൫. ദന്തഭൂമിസുത്തം

൨൧൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരതി. അഥ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അചിരവതേന സമണുദ്ദേസേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ അചിരവതം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോച –

‘‘സുതം മേതം, ഭോ അഗ്ഗിവേസ്സന – ‘ഇധ ഭിക്ഖു അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഫുസേയ്യ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗത’ന്തി. ‘ഏവമേതം, രാജകുമാര, ഏവമേതം, രാജകുമാര. ഇധ ഭിക്ഖു അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഫുസേയ്യ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗത’ന്തി. ‘സാധു മേ ഭവം അഗ്ഗിവേസ്സനോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. ‘ന ഖോ തേ അഹം, രാജകുമാര, സക്കോമി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേതും. അഹഞ്ച ഹി തേ, രാജകുമാര, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേയ്യം, ത്വഞ്ച മേ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ആജാനേയ്യാസി; സോ മമസ്സ കിലമഥോ, സാ മമസ്സ വിഹേസാ’തി. ‘ദേസേതു മേ ഭവം അഗ്ഗിവേസ്സനോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം. അപ്പേവനാമാഹം ഭോതോ അഗ്ഗിവേസ്സനസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യ’ന്തി. ‘ദേസേയ്യം ഖോ തേ അഹം, രാജകുമാര, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം. സചേ മേ ത്വം ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യാസി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ മേ ത്വം ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യാസി, യഥാസകേ തിട്ഠേയ്യാസി, ന മം തത്ഥ ഉത്തരിം പടിപുച്ഛേയ്യാസീ’തി. ‘ദേസേതു മേ ഭവം അഗ്ഗിവേസ്സനോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം. സചേ അഹം ഭോതോ അഗ്ഗിവേസ്സനസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനിസ്സാമി [ആജാനേയ്യാമി (ക.)], ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ അഹം ഭോതോ അഗ്ഗിവേസ്സനസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനിസ്സാമി, യഥാസകേ തിട്ഠിസ്സാമി [തിട്ഠേയ്യാമി (ക.)], നാഹം തത്ഥ ഭവന്തം അഗ്ഗിവേസ്സനം ഉത്തരിം പടിപുച്ഛിസ്സാമീ’’’തി.

൨൧൪. അഥ ഖോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേസി. ഏവം വുത്തേ, ജയസേനോ രാജകുമാരോ അചിരവതം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭോ അഗ്ഗിവേസ്സന, അനവകാസോ യം ഭിക്ഖു അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഫുസേയ്യ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗത’’ന്തി. അഥ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ അചിരവതസ്സ സമണുദ്ദേസസ്സ അട്ഠാനതഞ്ച അനവകാസതഞ്ച പവേദേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ അചിരപക്കന്തേ ജയസേനേ രാജകുമാരേ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ യാവതകോ അഹോസി ജയസേനേന രാജകുമാരേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ അചിരവതം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോച – ‘‘തം കുതേത്ഥ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ലബ്ഭാ. യം തം നേക്ഖമ്മേന ഞാതബ്ബം നേക്ഖമ്മേന ദട്ഠബ്ബം നേക്ഖമ്മേന പത്തബ്ബം നേക്ഖമ്മേന സച്ഛികാതബ്ബം തം വത ജയസേനോ രാജകുമാരോ കാമമജ്ഝേ വസന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കാമവിതക്കേഹി ഖജ്ജമാനോ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ കാമപരിയേസനായ ഉസ്സുകോ [ഉസ്സുക്കോ (സബ്ബത്ഥ)] ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീ’’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൨൧൫. ‘‘സേയ്യഥാപിസ്സു, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ, ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ അദന്താ അവിനീതാ. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ, അപി നു തേ ദന്താവ ദന്തകാരണം ഗച്ഛേയ്യും, ദന്താവ ദന്തഭൂമിം സമ്പാപുണേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ അദന്താ അവിനീതാ, അപി നു തേ അദന്താവ ദന്തകാരണം ഗച്ഛേയ്യും, അദന്താവ ദന്തഭൂമിം സമ്പാപുണേയ്യും, സേയ്യഥാപി തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം തം നേക്ഖമ്മേന ഞാതബ്ബം നേക്ഖമ്മേന ദട്ഠബ്ബം നേക്ഖമ്മേന പത്തബ്ബം നേക്ഖമ്മേന സച്ഛികാതബ്ബം തം വത ജയസേനോ രാജകുമാരോ കാമമജ്ഝേ വസന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കാമവിതക്കേഹി ഖജ്ജമാനോ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ കാമപരിയേസനായ ഉസ്സുകോ ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീ’’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൨൧൬. ‘‘സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ മഹാപബ്ബതോ. തമേനം ദ്വേ സഹായകാ തമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ നിക്ഖമിത്വാ ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന യേന സോ പബ്ബതോ തേനുപസങ്കമേയ്യും; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകോ സഹായകോ ഹേട്ഠാ പബ്ബതപാദേ തിട്ഠേയ്യ, ഏകോ സഹായകോ ഉപരിപബ്ബതം ആരോഹേയ്യ. തമേനം ഹേട്ഠാ പബ്ബതപാദേ ഠിതോ സഹായകോ ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതം സഹായകം ഏവം വേദയ്യ – ‘യം, സമ്മ, കിം ത്വം പസ്സസി ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘പസ്സാമി ഖോ അഹം, സമ്മ, ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’’’ന്തി.

‘‘സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, സമ്മ, അനവകാസോ യം ത്വം ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ പസ്സേയ്യാസി ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’ന്തി. തമേനം ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ സഹായകോ ഹേട്ഠിമപബ്ബതപാദം ഓരോഹിത്വാ തം സഹായകം ബാഹായം ഗഹേത്വാ ഉപരിപബ്ബതം ആരോപേത്വാ മുഹുത്തം അസ്സാസേത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യം, സമ്മ, കിം ത്വം പസ്സസി ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘പസ്സാമി ഖോ അഹം, സമ്മ, ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’’’ന്തി.

‘‘സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഇദാനേവ ഖോ തേ, സമ്മ, ഭാസിതം – മയം ഏവം ആജാനാമ – അട്ഠാനം ഖോ ഏതം സമ്മ, അനവകാസോ യം ത്വം ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ പസ്സേയ്യാസി ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’ന്തി. ഇദാനേവ ച പന തേ ഭാസിതം മയം ഏവം ആജാനാമ – ‘പസ്സാമി ഖോ അഹം, സമ്മ, ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’ന്തി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥാ ഹി പനാഹം, സമ്മ, ഇമിനാ മഹതാ പബ്ബതേന ആവുതോ [ആവടോ (സീ. അട്ഠ. പീ.), ആവുടോ (സ്യാ. കം. ക.)] ദട്ഠേയ്യം നാദ്ദസ’’’ന്തി.

‘‘അതോ മഹന്തതരേന, അഗ്ഗിവേസ്സന, അവിജ്ജാഖന്ധേന ജയസേനോ രാജകുമാരോ ആവുതോ നിവുതോ [നിവുടോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ഓഫുടോ [ഓവുതോ (സീ.), ഓവുടോ (സ്യാ. കം. പീ.)] പരിയോനദ്ധോ. സോ വത യം തം നേക്ഖമ്മേന ഞാതബ്ബം നേക്ഖമ്മേന ദട്ഠബ്ബം നേക്ഖമ്മേന പത്തബ്ബം നേക്ഖമ്മേന സച്ഛികാതബ്ബം തം വത ജയസേനോ രാജകുമാരോ കാമമജ്ഝേ വസന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കാമവിതക്കേഹി ഖജ്ജമാനോ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ കാമപരിയേസനായ ഉസ്സുകോ ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സചേ ഖോ തം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഇമാ ദ്വേ ഉപമാ പടിഭായേയ്യും [പടിഭാസേയ്യും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], അനച്ഛരിയം തേ ജയസേനോ രാജകുമാരോ പസീദേയ്യ, പസന്നോ ച തേ പസന്നാകാരം കരേയ്യാ’’തി. ‘‘കുതോ പന മം, ഭന്തേ, ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഇമാ ദ്വേ ഉപമാ പടിഭായിസ്സന്തി [പടിഭാസിസ്സന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ, സേയ്യഥാപി ഭഗവന്ത’’ന്തി?

൨൧൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ നാഗവനികം ആമന്തേതി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ നാഗവനിക, രഞ്ഞോ നാഗം അഭിരുഹിത്വാ നാഗവനം പവിസിത്വാ ആരഞ്ഞകം നാഗം അതിപസ്സിത്വാ രഞ്ഞോ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധാഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, നാഗവനികോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ രഞ്ഞോ നാഗം അഭിരുഹിത്വാ നാഗവനം പവിസിത്വാ ആരഞ്ഞകം നാഗം അതിപസ്സിത്വാ രഞ്ഞോ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധതി. തമേനം രഞ്ഞോ നാഗോ അബ്ഭോകാസം നീഹരതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ അബ്ഭോകാസം ഗതോ ഹോതി. ഏത്ഥഗേധാ [ഏതഗേധാ (സീ. പീ.)] ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകാ നാഗാ യദിദം – നാഗവനം. തമേനം നാഗവനികോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ആരോചേസി – ‘അബ്ഭോകാസഗതോ ഖോ [ഖോ തേ (സ്യാ. കം. ക.)], ദേവ, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ’തി. അഥ ഖോ അഗ്ഗിവേസ്സന, തമേനം രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ഹത്ഥിദമകം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ ഹത്ഥിദമക, ആരഞ്ഞകം നാഗം ദമയാഹി ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗാമന്തേ അഭിരമാപനായ മനുസ്സകന്തേസു സീലേസു സമാദപനായാ’’’തി [സമാദാപനായാതി (?)].

‘‘‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഹത്ഥിദമകോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ മഹന്തം ഥമ്ഭം പഥവിയം നിഖണിത്വാ ആരഞ്ഞകസ്സ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധതി ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗാമന്തേ അഭിരമാപനായ മനുസ്സകന്തേസു സീലേസു സമാദപനായ. തമേനം ഹത്ഥിദമകോ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപാഹി വാചാഹി സമുദാചരതി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപാഹി വാചാഹി സമുദാചരിയമാനോ സുസ്സൂസതി, സോതം ഓദഹതി, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി; തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി തിണഘാസോദകം അനുപ്പവേച്ഛതി.

‘‘യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ തിണഘാസോദകം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തത്ര ഹത്ഥിദമകസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ജീവിസ്സതി ഖോ [നു ഖോ (സീ. ക.)] ദാനി ആരഞ്ഞകോ [രഞ്ഞോ (സീ. പീ.)] നാഗോ’തി. തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി – ‘ആദിയ, ഭോ, നിക്ഖിപ, ഭോ’തി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ ആദാനനിക്ഖേപേ വചനകരോ ഹോതി ഓവാദപ്പടികരോ, തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി – ‘അഭിക്കമ, ഭോ, പടിക്കമ, ഭോ’തി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ അഭിക്കമപടിക്കമവചനകരോ ഹോതി ഓവാദപ്പടികരോ, തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി – ‘ഉട്ഠഹ, ഭോ, നിസീദ, ഭോ’തി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ ഉട്ഠാനനിസജ്ജായ വചനകരോ ഹോതി ഓവാദപ്പടികരോ, തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി ആനേഞ്ജം നാമ കാരണം കാരേതി, മഹന്തസ്സ ഫലകം സോണ്ഡായ ഉപനിബന്ധതി, തോമരഹത്ഥോ ച പുരിസോ ഉപരിഗീവായ നിസിന്നോ ഹോതി, സമന്തതോ ച തോമരഹത്ഥാ പുരിസാ പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഹോന്തി, ഹത്ഥിദമകോ ച ദീഘതോമരയട്ഠിം ഗഹേത്വാ പുരതോ ഠിതോ ഹോതി. സോ ആനേഞ്ജം കാരണം കാരിയമാനോ നേവ പുരിമേ പാദേ ചോപേതി ന പച്ഛിമേ പാദേ ചോപേതി, ന പുരിമകായം ചോപേതി ന പച്ഛിമകായം ചോപേതി, ന സീസം ചോപേതി, ന കണ്ണേ ചോപേതി, ന ദന്തേ ചോപേതി, ന നങ്ഗുട്ഠം ചോപേതി, ന സോണ്ഡം ചോപേതി. സോ ഹോതി ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഖമോ സത്തിപ്പഹാരാനം അസിപ്പഹാരാനം ഉസുപ്പഹാരാനം സരപത്തപ്പഹാരാനം [പരസത്ഥപ്പഹാരാനം (സീ.), പരസത്തുപ്പഹാരാനം (സ്യാ. കം. പീ.)] ഭേരിപണവവംസസങ്ഖഡിണ്ഡിമനിന്നാദസദ്ദാനം [ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദാനം (പീ.)] സബ്ബവങ്കദോസനിഹിതനിന്നീതകസാവോ രാജാരഹോ രാജഭോഗ്ഗോ രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

൨൧൮. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി.

‘‘സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അരിയസാവകോ അബ്ഭോകാസഗതോ ഹോതി. ഏത്ഥഗേധാ ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദേവമനുസ്സാ യദിദം – പഞ്ച കാമഗുണാ. തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലവാ ഹോഹി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരാഹി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖസ്സു സിക്ഖാപദേസൂ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അരിയസാവകോ സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോഹി, ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ…പേ… (യഥാ ഗണകമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തന്തേ, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബാനി.)

൨൧൯. ‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഹത്ഥിദമകോ മഹന്തം ഥമ്ഭം പഥവിയം നിഖണിത്വാ ആരഞ്ഞകസ്സ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധതി ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗാമന്തേ അഭിരമാപനായ മനുസ്സകന്തേസു സീലേസു സമാദപനായ; ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അരിയസാവകസ്സ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചേതസോ ഉപനിബന്ധനാ ഹോന്തി ഗേഹസിതാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗേഹസിതാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗേഹസിതാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ.

൨൨൦. ‘‘തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി, മാ ച കാമൂപസംഹിതം വിതക്കം വിതക്കേസി. വേദനാസു… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി, മാ ച കാമൂപസംഹിതം വിതക്കം വിതക്കേസീ’’’തി.

‘‘സോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

൨൨൧. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘സോ ഹോതി ഭിക്ഖു ഖമോ സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം, ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി സബ്ബരാഗദോസമോഹനിഹിതനിന്നീതകസാവോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

൨൨൨. ‘‘മഹല്ലകോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ അദന്തോ അവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം [അദന്തം മരണം (ക.)] മഹല്ലകോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ. ദഹരോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ അദന്തോ അവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം ദഹരോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥേരോ ചേപി ഭിക്ഖു അഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം ഥേരോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു. നവോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു അഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം നവോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘മഹല്ലകോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ സുദന്തോ സുവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം മഹല്ലകോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ… ദഹരോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ സുദന്തോ സുവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം ദഹരോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥേരോ ചേപി ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം ഥേരോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു. നവോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം നവോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ദന്തഭൂമിസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.