കുടികം ബ്രൂസി, ഭരിയം ബ്രൂസി കുലാവകം;

പുത്തേ സന്താനകേ ബ്രൂസി, തണ്ഹം മേ ബ്രൂസി ബന്ധന’’ന്തി.

‘‘സാഹു തേ കുടികാ നത്ഥി, സാഹു നത്ഥി കുലാവകാ;

സാഹു സന്താനകാ നത്ഥി, സാഹു മുത്തോസി ബന്ധനാ’’തി.

൧൦. സമിദ്ധിസുത്തം

൨൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി തപോദാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദാ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. തപോദേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം തപോദം ഓഭാസേത്വാ യേന ആയസ്മാ സമിദ്ധി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വേഹാസം ഠിതാ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധിം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘അഭുത്വാ ഭിക്ഖസി ഭിക്ഖു, ന ഹി ഭുത്വാന ഭിക്ഖസി;

ഭുത്വാന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖസ്സു, മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി.

‘‘കാലം വോഹം ന ജാനാമി, ഛന്നോ കാലോ ന ദിസ്സതി;

തസ്മാ അഭുത്വാ ഭിക്ഖാമി, മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി.

അഥ ഖോ സാ ദേവതാ പഥവിയം [പഠവിയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പതിട്ഠഹിത്വാ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധിം ഏതദവോച – ‘‘ദഹരോ ത്വം ഭിക്ഖു, പബ്ബജിതോ സുസു കാളകേസോ, ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ, പഠമേന വയസാ, അനിക്കീളിതാവീ കാമേസു. ഭുഞ്ജ, ഭിക്ഖു, മാനുസകേ കാമേ; മാ സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവീ’’തി.

‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവാമി. കാലികഞ്ച ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഹിത്വാ സന്ദിട്ഠികം അനുധാവാമി. കാലികാ ഹി, ആവുസോ, കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ; ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, കാലികാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ? കഥം സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി?

‘‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, നവോ അചിരപബ്ബജിതോ അധുനാഗതോ ഇമം ധമ്മവിനയം. ന താഹം [ന ഖ്വാഹം (സീ. പീ.)] സക്കോമി വിത്ഥാരേന ആചിക്ഖിതും. അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ രാജഗഹേ വിഹരതി തപോദാരാമേ. തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛ. യഥാ തേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി തഥാ നം ധാരേയ്യാസീ’’തി.

‘‘ന ഖോ, ഭിക്ഖു, സുകരോ സോ ഭഗവാ അമ്ഹേഹി ഉപസങ്കമിതും, അഞ്ഞാഹി മഹേസക്ഖാഹി ദേവതാഹി പരിവുതോ. സചേ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാസി, മയമ്പി ആഗച്ഛേയ്യാമ ധമ്മസ്സവനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി തസ്സാ ദേവതായ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദാ തേനുപസങ്കമിം ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. തപോദേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസിം ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം തപോദം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വേഹാസം ഠിതാ ഇമായ ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘അഭുത്വാ ഭിക്ഖസി ഭിക്ഖു, ന ഹി ഭുത്വാന ഭിക്ഖസി;

ഭുത്വാന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖസ്സു, മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, തം ദേവതം ഗാഥായ പച്ചഭാസിം –

‘‘കാലം വോഹം ന ജാനാമി, ഛന്നോ കാലോ ന ദിസ്സതി;

തസ്മാ അഭുത്വാ ഭിക്ഖാമി, മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സാ ദേവതാ പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘ദഹരോ ത്വം, ഭിക്ഖു, പബ്ബജിതോ സുസു കാളകേസോ, ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ, പഠമേന വയസാ, അനിക്കീളിതാവീ കാമേസു. ഭുഞ്ജ, ഭിക്ഖു, മാനുസകേ കാമേ; മാ സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവീ’’’തി.

‘‘ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, തം ദേവതം ഏതദവോചം – ‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവാമി; കാലികഞ്ച ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഹിത്വാ സന്ദിട്ഠികം അനുധാവാമി. കാലികാ ഹി, ആവുസോ, കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ; ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’’തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സാ ദേവതാ മം ഏതദവോച – ‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, കാലികാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ; ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ? കഥം സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി? ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, തം ദേവതം ഏതദവോചം – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, നവോ അചിരപബ്ബജിതോ അധുനാഗതോ ഇമം ധമ്മവിനയം, ന താഹം സക്കോമി വിത്ഥാരേന ആചിക്ഖിതും. അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ രാജഗഹേ വിഹരതി തപോദാരാമേ. തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛ. യഥാ തേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി തഥാ നം ധാരേയ്യാസീ’’’തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സാ ദേവതാ മം ഏതദവോച – ‘ന ഖോ, ഭിക്ഖു, സുകരോ സോ ഭഗവാ അമ്ഹേഹി ഉപസങ്കമിതും, അഞ്ഞാഹി മഹേസക്ഖാഹി ദേവതാഹി പരിവുതോ. സചേ ഖോ, ത്വം ഭിക്ഖു, തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാസി, മയമ്പി ആഗച്ഛേയ്യാമ ധമ്മസ്സവനായാ’തി. സചേ, ഭന്തേ, തസ്സാ ദേവതായ സച്ചം വചനം, ഇധേവ സാ ദേവതാ അവിദൂരേ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സാ ദേവതാ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധിം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛ, ഭിക്ഖു, പുച്ഛ, ഭിക്ഖു, യമഹം അനുപ്പത്താ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ദേവതം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ സത്താ, അക്ഖേയ്യസ്മിം പതിട്ഠിതാ;

അക്ഖേയ്യം അപരിഞ്ഞായ, യോഗമായന്തി മച്ചുനോ.

‘‘അക്ഖേയ്യഞ്ച പരിഞ്ഞായ, അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതി;

തഞ്ഹി തസ്സ ന ഹോതീതി, യേന നം വജ്ജാ ന തസ്സ അത്ഥി;

സചേ വിജാനാസി വദേഹി യക്ഖാ’’തി [യക്ഖീതി (പീ. ക.)].

‘‘ന ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഇമസ്സ ഭഗവതാ സങ്ഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ഭാസതു യഥാഹം ഇമസ്സ ഭഗവതാ സങ്ഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ജാനേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സമോ വിസേസീ ഉദ വാ [അഥവാ (സീ. പീ.)] നിഹീനോ,

യോ മഞ്ഞതീ സോ വിവദേഥ [സോപി വദേഥ (ക.)] തേന;

തീസു വിധാസു അവികമ്പമാനോ,

സമോ വിസേസീതി ന തസ്സ ഹോതി;

സചേ വിജാനാസി വദേഹി യക്ഖാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സാപി ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സങ്ഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ന വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ഭാസതു യഥാഹം ഇമസ്സ ഭഗവതാ സങ്ഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ജാനേയ്യ’’ന്തി.

‘‘പഹാസി സങ്ഖം ന വിമാനമജ്ഝഗാ, അച്ഛേച്ഛി [അച്ഛേജ്ജി (സ്യാ. കം. ക.)] തണ്ഹം ഇധ നാമരൂപേ;

തം ഛിന്നഗന്ഥം അനിഘം നിരാസം, പരിയേസമാനാ നാജ്ഝഗമും;

ദേവാ മനുസ്സാ ഇധ വാ ഹുരം വാ, സഗ്ഗേസു വാ സബ്ബനിവേസനേസു;

സചേ വിജാനാസി വദേഹി യക്ഖാ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സങ്ഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി –

‘‘പാപം ന കയിരാ വചസാ മനസാ,

കായേന വാ കിഞ്ചന സബ്ബലോകേ;

കാമേ പഹായ സതിമാ സമ്പജാനോ,

ദുക്ഖം ന സേവേഥ അനത്ഥസംഹിത’’ന്തി.

നന്ദനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

നന്ദനാ നന്ദതി ചേവ, നത്ഥിപുത്തസമേന ച;

ഖത്തിയോ സണമാനോ ച, നിദ്ദാതന്ദീ ച ദുക്കരം;

ഹിരീ കുടികാ നവമോ, ദസമോ വുത്തോ സമിദ്ധിനാതി.