നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

മജ്ഝിമനികായേ

ഉപരിപണ്ണാസപാളി

൧. ദേവദഹവഗ്ഗോ

൧. ദേവദഹസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി ദേവദഹം നാമ സക്യാനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവംവാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ.

‘‘ഏവംവാദാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി? തേ ച മേ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി പടിജാനന്തി.

‘‘ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദ’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

൨. ‘‘ഇതി കിര തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ന ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ന ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം ന കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനേയ്യാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ജാനേയ്യാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പുരിസോ സല്ലേന വിദ്ധോ അസ്സ സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന [ഗാള്ഹപലേപനേന (ക.)]; സോ സല്ലസ്സപി വേധനഹേതു [വേദനാഹേതു (സീ. പീ. ക.)] ദുക്ഖാ തിബ്ബാ [തിപ്പാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തേയ്യ; സോ സത്ഥേനപി വണമുഖസ്സ പരികന്തനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസേയ്യ; സോ ഏസനിയാപി സല്ലസ്സ ഏസനാഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സല്ലം അബ്ബുഹേയ്യ [അബ്ബുയ്ഹേയ്യ (സീ.), അബ്ഭൂണ്ഹേയ്യ (സ്യാ. കം.)]; സോ സല്ലസ്സപി അബ്ബുഹനഹേതു [അബ്ബുയ്ഹനഹേതു (സീ.), അബ്ഭൂണ്ഹനഹേതു (സ്യാ. കം.)] ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ അഗദങ്ഗാരം വണമുഖേ ഓദഹേയ്യ; സോ അഗദങ്ഗാരസ്സപി വണമുഖേ ഓദഹനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. സോ അപരേന സമയേന രൂള്ഹേന വണേന സഞ്ഛവിനാ അരോഗോ അസ്സ സുഖീ സേരീ സയംവസീ യേന കാമങ്ഗമോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം ഖോ പുബ്ബേ സല്ലേന വിദ്ധോ അഹോസിം സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന. സോഹം സല്ലസ്സപി വേധനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠപേസും. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തി; സോഹം സത്ഥേനപി വണമുഖസ്സ പരികന്തനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസി; സോ അഹം ഏസനിയാപി സല്ലസ്സ ഏസനാഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സല്ലം അബ്ബുഹി [അബ്ബുയ്ഹി (സീ.), അബ്ഭൂണ്ഹി (സ്യാ. കം.)]; സോഹം സല്ലസ്സപി അബ്ബുഹനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ അഗദങ്ഗാരം വണമുഖേ ഓദഹി; സോഹം അഗദങ്ഗാരസ്സപി വണമുഖേ ഓദഹനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. സോമ്ഹി ഏതരഹി രൂള്ഹേന വണേന സഞ്ഛവിനാ അരോഗോ സുഖീ സേരീ സയംവസീ യേന കാമങ്ഗമോ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, സചേ തുമ്ഹേ ജാനേയ്യാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ജാനേയ്യാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘യസ്മാ ച ഖോ തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ന ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ന ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; തസ്മാ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം ന കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

൪. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠാ മം ഏതദവോചും – ‘നിഗണ്ഠോ, ആവുസോ, നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ.)] സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ, അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി. ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി. സോ ഏവമാഹ – ‘അത്ഥി ഖോ വോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പുബ്ബേവ പാപകമ്മം കതം, തം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ നിജ്ജീരേഥ, യം പനേത്ഥ ഏതരഹി കായേന സംവുതാ വാചായ സംവുതാ മനസാ സംവുതാ തം ആയതിം പാപകമ്മസ്സ അകരണം. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി. തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹാ അത്തമനാ’’തി.

൫. ‘‘ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠേ ഏതദവോചം – ‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ധമ്മാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദ്വിധാവിപാകാ. കതമേ പഞ്ച? സദ്ധാ, രുചി, അനുസ്സവോ, ആകാരപരിവിതക്കോ, ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി – ഇമേ ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പഞ്ച ധമ്മാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദ്വിധാവിപാകാ. തത്രായസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കാ അതീതംസേ സത്ഥരി സദ്ധാ, കാ രുചി, കോ അനുസ്സവോ, കോ ആകാരപരിവിതക്കോ, കാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തീ’തി. ഏവംവാദീ [ഏവംവാദീസു (ക.)] ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠേസു ന കഞ്ചി [കിഞ്ചി (സീ. പീ. ക.)] സഹധമ്മികം വാദപടിഹാരം സമനുപസ്സാമി.

‘‘പുന ചപരാഹം [പുന ച പനാഹം (സീ. പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠേ ഏവം വദാമി – ‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ. യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ [തിപ്പോ (പീ.)] ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥാ’തി? ‘യസ്മിം നോ, ആവുസോ ഗോതമ, സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയാമ; യസ്മിം പന നോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയാമാ’’’തി.

൬. ‘‘ഇതി കിര, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ. ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം ന കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി. സചേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ [പധാനം, തിട്ഠേയ്യേവ തസ്മിം സമയേ… വേദനാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; തേ തുമ്ഹേ സാമംയേവ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദയമാനാ അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാ സമ്മോഹാ വിപച്ചേഥ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവംവാദീപി [ഏവംവാദീസുപി (ക.)] ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠേസു ന കഞ്ചി സഹധമ്മികം വാദപടിഹാരം സമനുപസ്സാമി.

൭. ‘‘പുന ചപരാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠേ ഏവം വദാമി – ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സമ്പരായവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം സമ്പരായവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം സുഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദുക്ഖവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സുഖവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ പരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം ബഹുവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപ്പവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം അപ്പവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ബഹുവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം സവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം അവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

൮. ‘‘ഇതി കിര, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സമ്പരായവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യം പനിദം കമ്മം സമ്പരായവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം സുഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദുക്ഖവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സുഖവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ പരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം ബഹുവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപ്പവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം അപ്പവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ബഹുവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം സവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം അവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം അഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, അഫലം പധാനം’’.

‘‘ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാനം ദസ സഹധമ്മികാ വാദാനുവാദാ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛന്തി.

൯. ‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പുബ്ബേ ദുക്കടകമ്മകാരിനോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പാപകേന ഇസ്സരേന നിമ്മിതാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പാപസങ്ഗതികാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പാപാഭിജാതികാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാനം ഇമേ ദസ സഹധമ്മികാ വാദാനുവാദാ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, അഫലം പധാനം.

൧൦. ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ അനദ്ധഭൂതം അത്താനം ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി, ധമ്മികഞ്ച സുഖം ന പരിച്ചജതി, തസ്മിഞ്ച സുഖേ അനധിമുച്ഛിതോ ഹോതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഇമസ്സ ഖോ മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, ഇമസ്സ പന മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതീ’തി. സോ യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സ [യസ്സ ഖോ പനസ്സ (സീ.), യസ്സ ഖ്വാസ്സ (പീ.)] ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതി. യസ്സ പനസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി, ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി.

൧൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ തിബ്ബച്ഛന്ദോ തിബ്ബാപേക്ഖോ. സോ തം ഇത്ഥിം പസ്സേയ്യ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ അമും ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, പുരിസോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ തിബ്ബച്ഛന്ദോ തിബ്ബാപേക്ഖോ. തസ്മാ തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ തിബ്ബച്ഛന്ദോ തിബ്ബാപേക്ഖോ. തസ്സ മേ അമും ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ. യംനൂനാഹം യോ മേ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ ഛന്ദരാഗോ തം പജഹേയ്യ’ന്തി. സോ യോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ ഛന്ദരാഗോ തം പജഹേയ്യ. സോ തം ഇത്ഥിം പസ്സേയ്യ അപരേന സമയേന അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ അമും ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, പുരിസോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ വിരാഗോ. തസ്മാ തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ന ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ അനദ്ധഭൂതം അത്താനം ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി, ധമ്മികഞ്ച സുഖം ന പരിച്ചജതി, തസ്മിഞ്ച സുഖേ അനധിമുച്ഛിതോ ഹോതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഇമസ്സ ഖോ മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, ഇമസ്സ പന മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതീ’തി. സോ യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതി; യസ്സ പനസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി, ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൨. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യഥാസുഖം ഖോ മേ വിഹരതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; ദുക്ഖായ പന മേ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. യംനൂനാഹം ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തസ്സ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. സോ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തം കിസ്സ ഹേതു? യസ്സ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥായ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ സ്വാസ്സ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ ഹോതി. തസ്മാ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേതി പരിതാപേതി ഉജും കരോതി കമ്മനിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉസുകാരസ്സ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപിതം ഹോതി പരിതാപിതം ഉജും കതം [ഉജും കതം ഹോതി (സീ.)] കമ്മനിയം, ന സോ തം അപരേന സമയേന ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേതി പരിതാപേതി ഉജും കരോതി കമ്മനിയം. തം കിസ്സ ഹേതു? യസ്സ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥായ ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേയ്യ പരിതാപേയ്യ ഉജും കരേയ്യ കമ്മനിയം സ്വാസ്സ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ ഹോതി. തസ്മാ ന അപരേന സമയേന ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേതി പരിതാപേതി ഉജും കരോതി കമ്മനിയം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യഥാസുഖം ഖോ മേ വിഹരതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; ദുക്ഖായ പന മേ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. യംനൂനാഹം ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തസ്സ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. സോ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തം കിസ്സ ഹേതു? യസ്സ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥായ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ സ്വാസ്സ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ ഹോതി. തസ്മാ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൩. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി.

൧൪. ‘‘സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ – ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി. മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി. തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ [സാവിയോഗാ (സ്യാ. കം. ക.) ഏത്ഥ സാചിസദ്ദോ കുടിലപരിയായോ] പടിവിരതോ ഹോതി. ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൩ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ].

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി സപത്തഭാരോവ ഡേതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന; സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി.

൧൫. ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ [സമ്മിഞ്ജിതേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

൧൬. ‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, (ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ,) [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൬ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ] ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ, ഉജും കായം പണിധായ, പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.

‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി. യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൭. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം [സേയ്യഥീദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൮. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൯. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം. ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം [തഥാഗതോ, ഏവംവാദിം ഭിക്ഖവേ തഥാഗതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ദസ സഹധമ്മികാ പാസംസട്ഠാനാ ആഗച്ഛന്തി.

൨൦. ‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുബ്ബേ സുകതകമ്മകാരീ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഭദ്ദകേന ഇസ്സരേന നിമ്മിതോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ കല്യാണസങ്ഗതികോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ കല്യാണാഭിജാതികോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ കല്യാണദിട്ഠധമ്മൂപക്കമോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം ഇമേ ദസ സഹധമ്മികാ പാസംസട്ഠാനാ ആഗച്ഛന്തീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ദേവദഹസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. പഞ്ചത്തയസുത്തം [പഞ്ചായതനസുത്ത (ക.)]

൨൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ അപരന്തകപ്പികാ അപരന്താനുദിട്ഠിനോ അപരന്തം ആരബ്ഭ അനേകവിഹിതാനി അധിവുത്തിപദാനി [അധിമുത്തിപദാനി (സ്യാ. കം. ക.)] അഭിവദന്തി. ‘സഞ്ഞീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി; ‘അസഞ്ഞീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി; ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി; സതോ വാ പന സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേന്തി [പഞ്ഞാപേന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം വാ പനേകേ അഭിവദന്തി. ഇതി സന്തം വാ അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം [പരം മരണാ. ഇതി ഇമാനി (ക.)] പരം മരണാ, സതോ വാ പന സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേന്തി, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം വാ പനേകേ അഭിവദന്തി. ഇതി ഇമാനി പഞ്ച [പരം മരണാ. ഇതി ഇമാനി (ക.)] ഹുത്വാ തീണി ഹോന്തി, തീണി ഹുത്വാ പഞ്ച ഹോന്തി – അയമുദ്ദേസോ പഞ്ചത്തയസ്സ.

൨൨. ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിഞ്ച അരൂപിഞ്ച വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നേവരൂപിം നാരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, ഏകത്തസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നാനത്തസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, പരിത്തസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അപ്പമാണസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, ഏതം [ഏവം (ക.)] വാ പനേകേസം [പനേതേസം (സ്യാ. കം.)] ഉപാതിവത്തതം വിഞ്ഞാണകസിണമേകേ അഭിവദന്തി അപ്പമാണം ആനേഞ്ജം. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി [പജാനാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ]. യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിഞ്ച അരൂപിഞ്ച വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നേവരൂപിം നാരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, ഏകത്തസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നാനത്തസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, പരിത്തസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അപ്പമാണസഞ്ഞിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ [മരണാതി (ക.)], യാ വാ പനേതാസം സഞ്ഞാനം പരിസുദ്ധാ പരമാ അഗ്ഗാ അനുത്തരിയാ അക്ഖായതി – യദി രൂപസഞ്ഞാനം യദി അരൂപസഞ്ഞാനം യദി ഏകത്തസഞ്ഞാനം യദി നാനത്തസഞ്ഞാനം. ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേകേ അഭിവദന്തി അപ്പമാണം ആനേഞ്ജം. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൨൩. ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിഞ്ച അരൂപിഞ്ച വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നേവരൂപിം നാരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ തേസമേതേ പടിക്കോസന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? സഞ്ഞാ രോഗോ സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ സഞ്ഞാ സല്ലം, ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ‘അസഞ്ഞ’ന്തി. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിഞ്ച അരൂപിഞ്ച വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നേവരൂപിം നാരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ. യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹമഞ്ഞത്ര രൂപാ, അഞ്ഞത്ര വേദനായ, അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ, അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി, വിഞ്ഞാണസ്സ [അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ (സ്യാ. കം.), അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണേന (ക.)] ആഗതിം വാ ഗതിം വാ ചുതിം വാ ഉപപത്തിം വാ വുദ്ധിം വാ വിരൂള്ഹിം വാ വേപുല്ലം വാ പഞ്ഞപേസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൨൪. ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിഞ്ച അരൂപിഞ്ച വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നേവരൂപിം നാരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ തേസമേതേ പടിക്കോസന്തി, യേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ തേസമേതേ പടിക്കോസന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? സഞ്ഞാ രോഗോ സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ സഞ്ഞാ സല്ലം, അസഞ്ഞാ സമ്മോഹോ, ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞ’ന്തി. [നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാതി (സ്യാ. കം. പീ. ക.) ഏതന്തിപദം മനസികാതബ്ബം] തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി. യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, അരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, രൂപിഞ്ച അരൂപിഞ്ച വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ, നേവരൂപിം നാരൂപിം വാ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ [സമണബ്രാഹ്മണാ (സീ. പീ.)] ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബസങ്ഖാരമത്തേന ഏതസ്സ ആയതനസ്സ ഉപസമ്പദം പഞ്ഞപേന്തി, ബ്യസനഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖായതി [ആയതനമക്ഖായതി (ക.)] ഏതസ്സ ആയതനസ്സ ഉപസമ്പദായ. ന ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, ആയതനം സങ്ഖാരസമാപത്തിപത്തബ്ബമക്ഖായതി; സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിപത്തബ്ബമേതം, ഭിക്ഖവേ, ആയതനമക്ഖായതി. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൨൫. ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേന്തി, തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ തേസമേതേ പടിക്കോസന്തി, യേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ തേസമേതേ പടിക്കോസന്തി, യേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി അരോഗം പരം മരണാ തേസമേതേ പടിക്കോസന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? സബ്ബേപിമേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉദ്ധം സരം [ഉദ്ധംസരാ (സീ. പീ.), ഉദ്ധം പരാമസന്തി (സ്യാ. കം.)] ആസത്തിംയേവ അഭിവദന്തി – ‘ഇതി പേച്ച ഭവിസ്സാമ, ഇതി പേച്ച ഭവിസ്സാമാ’തി. സേയ്യഥാപി നാമ വാണിജസ്സ വാണിജ്ജായ ഗച്ഛതോ ഏവം ഹോതി – ‘ഇതോ മേ ഇദം ഭവിസ്സതി, ഇമിനാ ഇദം ലച്ഛാമീ’തി, ഏവമേവിമേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ വാണിജൂപമാ മഞ്ഞേ പടിഭന്തി – ‘ഇതി പേച്ച ഭവിസ്സാമ, ഇതി പേച്ച ഭവിസ്സാമാ’തി. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി. യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേന്തി തേ സക്കായഭയാ സക്കായപരിജേഗുച്ഛാ സക്കായഞ്ഞേവ അനുപരിധാവന്തി അനുപരിവത്തന്തി. സേയ്യഥാപി നാമ സാ ഗദ്ദുലബദ്ധോ ദള്ഹേ ഥമ്ഭേ വാ ഖിലേ [ഖീലേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ഉപനിബദ്ധോ, തമേവ ഥമ്ഭം വാ ഖിലം വാ അനുപരിധാവതി അനുപരിവത്തതി; ഏവമേവിമേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സക്കായഭയാ സക്കായപരിജേഗുച്ഛാ സക്കായഞ്ഞേവ അനുപരിധാവന്തി അനുപരിവത്തന്തി. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൨൬. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അപരന്തകപ്പികാ അപരന്താനുദിട്ഠിനോ അപരന്തം ആരബ്ഭ അനേകവിഹിതാനി അധിവുത്തിപദാനി അഭിവദന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമാനേവ പഞ്ചായതനാനി അഭിവദന്തി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരം.

൨൭. ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ പുബ്ബന്തകപ്പികാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിനോ പുബ്ബന്തം ആരബ്ഭ അനേകവിഹിതാനി അധിവുത്തിപദാനി അഭിവദന്തി. ‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘അസസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ച അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘നേവസസ്സതോ നാസസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘അന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘അനന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘അന്തവാ ച അനന്തവാ ച അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘നേവന്തവാ നാനന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘ഏകത്തസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘നാനത്തസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘പരിത്തസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘അപ്പമാണസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘ഏകന്തസുഖീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘ഏകന്തദുക്ഖീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘സുഖദുക്ഖീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി, ‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി.

൨൮. ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി, തേസം വത അഞ്ഞത്രേവ സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ പച്ചത്തംയേവ ഞാണം ഭവിസ്സതി പരിസുദ്ധം പരിയോദാതന്തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. പച്ചത്തം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഞാണേ അസതി പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ യദപി [യദിപി (ക.)] തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ തത്ഥ ഞാണഭാഗമത്തമേവ പരിയോദപേന്തി തദപി തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപാദാനമക്ഖായതി. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൨൯. ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അസസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി…പേ… [യഥാ സസ്സതവാരേ, തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബം] സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ച അത്താ ച ലോകോ ച… നേവസസ്സതോ നാസസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച… അന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ച… അനന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ച… അന്തവാ ച അനന്തവാ ച അത്താ ച ലോകോ ച… നേവന്തവാ നാനന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ച… ഏകത്തസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച… നാനത്തസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച… പരിത്തസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച… അപ്പമാണസഞ്ഞീ അത്താ ച ലോകോ ച… ഏകന്തസുഖീ അത്താ ച ലോകോ ച… ഏകന്തദുക്ഖീ അത്താ ച ലോകോ ച… സുഖദുക്ഖീ അത്താ ച ലോകോ ച… അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി, തേസം വത അഞ്ഞത്രേവ സദ്ധായ അഞ്ഞത്ര രുചിയാ അഞ്ഞത്ര അനുസ്സവാ അഞ്ഞത്ര ആകാരപരിവിതക്കാ അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ പച്ചത്തംയേവ ഞാണം ഭവിസ്സതി പരിസുദ്ധം പരിയോദാതന്തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. പച്ചത്തം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഞാണേ അസതി പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ യദപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ തത്ഥ ഞാണഭാഗമത്തമേവ പരിയോദപേന്തി തദപി തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപാദാനമക്ഖായതി. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൩൦. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകം പീതിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം പവിവേകം പീതിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. തസ്സ സാ പവിവേകാ പീതി നിരുജ്ഝതി. പവിവേകായ പീതിയാ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം, ദോമനസ്സസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി പവിവേകാ പീതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യം ഛായാ ജഹതി തം ആതപോ ഫരതി, യം ആതപോ ജഹതി തം ഛായാ ഫരതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പവിവേകായ പീതിയാ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം, ദോമനസ്സസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി പവിവേകാ പീതി. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി. അയം ഖോ ഭവം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകം പീതിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം പവിവേകം പീതിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. തസ്സ സാ പവിവേകാ പീതി നിരുജ്ഝതി. പവിവേകായ പീതിയാ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം, ദോമനസ്സസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി പവിവേകാ പീതി. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൩൧. ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകായ പീതിയാ സമതിക്കമാ നിരാമിസം സുഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം നിരാമിസം സുഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. തസ്സ തം നിരാമിസം സുഖം നിരുജ്ഝതി. നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി പവിവേകാ പീതി, പവിവേകായ പീതിയാ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി നിരാമിസം സുഖം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യം ഛായാ ജഹതി തം ആതപോ ഫരതി, യം ആതപോ ജഹതി തം ഛായാ ഫരതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി പവിവേകാ പീതി, പവിവേകായ പീതിയാ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി നിരാമിസം സുഖം. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി. അയം ഖോ ഭവം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകായ പീതിയാ സമതിക്കമാ, നിരാമിസം സുഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം നിരാമിസം സുഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. തസ്സ തം നിരാമിസം സുഖം നിരുജ്ഝതി. നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി പവിവേകാ പീതി, പവിവേകായ പീതിയാ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി നിരാമിസം സുഖം. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൩൨. ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകായ പീതിയാ സമതിക്കമാ, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ സമതിക്കമാ, അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. തസ്സ സാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ നിരുജ്ഝതി. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി നിരാമിസം സുഖം, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യം ഛായാ ജഹതി തം ആതപോ ഫരതി, യം ആതപോ ജഹതി തം ഛായാ ഫരതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി നിരാമിസം സുഖം, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി. അയം ഖോ ഭവം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകായ പീതിയാ സമതിക്കമാ, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ സമതിക്കമാ, അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. തസ്സ സാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ നിരുജ്ഝതി. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി നിരാമിസം സുഖം, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

൩൩. ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകായ പീതിയാ സമതിക്കമാ, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ സമതിക്കമാ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമതിക്കമാ – ‘സന്തോഹമസ്മി, നിബ്ബുതോഹമസ്മി, അനുപാദാനോഹമസ്മീ’തി സമനുപസ്സതി. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഭിജാനാതി. അയം ഖോ ഭവം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, അപരന്താനുദിട്ഠീനഞ്ച പടിനിസ്സഗ്ഗാ, സബ്ബസോ കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാ, പവിവേകായ പീതിയാ സമതിക്കമാ, നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ സമതിക്കമാ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമതിക്കമാ – ‘സന്തോഹമസ്മി, നിബ്ബുതോഹമസ്മി, അനുപാദാനോഹമസ്മീ’തി സമനുപസ്സതി; അദ്ധാ അയമായസ്മാ നിബ്ബാനസപ്പായംയേവ പടിപദം അഭിവദതി. അഥ ച പനായം ഭവം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിം വാ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതി, അപരന്താനുദിട്ഠിം വാ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതി, കാമസംയോജനം വാ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതി, പവിവേകം വാ പീതിം ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതി, നിരാമിസം വാ സുഖം ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതി, അദുക്ഖമസുഖം വാ വേദനം ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതി. യഞ്ച ഖോ അയമായസ്മാ – ‘സന്തോഹമസ്മി, നിബ്ബുതോഹമസ്മി, അനുപാദാനോഹമസ്മീ’തി സമനുപസ്സതി തദപി ഇമസ്സ ഭോതോ സമണസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉപാദാനമക്ഖായതി. ‘തയിദം സങ്ഖതം ഓളാരികം അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ അത്ഥേത’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീ തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോ.

‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അനുത്തരം സന്തിവരപദം അഭിസമ്ബുദ്ധം യദിദം – ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ [അനുപാദാവിമോക്ഖോ. തയിദം ഭിക്ഖവേ തഥാഗതേന അനുത്തരം സന്തിവരപദം അഭിസമ്ബുദ്ധം, യദിദം ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമോക്ഖോതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അനുപാദാവിമോക്ഖോ’’തി [അനുപാദാവിമോക്ഖോ. തയിദം ഭിക്ഖവേ തഥാഗതേന അനുത്തരം സന്തിവരപദം അഭിസമ്ബുദ്ധം, യദിദം ഛന്നം ഫസ്സായതനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച അദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമോക്ഖോതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

പഞ്ചത്തയസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. കിന്തിസുത്തം

൩൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ പിസിനാരായം [കുസിനാരായം (സീ.)] വിഹരതി ബലിഹരണേ വനസണ്ഡേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കിന്തി വോ, ഭിക്ഖവേ, മയി ഹോതി – ‘ചീവരഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി, പിണ്ഡപാതഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി, സേനാസനഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി, ഇതിഭവാഭവഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതീ’’’തി? ‘‘ന ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ഏവം ഹോതി – ‘ചീവരഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി, പിണ്ഡപാതഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി, സേനാസനഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി, ഇതിഭവാഭവഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതീ’’’തി.

‘‘ന ച കിര വോ, ഭിക്ഖവേ, മയി ഏവം ഹോതി – ‘ചീവരഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… ഇതിഭവാഭവഹേതു വാ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതീ’തി; അഥ കിന്തി ചരഹി വോ [അഥ കിന്തി വോ (സീ. പീ.), അഥ കിഞ്ചരഹി വോ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, മയി ഹോതീ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ഹോതി – ‘അനുകമ്പകോ ഭഗവാ ഹിതേസീ; അനുകമ്പം ഉപാദായ ധമ്മം ദേസേതീ’’’തി. ‘‘ഏവഞ്ച [ഏവം (സീ. പീ.)] കിര വോ, ഭിക്ഖവേ, മയി ഹോതി – ‘അനുകമ്പകോ ഭഗവാ ഹിതേസീ; അനുകമ്പം ഉപാദായ ധമ്മം ദേസേതീ’’’തി.

൩൫. ‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, യേ വോ [യേ തേ (ക.)] മയാ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാ, സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സമഗ്ഗേഹി സമ്മോദമാനേഹി അവിവദമാനേഹി സിക്ഖിതബ്ബം. തേസഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, സമഗ്ഗാനം സമ്മോദമാനാനം അവിവദമാനാനം സിക്ഖതം സിയംസു [സിയും (സീ. സ്യാ. കം.) സദ്ദനീതി ഓലോകേതബ്ബാ] ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഭിധമ്മേ നാനാവാദാ. തത്ര ചേ തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘ഇമേസം ഖോ ആയസ്മന്താനം അത്ഥതോ ചേവ നാനം ബ്യഞ്ജനതോ ച നാന’ന്തി, തത്ഥ യം ഭിക്ഖും സുവചതരം [സുബ്ബചതരം (ക.)] മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ചേവ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ ച നാനം. തദമിനാപേതം [തദിമിനാപേതം (സ്യാ. കം.)] ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ചേവ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ ച നാനം. മായസ്മന്തോ വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. അഥാപരേസം ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ചേവ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ ച നാനം. തദമിനാപേതം ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ചേവ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ ച നാനം. മായസ്മന്തോ വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. ഇതി ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം, സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം. ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ [ഇതി ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം, ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അനന്തരവാരത്തയേ പന ഇദം പാഠനാനത്തം നത്ഥി] യോ ധമ്മോ യോ വിനയോ സോ ഭാസിതബ്ബോ.

൩൬. ‘‘തത്ര ചേ തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘ഇമേസം ഖോ ആയസ്മന്താനം അത്ഥതോ ഹി ഖോ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ സമേതീ’തി, തത്ഥ യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ഹി നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ സമേതി. തദമിനാപേതം ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ഹി ഖോ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ സമേതി. മായസ്മന്തോ വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. അഥാപരേസം ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ഹി ഖോ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ സമേതി. തദമിനാപേതം ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ഹി ഖോ നാനം, ബ്യഞ്ജനതോ സമേതി. മായസ്മന്തോ വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. ഇതി ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം, സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം. ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ യോ ധമ്മോ യോ വിനയോ സോ ഭാസിതബ്ബോ.

൩൭. ‘‘തത്ര ചേ തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘ഇമേസം ഖോ ആയസ്മന്താനം അത്ഥതോ ഹി ഖോ സമേതി, ബ്യഞ്ജനതോ നാന’ന്തി, തത്ഥ യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ഹി സമേതി, ബ്യഞ്ജനതോ നാനം. തദമിനാപേതം ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ഹി ഖോ സമേതി, ബ്യഞ്ജനതോ നാനം. അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം യദിദം – ബ്യഞ്ജനം. മായസ്മന്തോ അപ്പമത്തകേ വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. അഥാപരേസം ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ഹി സമേതി, ബ്യഞ്ജനതോ നാനം. തദമിനാപേതം ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ഹി ഖോ സമേതി, ബ്യഞ്ജനതോ നാനം. അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം യദിദം – ബ്യഞ്ജനം. മായസ്മന്തോ അപ്പമത്തകേ [അപ്പമത്തകേഹി (സീ. പീ.)] വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. ഇതി സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം, ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം. സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ ദുഗ്ഗഹിതം ദുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ യോ ധമ്മോ യോ വിനയോ സോ ഭാസിതബ്ബോ.

൩൮. ‘‘തത്ര ചേ തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘ഇമേസം ഖോ ആയസ്മന്താനം അത്ഥതോ ചേവ സമേതി ബ്യഞ്ജനതോ ച സമേതീ’തി, തത്ഥ യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ചേവ സമേതി, ബ്യഞ്ജനതോ ച സമേതി. തദമിനാപേതം ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ചേവ സമേതി ബ്യഞ്ജനതോ ച സമേതി. മായസ്മന്തോ വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. അഥാപരേസം ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മന്താനം ഖോ അത്ഥതോ ചേവ സമേതി ബ്യഞ്ജനതോ ച സമേതി. തദമിനാപേതം ആയസ്മന്തോ ജാനാഥ – യഥാ അത്ഥതോ ചേവ സമേതി ബ്യഞ്ജനതോ ച സമേതി. മായസ്മന്തോ വിവാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’തി. ഇതി സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേതബ്ബം. സുഗ്ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിതതോ ധാരേത്വാ യോ ധമ്മോ യോ വിനയോ സോ ഭാസിതബ്ബോ.

൩൯. ‘‘തേസഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, സമഗ്ഗാനം സമ്മോദമാനാനം അവിവദമാനാനം സിക്ഖതം സിയാ അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തി സിയാ വീതിക്കമോ, തത്ര, ഭിക്ഖവേ, ന ചോദനായ തരിതബ്ബം [ചോദിതബ്ബം (സ്യാ. കം. ക.) തുരിതബ്ബം (?)]. പുഗ്ഗലോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ – ‘ഇതി മയ്ഹഞ്ച അവിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ അനുപഘാതോ, പരോ ഹി പുഗ്ഗലോ അക്കോധനോ അനുപനാഹീ അദള്ഹദിട്ഠീ സുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, സക്കോമി ചാഹം ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതു’ന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ, കല്ലം വചനായ.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ – ‘മയ്ഹം ഖോ അവിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ ഉപഘാതോ, പരോ ഹി പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഉപനാഹീ അദള്ഹദിട്ഠീ സുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, സക്കോമി ചാഹം ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതും. അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം യദിദം – പരസ്സ [യദിദം മയ്ഹഞ്ച വിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച (ക.)] പുഗ്ഗലസ്സ ഉപഘാതോ. അഥ ഖോ ഏതദേവ ബഹുതരം – സ്വാഹം സക്കോമി ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതു’ന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ, കല്ലം വചനായ.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ – ‘മയ്ഹം ഖോ വിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ അനുപഘാതോ. പരോ ഹി പുഗ്ഗലോ അക്കോധനോ അനുപനാഹീ ദള്ഹദിട്ഠീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, സക്കോമി ചാഹം ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതും. അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം യദിദം – മയ്ഹം വിഹേസാ [മയ്ഹഞ്ച വിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ ഉപഘാതോ (ക.)]. അഥ ഖോ ഏതദേവ ബഹുതരം – സ്വാഹം സക്കോമി ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതു’ന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ, കല്ലം വചനായ.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ – ‘മയ്ഹഞ്ച ഖോ വിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ ഉപഘാതോ. പരോ ഹി പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഉപനാഹീ ദള്ഹദിട്ഠീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, സക്കോമി ചാഹം ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതും. അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം യദിദം – മയ്ഹഞ്ച വിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ ഉപഘാതോ. അഥ ഖോ ഏതദേവ ബഹുതരം – സ്വാഹം സക്കോമി ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതു’ന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ, കല്ലം വചനായ.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏവമസ്സ – ‘മയ്ഹഞ്ച ഖോ വിഹേസാ ഭവിസ്സതി പരസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ ഉപഘാതോ. പരോ ഹി പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഉപനാഹീ ദള്ഹദിട്ഠീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, ന ചാഹം സക്കോമി ഏതം പുഗ്ഗലം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതു’ന്തി. ഏവരൂപേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ഉപേക്ഖാ നാതിമഞ്ഞിതബ്ബാ.

൪൦. ‘‘തേസഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, സമഗ്ഗാനം സമ്മോദമാനാനം അവിവദമാനാനം സിക്ഖതം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വചീസംഹാരോ [വചീസങ്ഖാരോ (സീ. പീ.)] ഉപ്പജ്ജേയ്യ ദിട്ഠിപളാസോ [ദിട്ഠിപലാസോ (സീ. ക.)] ചേതസോ ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധി. തത്ഥ ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘യം നോ, ആവുസോ, അമ്ഹാകം സമഗ്ഗാനം സമ്മോദമാനാനം അവിവദമാനാനം സിക്ഖതം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വചീസംഹാരോ ഉപ്പന്നോ ദിട്ഠിപളാസോ ചേതസോ ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധി, തം ജാനമാനോ സമണോ ഗരഹേയ്യാ’തി [സമാനോ (സീ. ക.)]. സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘യം നോ, ആവുസോ, അമ്ഹാകം സമഗ്ഗാനം സമ്മോദമാനാനം അവിവദമാനാനം സിക്ഖതം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വചീസംഹാരോ ഉപ്പന്നോ ദിട്ഠിപളാസോ ചേതസോ ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധി, തം ജാനമാനോ സമണോ ഗരഹേയ്യാതി. ഏതം പനാവുസോ, ധമ്മം അപ്പഹായ നിബ്ബാനം സച്ഛികരേയ്യാ’തി. സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഏതം, ആവുസോ, ധമ്മം അപ്പഹായ ന നിബ്ബാനം സച്ഛികരേയ്യാ’തി.

‘‘അഥാപരേസം ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം യം ഭിക്ഖും സുവചതരം മഞ്ഞേയ്യാഥ, സോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘യം നോ, ആവുസോ, അമ്ഹാകം സമഗ്ഗാനം സമ്മോദമാനാനം അവിവദമാനാനം സിക്ഖതം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വചീസംഹാരോ ഉപ്പന്നോ ദിട്ഠിപളാസോ ചേതസോ ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധി, തം ജാനമാനോ സമണോ ഗരഹേയ്യാ’തി. സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘യം നോ, ആവുസോ, അമ്ഹാകം സമഗ്ഗാനം സമ്മോദമാനാനം അവിവദമാനാനം സിക്ഖതം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വചീസംഹാരോ ഉപ്പന്നോ ദിട്ഠിപളാസോ ചേതസോ ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധി തം ജാനമാനോ സമണോ ഗരഹേയ്യാതി. ഏതം പനാവുസോ, ധമ്മം അപ്പഹായ നിബ്ബാനം സച്ഛികരേയ്യാ’തി. സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഏതം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മം അപ്പഹായ ന നിബ്ബാനം സച്ഛികരേയ്യാ’’’തി.

‘‘തം ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും പരേ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ആയസ്മതാ നോ ഏതേ ഭിക്ഖൂ അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപിതാ’തി? സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഇധാഹം, ആവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിം, തസ്സ മേ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി, താഹം ധമ്മം സുത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം അഭാസിം. തം തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം സുത്വാ അകുസലാ വുട്ഠഹിംസു, കുസലേ പതിട്ഠഹിംസൂ’തി. ഏവം ബ്യാകരമാനോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ചേവ അത്താനം ഉക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോതി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

കിന്തിസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. സാമഗാമസുത്തം

൪൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി സാമഗാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ. പീ.)] പാവായം അധുനാകാലങ്കതോ [കാലകതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഹോതി. തസ്സ കാലങ്കിരിയായ ഭിന്നാ നിഗണ്ഠാ ദ്വേധികജാതാ [ദ്വേള്ഹകജാതാ (സ്യാ. കം. ക.)] ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി. കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി! മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ. സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ. പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച. അധിചിണ്ണം [അവിചിണ്ണം (സീ. പീ.)] തേ വിപരാവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോ. നിഗ്ഗഹിതോസി, ചര വാദപ്പമോക്ഖായ; നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി. വധോയേവ ഖോ [വധോയേവേകോ (സ്യാ. കം. ക.)] മഞ്ഞേ നിഗണ്ഠേസു നാടപുത്തിയേസു വത്തതി. യേപി നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ തേപി നിഗണ്ഠേസു നാടപുത്തിയേസു നിബ്ബിന്നരൂപാ [നിബ്ബിന്ദരൂപാ (സ്യാ. കം. ക.)] വിരത്തരൂപാ പടിവാനരൂപാ യഥാ തം ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ദുപ്പവേദിതേ അനിയ്യാനികേ അനുപസമസംവത്തനികേ അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതേ ഭിന്നഥൂപേ അപ്പടിസരണേ.

൪൨. അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ പാവായം വസ്സംവുട്ഠോ [വസ്സംവുത്ഥോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേന സാമഗാമോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘നിഗണ്ഠോ, ഭന്തേ, നാടപുത്തോ പാവായം അധുനാകാലങ്കതോ. തസ്സ കാലങ്കിരിയായ ഭിന്നാ നിഗണ്ഠാ ദ്വേധികജാതാ…പേ… ഭിന്നഥൂപേ അപ്പടിസരണേ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ചുന്ദം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി ഖോ ഇദം, ആവുസോ ചുന്ദ, കഥാപാഭതം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. ആയാമ, ആവുസോ ചുന്ദ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ചുന്ദോ ച സമണുദ്ദേസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ഏവമാഹ – ‘നിഗണ്ഠോ, ഭന്തേ, നാടപുത്തോ പാവായം അധുനാകാലങ്കതോ. തസ്സ കാലങ്കിരിയായ ഭിന്നാ നിഗണ്ഠാ ദ്വേധികജാതാ…പേ… ഭിന്നഥൂപേ അപ്പടിസരണേ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘മാഹേവ ഭഗവതോ അച്ചയേന സങ്ഘേ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജി; സ്വാസ്സ [സോ (സീ. പീ.), സ്വായം (ക.)] വിവാദോ ബഹുജനാഹിതായ ബഹുജനാസുഖായ ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാന’’’ന്തി.

൪൩. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആനന്ദ, യേ വോ മയാ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാ, സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, പസ്സസി നോ ത്വം, ആനന്ദ, ഇമേസു ധമ്മേസു ദ്വേപി ഭിക്ഖൂ നാനാവാദേ’’തി? ‘‘യേ മേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവതാ അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാ, സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, നാഹം പസ്സാമി ഇമേസു ധമ്മേസു ദ്വേപി ഭിക്ഖൂ നാനാവാദേ. യേ ച ഖോ [സന്തി ച ഖോ (സ്യാ. കം.), സന്തി ച (ക.)], ഭന്തേ, പുഗ്ഗലാ ഭഗവന്തം പതിസ്സയമാനരൂപാ വിഹരന്തി തേപി ഭഗവതോ അച്ചയേന സങ്ഘേ വിവാദം ജനേയ്യും അജ്ഝാജീവേ വാ അധിപാതിമോക്ഖേ വാ. സ്വാസ്സ [സോസ്സ (സീ. പീ.), സ്വായം (ക.)] വിവാദോ ബഹുജനാഹിതായ ബഹുജനാസുഖായ ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. അപ്പമത്തകോ സോ, ആനന്ദ, വിവാദോ യദിദം – അജ്ഝാജീവേ വാ അധിപാതിമോക്ഖേ വാ. മഗ്ഗേ വാ ഹി, ആനന്ദ, പടിപദായ വാ സങ്ഘേ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ; സ്വാസ്സ വിവാദോ ബഹുജനാഹിതായ ബഹുജനാസുഖായ ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

൪൪. ‘‘ഛയിമാനി, ആനന്ദ, വിവാദമൂലാനി. കതമാനി ഛ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ. യോ സോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ സോ സത്ഥരിപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, സങ്ഘേപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, സിക്ഖായപി ന പരിപൂരകാരീ ഹോതി. യോ സോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേ… സങ്ഘേ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സോ സങ്ഘേ വിവാദം ജനേതി; യോ ഹോതി വിവാദോ ബഹുജനാഹിതായ ബഹുജനാസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഏവരൂപഞ്ചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ സമനുപസ്സേയ്യാഥ, തത്ര തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനായ വായമേയ്യാഥ. ഏവരൂപഞ്ചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ന സമനുപസ്സേയ്യാഥ. തത്ര തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവായ പടിപജ്ജേയ്യാഥ. ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവോ ഹോതി.

൪൫. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു മക്ഖീ ഹോതി പളാസീ…പേ… ഇസ്സുകീ ഹോതി മച്ഛരീ…പേ… സഠോ ഹോതി മായാവീ…പേ… പാപിച്ഛോ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി [മിച്ഛാദിട്ഠീ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] …പേ… സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. യോ സോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ സോ സത്ഥരിപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, സങ്ഘേപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, സിക്ഖായപി ന പരിപൂരകാരീ ഹോതി. യോ സോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേ… സങ്ഘേ… സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ ഹോതി സോ സങ്ഘേ വിവാദം ജനേതി; യോ ഹോതി വിവാദോ ബഹുജനാഹിതായ ബഹുജനാസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഏവരൂപഞ്ചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ സമനുപസ്സേയ്യാഥ. തത്ര തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനായ വായമേയ്യാഥ. ഏവരൂപഞ്ചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ന സമനുപസ്സേയ്യാഥ, തത്ര തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവായ പടിപജ്ജേയ്യാഥ. ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവോ ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, ആനന്ദ, ഛ വിവാദമൂലാനി.

൪൬. ‘‘ചത്താരിമാനി, ആനന്ദ, അധികരണാനി. കതമാനി ചത്താരി? വിവാദാധികരണം, അനുവാദാധികരണം, ആപത്താധികരണം, കിച്ചാധികരണം – ഇമാനി ഖോ, ആനന്ദ, ചത്താരി അധികരണാനി. സത്ത ഖോ പനിമേ, ആനന്ദ, അധികരണസമഥാ – ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം അധികരണാനം സമഥായ വൂപസമായ സമ്മുഖാവിനയോ ദാതബ്ബോ, സതിവിനയോ ദാതബ്ബോ, അമൂള്ഹവിനയോ ദാതബ്ബോ, പടിഞ്ഞായ കാരേതബ്ബം, യേഭുയ്യസികാ, തസ്സപാപിയസികാ, തിണവത്ഥാരകോ.

൪൭. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സമ്മുഖാവിനയോ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ വിവദന്തി ധമ്മോതി വാ അധമ്മോതി വാ വിനയോതി വാ അവിനയോതി വാ. തേഹാനന്ദ, ഭിക്ഖൂഹി സബ്ബേഹേവ സമഗ്ഗേഹി സന്നിപതിതബ്ബം. സന്നിപതിത്വാ ധമ്മനേത്തി സമനുമജ്ജിതബ്ബാ. ധമ്മനേത്തിം സമനുമജ്ജിത്വാ യഥാ തത്ഥ സമേതി തഥാ തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സമ്മുഖാവിനയോ ഹോതി; ഏവഞ്ച പനിധേകച്ചാനം അധികരണാനം വൂപസമോ ഹോതി യദിദം – സമ്മുഖാവിനയേന.

൪൮. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, യേഭുയ്യസികാ ഹോതി? തേ ചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ന സക്കോന്തി തം അധികരണം തസ്മിം ആവാസേ വൂപസമേതും. തേഹാനന്ദ, ഭിക്ഖൂഹി യസ്മിം ആവാസേ ബഹുതരാ ഭിക്ഖൂ സോ ആവാസോ ഗന്തബ്ബോ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സമഗ്ഗേഹി സന്നിപതിതബ്ബം. സന്നിപതിത്വാ ധമ്മനേത്തി സമനുമജ്ജിതബ്ബാ. ധമ്മനേത്തിം സമനുമജ്ജിത്വാ യഥാ തത്ഥ സമേതി തഥാ തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, യേഭുയ്യസികാ ഹോതി, ഏവഞ്ച പനിധേകച്ചാനം അധികരണാനം വൂപസമോ ഹോതി യദിദം – യേഭുയ്യസികായ.

൪൯. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സതിവിനയോ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ഏവരൂപായ ഗരുകായ ആപത്തിയാ ചോദേന്തി പാരാജികേന വാ പാരാജികസാമന്തേന വാ – ‘സരതായസ്മാ ഏവരൂപിം [ഏവരൂപം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ഏവരൂപായ-ഇതി വുച്ചമാനവചനേന സമേതി. വിനയേനപി സംസന്ദേതബ്ബം] ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി? സോ ഏവമാഹ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, സരാമി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി. തസ്സ ഖോ [തസ്സ ഖോ ഏവം (സബ്ബത്ഥ)], ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സതിവിനയോ ദാതബ്ബോ. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സതിവിനയോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പനിധേകച്ചാനം അധികരണാനം വൂപസമോ ഹോതി യദിദം – സതിവിനയേന.

൫൦. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അമൂള്ഹവിനയോ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ഏവരൂപായ ഗരുകായ ആപത്തിയാ ചോദേന്തി പാരാജികേന വാ പാരാജികസാമന്തേന വാ – ‘സരതായസ്മാ ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി? (സോ ഏവമാഹ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, സരാമി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി. തമേനം സോ നിബ്ബേഠേന്തം അതിവേഠേതി – ‘ഇങ്ഘായസ്മാ സാധുകമേവ ജാനാഹി യദി സരസി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി.) [( ) ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ ചൂളവ. ൨൩൭ നത്ഥി തസ്സപാപിയസികാവാരേഏവേതേന ഭവിതബ്ബം] സോ ഏവമാഹ – ‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, ഉമ്മാദം പാപുണിം ചേതസോ വിപരിയാസം. തേന മേ ഉമ്മത്തകേന ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചിണ്ണം ഭാസിതപരിക്കന്തം [ഭാസിതപരികന്തം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. നാഹം തം സരാമി. മൂള്ഹേന മേ ഏതം കത’ന്തി. തസ്സ ഖോ [തസ്സ ഖോ ഏവം (സ്യാ. കം. ക.)], ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ അമൂള്ഹവിനയോ ദാതബ്ബോ. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, അമൂള്ഹവിനയോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പനിധേകച്ചാനം അധികരണാനം വൂപസമോ ഹോതി യദിദം – അമൂള്ഹവിനയേന.

൫൧. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, പടിഞ്ഞാതകരണം ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ചോദിതോ വാ അചോദിതോ വാ ആപത്തിം സരതി, വിവരതി ഉത്താനീകരോതി [ഉത്താനിം കരോതി (ക.)]. തേന, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ വുഡ്ഢതരം ഭിക്ഖും [വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോ, തം പടിദേസേമീ’തി. സോ ഏവമാഹ – ‘പസ്സസീ’തി? ‘ആമ പസ്സാമീ’തി. ‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’തി. (‘സംവരിസ്സാമീ’തി.) [( ) വിനയേ നത്ഥി] ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, പടിഞ്ഞാതകരണം ഹോതി, ഏവഞ്ച പനിധേകച്ചാനം അധികരണാനം വൂപസമോ ഹോതി യദിദം – പടിഞ്ഞാതകരണേന.

൫൨. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, തസ്സപാപിയസികാ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും ഏവരൂപായ ഗരുകായ ആപത്തിയാ ചോദേതി പാരാജികേന വാ പാരാജികസാമന്തേന വാ – ‘സരതായസ്മാ ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി? സോ ഏവമാഹ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, സരാമി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി. തമേനം സോ നിബ്ബേഠേന്തം അതിവേഠേതി – ‘ഇങ്ഘായസ്മാ സാധുകമേവ ജാനാഹി യദി സരസി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി. സോ ഏവമാഹ – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, സരാമി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ; സരാമി ച ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവരൂപിം അപ്പമത്തികം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ’തി. തമേനം സോ നിബ്ബേഠേന്തം അതിവേഠേതി – ‘ഇങ്ഘായസ്മാ സാധുകമേവ ജാനാഹി യദി സരസി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി? സോ ഏവമാഹ – ‘ഇമഞ്ഹി നാമാഹം, ആവുസോ, അപ്പമത്തികം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ അപുട്ഠോ പടിജാനിസ്സാമി. കിം പനാഹം ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ പുട്ഠോ നപടിജാനിസ്സാമീ’തി? സോ ഏവമാഹ – ‘ഇമഞ്ഹി നാമ ത്വം, ആവുസോ, അപ്പമത്തികം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ അപുട്ഠോ നപടിജാനിസ്സസി, കിം പന ത്വം ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ പുട്ഠോ [അപുട്ഠോ (സ്യാ. കം. ക.)] പടിജാനിസ്സസി? ഇങ്ഘായസ്മാ സാധുകമേവ ജാനാഹി യദി സരസി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി. സോ ഏവമാഹ – ‘സരാമി ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ. ദവാ മേ ഏതം വുത്തം, രവാ മേ ഏതം വുത്തം – നാഹം തം സരാമി ഏവരൂപിം ഗരുകം ആപത്തിം ആപജ്ജിതാ പാരാജികം വാ പാരാജികസാമന്തം വാ’തി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, തസ്സപാപിയസികാ ഹോതി, ഏവഞ്ച പനിധേകച്ചാനം അധികരണാനം വൂപസമോ ഹോതി യദിദം – തസ്സപാപിയസികായ.

൫൩. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, തിണവത്ഥാരകോ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂനം ഭണ്ഡനജാതാനം കലഹജാതാനം വിവാദാപന്നാനം വിഹരതം ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചിണ്ണം ഹോതി ഭാസിതപരിക്കന്തം. തേഹാനന്ദ, ഭിക്ഖൂഹി സബ്ബേഹേവ സമഗ്ഗേഹി സന്നിപതിതബ്ബം. സന്നിപതിത്വാ ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം ബ്യത്തേന [ബ്യത്തതരേന (സീ. പീ. ക.)] ഭിക്ഖുനാ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇദം അമ്ഹാകം ഭണ്ഡനജാതാനം കലഹജാതാനം വിവാദാപന്നാനം വിഹരതം ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചിണ്ണം ഭാസിതപരിക്കന്തം. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം യാ ചേവ ഇമേസം ആയസ്മന്താനം ആപത്തി യാ ച അത്തനോ ആപത്തി, ഇമേസഞ്ചേവ ആയസ്മന്താനം അത്ഥായ അത്തനോ ച അത്ഥായ, സങ്ഘമജ്ഝേ തിണവത്ഥാരകേന ദേസേയ്യം, ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജം ഠപേത്വാ ഗിഹിപടിസംയുത്ത’’’ന്തി.

‘‘അഥാപരേസം ഏകതോപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇദം അമ്ഹാകം ഭണ്ഡനജാതാനം കലഹജാതാനം വിവാദാപന്നാനം വിഹരതം ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചിണ്ണം ഭാസിതപരിക്കന്തം. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം യാ ചേവ ഇമേസം ആയസ്മന്താനം ആപത്തി യാ ച അത്തനോ ആപത്തി, ഇമേസഞ്ചേവ ആയസ്മന്താനം അത്ഥായ അത്തനോ ച അത്ഥായ, സങ്ഘമജ്ഝേ തിണവത്ഥാരകേന ദേസേയ്യം, ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജം ഠപേത്വാ ഗിഹിപടിസംയുത്ത’’’ന്തി.

‘‘ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, തിണവത്ഥാരകോ ഹോതി, ഏവഞ്ച പനിധേകച്ചാനം അധികരണാനം വൂപസമോ ഹോതി യദിദം – തിണവത്ഥാരകേന.

൫൪. ‘‘ഛയിമേ, ആനന്ദ, ധമ്മാ സാരണീയാ പിയകരണാ ഗരുകരണാ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തന്തി. കതമേ ഛ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച. അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച. അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച. അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു – യേ തേ ലാഭാ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പി തഥാരൂപേഹി ലാഭേഹി – അപടിവിഭത്തഭോഗീ ഹോതി, സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീ. അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു – യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി തഥാരൂപേസു സീലേസു – സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച. അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു – യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയാ തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ – ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച. അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, ഛ സാരണീയാ ധമ്മാ പിയകരണാ ഗരുകരണാ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തന്തി.

‘‘ഇമേ ചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, ഛ സാരണീയേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തേയ്യാഥ, പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, തം വചനപഥം അണും വാ ഥൂലം വാ യം തുമ്ഹേ നാധിവാസേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഇമേ ഛ സാരണീയേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തഥ. തം വോ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

സാമഗാമസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. സുനക്ഖത്തസുത്തം

൫൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതി – ‘‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. അസ്സോസി ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ – ‘‘സമ്ബഹുലേഹി കിര ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. അഥ ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘സമ്ബഹുലേഹി കിര ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. ‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി, കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ സമ്മദേവ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു ഉദാഹു സന്തേത്ഥേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ അധിമാനേന അഞ്ഞം ബ്യാകംസൂതി?

൫൬. ‘‘യേ തേ, സുനക്ഖത്ത, ഭിക്ഖൂ മമ സന്തികേ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. ‘‘സന്തേത്ഥേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സമ്മദേവ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു, സന്തി പനിധേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ അധിമാനേനപി [അധിമാനേന (?)] അഞ്ഞം ബ്യാകംസു. തത്ര, സുനക്ഖത്ത, യേ തേ ഭിക്ഖൂ സമ്മദേവ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു തേസം തം തഥേവ ഹോതി; യേ പന തേ ഭിക്ഖൂ അധിമാനേന അഞ്ഞം ബ്യാകംസു തത്ര, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ധമ്മം നേസം ദേസേസ്സ’ന്തി [ദേസേയ്യന്തി (പീ. ക.)]. ഏവഞ്ചേത്ഥ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സ ഹോതി – ‘ധമ്മം നേസം ദേസേസ്സ’ന്തി. അഥ ച പനിധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി. തത്ര, സുനക്ഖത്ത, യമ്പി തഥാഗതസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ധമ്മം നേസം ദേസേസ്സ’ന്തി തസ്സപി ഹോതി അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ, ഏതസ്സ സുഗത കാലോ, യം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സുനക്ഖത്ത സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൫൭. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, സുനക്ഖത്ത, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – ഇമേ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പഞ്ച കാമഗുണാ.

൫൮. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോകാമിസാധിമുത്തോ അസ്സ. ലോകാമിസാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആനേഞ്ജപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി [ഉപട്ഠപേതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ സകമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ ചിരവിപ്പവുത്ഥോ അസ്സ. സോ അഞ്ഞതരം പുരിസം പസ്സേയ്യ തമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ അചിരപക്കന്തം. സോ തം പുരിസം തസ്സ ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ ഖേമതഞ്ച സുഭിക്ഖതഞ്ച അപ്പാബാധതഞ്ച പുച്ഛേയ്യ; തസ്സ സോ പുരിസോ തസ്സ ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ ഖേമതഞ്ച സുഭിക്ഖതഞ്ച അപ്പാബാധതഞ്ച സംസേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു സോ പുരിസോ തസ്സ പുരിസസ്സ സുസ്സൂസേയ്യ, സോതം ഓദഹേയ്യ, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യ, തഞ്ച പുരിസം ഭജേയ്യ, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോകാമിസാധിമുത്തോ അസ്സ. ലോകാമിസാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആനേഞ്ജപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ആനേഞ്ജസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ [ആനേഞ്ജസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ-ഇതി പാഠോ സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി, അട്ഠകഥാസു പന തബ്ബണ്ണനാ ദിസ്സതിയേവ] ലോകാമിസാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൫൯. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ആനേഞ്ജാധിമുത്തോ അസ്സ. ആനേഞ്ജാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ലോകാമിസപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പണ്ഡുപലാസോ ബന്ധനാ പവുത്തോ അഭബ്ബോ ഹരിതത്തായ; ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ആനേഞ്ജാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ ലോകാമിസസംയോജനേ സേ പവുത്തേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ലോകാമിസസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ ആനേഞ്ജാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൬൦. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ അസ്സ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആനേഞ്ജപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുഥുസിലാ ദ്വേധാഭിന്നാ അപ്പടിസന്ധികാ ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ ആനേഞ്ജസംയോജനേ സേ ഭിന്നേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ആനേഞ്ജസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൬൧. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ അസ്സ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ മനുഞ്ഞഭോജനം ഭുത്താവീ ഛഡ്ഡേയ്യ [ഛദ്ദേയ്യ (?)]. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിം ഭത്തേ [വന്തേ (ക. സീ.), ഭുത്തേ (ക. സീ. ക.)] പുന ഭോത്തുകമ്യതാ അസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഭത്തം [വന്തം (സീ.)] പടികൂലസമ്മത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസംയോജനേ സേ വന്തേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി.

൬൨. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോ അസ്സ. സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, താലോ മത്ഥകച്ഛിന്നോ അഭബ്ബോ പുന വിരുള്ഹിയാ; ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസംയോജനേ സേ ഉച്ഛിന്നമൂലേ താലാവത്ഥുകതേ അനഭാവംകതേ [അനഭാവകതേ (സീ. പീ.), അനഭാവങ്ഗതേ (സ്യാ. കം.)] ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൬൩. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ, ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. ഏവംമാനി [ഏവംമാനീ (സീ. പീ. ക.), ഏവമാദി (സ്യാ. കം.)] അസ്സ അതഥം സമാനം [അത്ഥം സമാനം (സ്യാ. കം. പീ.), അത്ഥസമാനം (സീ.)]. സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി അനുയുഞ്ജേയ്യ; അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുത്തസ്സ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേയ്യ. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ സല്ലേന വിദ്ധോ അസ്സ സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തേയ്യ. സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തിത്വാ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസേയ്യ. ഏസനിയാ സല്ലം ഏസിത്വാ സല്ലം അബ്ബുഹേയ്യ, അപനേയ്യ വിസദോസം സഉപാദിസേസം. സഉപാദിസേസോതി [അനുപാദിസേസോതി (സബ്ബത്ഥ) അയം ഹി തഥാഗതസ്സ വിസയോ] ജാനമാനോ സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ഉബ്ഭതം ഖോ തേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ സഉപാദിസേസോ [അനുപാദിസേസോ (സബ്ബത്ഥ) അയമ്പി തഥാഗതസ്സ വിസയോ]. അനലഞ്ച തേ അന്തരായായ. സപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യാസി, മാ തേ അസപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ അസ്സാവീ അസ്സ. കാലേന കാലഞ്ച വണം ധോവേയ്യാസി, കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യാസി, മാ തേ ന കാലേന കാലം വണം ധോവതോ ന കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധി. മാ ച വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജി, മാ തേ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം അനുദ്ധംസേസി. വണാനുരക്ഖീ ച, അമ്ഭോ പുരിസ, വിഹരേയ്യാസി വണസാരോപീ’തി [വണസ്സാരോപീതി (ക.) വണ + സം + രോപീ = വണസാരോപീ-ഇതി പദവിഭാഗോ]. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘ഉബ്ഭതം ഖോ മേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ അനുപാദിസേസോ. അനലഞ്ച മേ അന്തരായായാ’തി. സോ അസപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ അസ്സാവീ അസ്സ. ന ച കാലേന കാലം വണം ധോവേയ്യ, ന ച കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യ. തസ്സ ന കാലേന കാലം വണം ധോവതോ, ന കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധേയ്യ. വാതാതപേ ച ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം അനുദ്ധംസേയ്യ. ന ച വണാനുരക്ഖീ വിഹരേയ്യ ന വണസാരോപീ. തസ്സ ഇമിസ്സാ ച അസപ്പായകിരിയായ, അസുചി വിസദോസോ അപനീതോ സഉപാദിസേസോ തദുഭയേന വണോ പുഥുത്തം ഗച്ഛേയ്യ. സോ പുഥുത്തം ഗതേന വണേന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. ഏവംമാനി അസ്സ അതഥം സമാനം. സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുത്തസ്സ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേയ്യ. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. മരണഞ്ഹേതം, സുനക്ഖത്ത, അരിയസ്സ വിനയേ യോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി; മരണമത്തഞ്ഹേതം, സുനക്ഖത്ത, ദുക്ഖം യം അഞ്ഞതരം സംകിലിട്ഠം ആപത്തിം ആപജ്ജതി.

൬൪. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സേവ സതോ സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുത്തസ്സ രാഗോ ചിത്തം നാനുദ്ധംസേയ്യ. സോ ന രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന നേവ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ ന മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ സല്ലേന വിദ്ധോ അസ്സ സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തേയ്യ. സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തിത്വാ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസേയ്യ. ഏസനിയാ സല്ലം ഏസിത്വാ സല്ലം അബ്ബുഹേയ്യ, അപനേയ്യ വിസദോസം അനുപാദിസേസം. അനുപാദിസേസോതി ജാനമാനോ സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ഉബ്ഭതം ഖോ തേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ അനുപാദിസേസോ. അനലഞ്ച തേ അന്തരായായ. സപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യാസി, മാ തേ അസപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ അസ്സാവീ അസ്സ. കാലേന കാലഞ്ച വണം ധോവേയ്യാസി, കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യാസി. മാ തേ ന കാലേന കാലം വണം ധോവതോ ന കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധി. മാ ച വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജി, മാ തേ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം അനുദ്ധംസേസി. വണാനുരക്ഖീ ച, അമ്ഭോ പുരിസ, വിഹരേയ്യാസി വണസാരോപീ’തി. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘ഉബ്ഭതം ഖോ മേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ അനുപാദിസേസോ. അനലഞ്ച മേ അന്തരായായാ’തി. സോ സപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ സപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ ന അസ്സാവീ അസ്സ. കാലേന കാലഞ്ച വണം ധോവേയ്യ, കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യ. തസ്സ കാലേന കാലം വണം ധോവതോ കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ ന പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധേയ്യ. ന ച വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം നാനുദ്ധംസേയ്യ. വണാനുരക്ഖീ ച വിഹരേയ്യ വണസാരോപീ. തസ്സ ഇമിസ്സാ ച സപ്പായകിരിയായ അസു ച [അസുചി (സബ്ബത്ഥ) സോചാതി തബ്ബണ്ണനാ മനസികാതബ്ബാ] വിസദോസോ അപനീതോ അനുപാദിസേസോ തദുഭയേന വണോ വിരുഹേയ്യ. സോ രുള്ഹേന വണേന സഞ്ഛവിനാ നേവ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ ന മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സേവ സതോ സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുത്തസ്സ, രാഗോ ചിത്തം നാനുദ്ധംസേയ്യ. സോ ന രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന നേവ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ ന മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

൬൫. ‘‘ഉപമാ ഖോ മേ അയം, സുനക്ഖത്ത, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയംയേവേത്ഥ അത്ഥോ – വണോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം; വിസദോസോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, അവിജ്ജായേതം അധിവചനം; സല്ലന്തി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തണ്ഹായേതം അധിവചനം; ഏസനീതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സതിയായേതം അധിവചനം; സത്ഥന്തി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, അരിയായേതം പഞ്ഞായ അധിവചനം; ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

‘‘സോ വത, സുനക്ഖത്ത, ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതകാരീ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ ഉപധിസ്മിം വാ കായം ഉപസംഹരിസ്സതി ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ; സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടികൂലോ. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു സോ പുരിസോ അമും ആപാനീയകംസം പിവേയ്യ യം ജഞ്ഞാ – ‘ഇമാഹം പിവിത്വാ മരണം വാ നിഗച്ഛാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സോ വത ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതകാരീ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ ഉപധിസ്മിം വാ കായം ഉപസംഹരിസ്സതി ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, ആസീവിസോ [ആസിവിസോ (ക.)] ഘോരവിസോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടികൂലോ. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു സോ പുരിസോ അമുസ്സ ആസീവിസസ്സ ഘോരവിസസ്സ ഹത്ഥം വാ അങ്ഗുട്ഠം വാ ദജ്ജാ [യുഞ്ജേയ്യ (ക.)] യം ജഞ്ഞാ – ‘ഇമിനാഹം ദട്ഠോ മരണം വാ നിഗച്ഛാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സോ വത ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതകാരീ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ ഉപധിസ്മിം വാ കായം ഉപസംഹരിസ്സതി ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

സുനക്ഖത്തസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. ആനേഞ്ജസപ്പായസുത്തം

൬൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, കാമാ തുച്ഛാ മുസാ മോസധമ്മാ. മായാകതമേ തം, ഭിക്ഖവേ, ബാലലാപനം. യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ, യേ ച സമ്പരായികാ കാമാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ കാമസഞ്ഞാ – ഉഭയമേതം മാരധേയ്യം, മാരസ്സേസ [മാരസ്സേവ (ക.)] വിസയോ, മാരസ്സേസ നിവാപോ, മാരസ്സേസ ഗോചരോ. ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ മാനസാ അഭിജ്ഝാപി ബ്യാപാദാപി സാരമ്ഭാപി സംവത്തന്തി. തേവ അരിയസാവകസ്സ ഇധമനുസിക്ഖതോ അന്തരായായ സമ്ഭവന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ, യേ ച സമ്പരായികാ കാമാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ കാമസഞ്ഞാ – ഉഭയമേതം മാരധേയ്യം, മാരസ്സേസ വിസയോ, മാരസ്സേസ നിവാപോ, മാരസ്സേസ ഗോചരോ. ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ മാനസാ അഭിജ്ഝാപി ബ്യാപാദാപി സാരമ്ഭാപി സംവത്തന്തി, തേവ അരിയസാവകസ്സ ഇധമനുസിക്ഖതോ അന്തരായായ സമ്ഭവന്തി. യംനൂനാഹം വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യം അഭിഭുയ്യ ലോകം അധിട്ഠായ മനസാ. വിപുലേന ഹി മേ മഹഗ്ഗതേന ചേതസാ വിഹരതോ അഭിഭുയ്യ ലോകം അധിട്ഠായ മനസാ യേ പാപകാ അകുസലാ മാനസാ അഭിജ്ഝാപി ബ്യാപാദാപി സാരമ്ഭാപി തേ ന ഭവിസ്സന്തി. തേസം പഹാനാ അപരിത്തഞ്ച മേ ചിത്തം ഭവിസ്സതി അപ്പമാണം സുഭാവിത’ന്തി. തസ്സ ഏവംപടിപന്നസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ ആയതനേ ചിത്തം പസീദതി. സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ ആനേഞ്ജം സമാപജ്ജതി പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം തംസംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ ആനേഞ്ജൂപഗം. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമാ ആനേഞ്ജസപ്പായാ പടിപദാ അക്ഖായതി’’.

൬൭. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ, യേ ച സമ്പരായികാ കാമാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ കാമസഞ്ഞാ; യം കിഞ്ചി രൂപം (സബ്ബം രൂപം) [( ) നത്ഥി സീ. പീ. പോത്ഥകേസു] ചത്താരി ച മഹാഭൂതാനി, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’ന്തി. തസ്സ ഏവംപടിപന്നസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ ആയതനേ ചിത്തം പസീദതി. സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ ആനേഞ്ജം സമാപജ്ജതി പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം തംസംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ ആനേഞ്ജൂപഗം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയാ ആനേഞ്ജസപ്പായാ പടിപദാ അക്ഖായതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ, യേ ച സമ്പരായികാ കാമാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ കാമസഞ്ഞാ; യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപാ, യേ ച സമ്പരായികാ രൂപാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ രൂപസഞ്ഞാ – ഉഭയമേതം അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം നാലം അഭിനന്ദിതും, നാലം അഭിവദിതും, നാലം അജ്ഝോസിതു’ന്തി. തസ്സ ഏവംപടിപന്നസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ ആയതനേ ചിത്തം പസീദതി. സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ ആനേഞ്ജം സമാപജ്ജതി പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം തംസംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ ആനേഞ്ജൂപഗം. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയാ ആനേഞ്ജസപ്പായാ പടിപദാ അക്ഖായതി.

൬൮. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ, യേ ച സമ്പരായികാ കാമാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ കാമസഞ്ഞാ; യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപാ, യേ ച സമ്പരായികാ രൂപാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ രൂപസഞ്ഞാ; യാ ച ആനേഞ്ജസഞ്ഞാ – സബ്ബാ സഞ്ഞാ. യത്ഥേതാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം – യദിദം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതന’ന്തി. തസ്സ ഏവംപടിപന്നസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ ആയതനേ ചിത്തം പസീദതി. സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം തംസംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗം. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസപ്പായാ പടിപദാ അക്ഖായതി.

൬൯. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സുഞ്ഞമിദം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’തി. തസ്സ ഏവംപടിപന്നസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ ആയതനേ ചിത്തം പസീദതി. സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം തംസംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസപ്പായാ പടിപദാ അക്ഖായതി.

൭൦. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘നാഹം ക്വചനി [ക്വചിനി (സ്യാ. കം. സീ. അട്ഠ.)] കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിം [കിഞ്ചനതസ്മി (?)], ന ച മമ ക്വചനി കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനം നത്ഥീ’തി. തസ്സ ഏവംപടിപന്നസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ ആയതനേ ചിത്തം പസീദതി. സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം തംസംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗം. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസപ്പായാ പടിപദാ അക്ഖായതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ, യേ ച സമ്പരായികാ കാമാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ കാമസഞ്ഞാ; യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപാ, യേ ച സമ്പരായികാ രൂപാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ രൂപസഞ്ഞാ; യാ ച ആനേഞ്ജസഞ്ഞാ, യാ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ – സബ്ബാ സഞ്ഞാ. യത്ഥേതാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം – യദിദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’ന്തി. തസ്സ ഏവംപടിപന്നസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ ആയതനേ ചിത്തം പസീദതി. സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം തംസംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗം. അയം, ഭിക്ഖവേ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസപ്പായാ പടിപദാ അക്ഖായതീ’’തി.

൭൧. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ, നോ ച മേ സിയാ; ന ഭവിസ്സതി, ന മേ ഭവിസ്സതി; യദത്ഥി യം, ഭൂതം – തം പജഹാമീ’തി. ഏവം ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. പരിനിബ്ബായേയ്യ നു ഖോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ന വാ പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി? ‘‘അപേത്ഥേകച്ചോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായേയ്യ, അപേത്ഥേകച്ചോ ഭിക്ഖു ന പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേനപേത്ഥേകച്ചോ ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായേയ്യ, അപേത്ഥേകച്ചോ ഭിക്ഖു ന പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി? ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ, നോ ച മേ സിയാ; ന ഭവിസ്സതി, ന മേ ഭവിസ്സതി; യദത്ഥി, യം ഭൂതം – തം പജഹാമീ’തി. ഏവം ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ തം ഉപേക്ഖം അഭിനന്ദതി, അഭിവദതി, അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം ഉപേക്ഖം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ തന്നിസ്സിതം ഹോതി വിഞ്ഞാണം തദുപാദാനം. സഉപാദാനോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ന പരിനിബ്ബായതീ’’തി. ‘‘കഹം പന സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതീ’’തി? ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, ആനന്ദാ’’തി. ‘‘ഉപാദാനസേട്ഠം കിര സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതീ’’തി? ‘‘ഉപാദാനസേട്ഠഞ്ഹി സോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയതി. ഉപാദാനസേട്ഠഞ്ഹേതം, ആനന്ദ, യദിദം – നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം’’.

൭൨. ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ, നോ ച മേ സിയാ; ന ഭവിസ്സതി, ന മേ ഭവിസ്സതി; യദത്ഥി, യം ഭൂതം – തം പജഹാമീ’തി. ഏവം ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ തം ഉപേക്ഖം നാഭിനന്ദതി, നാഭിവദതി, ന അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം ഉപേക്ഖം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ന തന്നിസ്സിതം ഹോതി വിഞ്ഞാണം ന തദുപാദാനം. അനുപാദാനോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായതീ’’തി.

൭൩. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! നിസ്സായ നിസ്സായ കിര നോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണാ അക്ഖാതാ. കതമോ പന, ഭന്തേ, അരിയോ വിമോക്ഖോ’’തി? ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ, യേ ച സമ്പരായികാ കാമാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ കാമസഞ്ഞാ; യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപാ, യേ ച സമ്പരായികാ രൂപാ; യാ ച ദിട്ഠധമ്മികാ രൂപസഞ്ഞാ, യാ ച സമ്പരായികാ രൂപസഞ്ഞാ; യാ ച ആനേഞ്ജസഞ്ഞാ, യാ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ, യാ ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ – ഏസ സക്കായോ യാവതാ സക്കായോ. ഏതം അമതം യദിദം അനുപാദാ ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോ. ഇതി, ഖോ, ആനന്ദ, ദേസിതാ മയാ ആനേഞ്ജസപ്പായാ പടിപദാ, ദേസിതാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസപ്പായാ പടിപദാ, ദേസിതാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസപ്പായാ പടിപദാ, ദേസിതാ നിസ്സായ നിസ്സായ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണാ, ദേസിതോ അരിയോ വിമോക്ഖോ. യം ഖോ, ആനന്ദ, സത്ഥാരാ കരണീയം സാവകാനം ഹിതേസിനാ അനുകമ്പകേന അനുകമ്പം ഉപാദായ, കതം വോ തം മയാ. ഏതാനി, ആനന്ദ, രുക്ഖമൂലാനി, ഏതാനി സുഞ്ഞാഗാരാനി. ഝായഥാനന്ദ, മാ പമാദത്ഥ, മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹുവത്ഥ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ആനേഞ്ജസപ്പായസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.

൭. ഗണകമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തം

൭൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. അഥ ഖോ ഗണകമോഗ്ഗല്ലാനോ [ഗണകമോഗ്ഗലാനോ (ക.)] ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഗണകമോഗ്ഗല്ലാനോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, ഇമസ്സ മിഗാരമാതുപാസാദസ്സ ദിസ്സതി അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ യദിദം – യാവ പച്ഛിമസോപാനകളേവരാः ഇമേസമ്പി ഹി, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാനം ദിസ്സതി അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ യദിദം – അജ്ഝേനേः ഇമേസമ്പി ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇസ്സാസാനം ദിസ്സതി അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ യദിദം – ഇസ്സത്ഥേ [ഇസ്സത്തേ (ക.)]. അമ്ഹാകമ്പി ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഗണകാനം ഗണനാജീവാനം ദിസ്സതി അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ യദിദം – സങ്ഖാനേ. മയഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, അന്തേവാസിം ലഭിത്വാ പഠമം ഏവം ഗണാപേമ – ‘ഏകം ഏകകം, ദ്വേ ദുകാ, തീണി തികാ, ചത്താരി ചതുക്കാ, പഞ്ച പഞ്ചകാ, ഛ ഛക്കാ, സത്ത സത്തകാ, അട്ഠ അട്ഠകാ, നവ നവകാ, ദസ ദസകാ’തി; സതമ്പി മയം, ഭോ ഗോതമ, ഗണാപേമ, ഭിയ്യോപി ഗണാപേമ. സക്കാ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമസ്മിമ്പി ധമ്മവിനയേ ഏവമേവ അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ പഞ്ഞപേതു’’ന്തി?

൭൫. ‘‘സക്കാ, ബ്രാഹ്മണ, ഇമസ്മിമ്പി ധമ്മവിനയേ അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ പഞ്ഞപേതും. സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, ദക്ഖോ അസ്സദമ്മകോ ഭദ്ദം അസ്സാജാനീയം ലഭിത്വാ പഠമേനേവ മുഖാധാനേ കാരണം കാരേതി, അഥ ഉത്തരിം കാരണം കാരേതി; ഏവമേവ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതോ പുരിസദമ്മം ലഭിത്വാ പഠമം ഏവം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലവാ ഹോഹി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരാഹി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖസ്സു സിക്ഖാപദേസൂ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോഹി, ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോഹി മാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജാഹി; രക്ഖാഹി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജാഹി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോഹി മാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജാഹി; രക്ഖാഹി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജാഹീ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോഹി. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേയ്യാസി – നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ – ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ വിഹരാഹി, ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേഹി, രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേഹി, രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേയ്യാസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസികരിത്വാ, രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേഹീ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി, തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ഹോഹി, അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ’’’തി.