൩. സുഞ്ഞതവഗ്ഗോ

൧. ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തം

൧൭൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏകമിദം, ഭന്തേ, സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി നഗരകം നാമ സക്യാനം നിഗമോ. തത്ഥ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘സുഞ്ഞതാവിഹാരേനാഹം, ആനന്ദ, ഏതരഹി ബഹുലം വിഹരാമീ’തി. കച്ചി മേതം, ഭന്തേ, സുസ്സുതം സുഗ്ഗഹിതം സുമനസികതം സൂപധാരിത’’ന്തി? ‘‘തഗ്ഘ തേ ഏതം, ആനന്ദ, സുസ്സുതം സുഗ്ഗഹിതം സുമനസികതം സൂപധാരിതം. പുബ്ബേപാഹം [പുബ്ബേചാഹം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ആനന്ദ, ഏതരഹിപി [ഏതരഹി ച (സബ്ബത്ഥ)] സുഞ്ഞതാവിഹാരേന ബഹുലം വിഹരാമി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, അയം മിഗാരമാതുപാസാദോ സുഞ്ഞോ ഹത്ഥിഗവസ്സവളവേന, സുഞ്ഞോ ജാതരൂപരജതേന, സുഞ്ഞോ ഇത്ഥിപുരിസസന്നിപാതേന അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിച്ച ഏകത്തം; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ ഗാമസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ മനുസ്സസഞ്ഞം, അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ ഗാമസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ മനുസ്സസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം ഗാമസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം മനുസ്സസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’’’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൭൭. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ മനുസ്സസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം, പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ പഥവീസഞ്ഞായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ആസഭചമ്മം സങ്കുസതേന സുവിഹതം വിഗതവലികം; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു യം ഇമിസ്സാ പഥവിയാ ഉക്കൂലവിക്കൂലം നദീവിദുഗ്ഗം ഖാണുകണ്ടകട്ഠാനം പബ്ബതവിസമം തം സബ്ബം [സബ്ബം (ക.)] അമനസികരിത്വാ പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ പഥവീസഞ്ഞായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ മനുസ്സസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം മനുസ്സസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം അരഞ്ഞസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൭൮. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ പഥവീസഞ്ഞം, ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം അരഞ്ഞസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം പഥവീസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൭൯. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ പഥവീസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം പഥവീസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൮൦. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൮൧. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച ഏകത്ത’ന്തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൮൨. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ അനിമിത്തേ ചേതോസമാധിമ്ഹി ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – ഇമമേവ കായം പടിച്ച സളായതനികം ജീവിതപച്ചയാ’തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞായാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – ഇമമേവ കായം പടിച്ച സളായതനികം ജീവിതപച്ചയാ’തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൮൩. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അമനസികരിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, അമനസികരിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തം. തസ്സ അനിമിത്തേ ചേതോസമാധിമ്ഹി ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘അയമ്പി ഖോ അനിമിത്തോ ചേതോസമാധി അഭിസങ്ഖതോ അഭിസഞ്ചേതയിതോ’. ‘യം ഖോ പന കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം തദനിച്ചം നിരോധധമ്മ’ന്തി പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യേ അസ്സു ദരഥാ കാമാസവം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ ഭവാസവം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, യേ അസ്സു ദരഥാ അവിജ്ജാസവം പടിച്ച തേധ ന സന്തി, അത്ഥി ചേവായം ദരഥമത്താ യദിദം – ഇമമേവ കായം പടിച്ച സളായതനികം ജീവിതപച്ചയാ’തി. സോ ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം കാമാസവേനാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം ഭവാസവേനാ’തി പജാനാതി, ‘സുഞ്ഞമിദം സഞ്ഞാഗതം അവിജ്ജാസവേനാ’തി പജാനാതി, ‘അത്ഥി ചേവിദം അസുഞ്ഞതം യദിദം – ഇമമേവ കായം പടിച്ച സളായതനികം ജീവിതപച്ചയാ’തി. ഇതി യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതി തേന തം സുഞ്ഞം സമനുപസ്സതി, യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠം ഹോതി തം ‘സന്തമിദം അത്ഥീ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പിസ്സ ഏസാ, ആനന്ദ, യഥാഭുച്ചാ അവിപല്ലത്ഥാ പരിസുദ്ധാ പരമാനുത്തരാ സുഞ്ഞതാവക്കന്തി ഭവതി.

൧൮൪. ‘‘യേപി ഹി കേചി, ആനന്ദ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ പരിസുദ്ധം പരമാനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിംസു, സബ്ബേ തേ ഇമംയേവ പരിസുദ്ധം പരമാനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിംസു. യേപി [യേ (സീ. പീ.)] ഹി കേചി, ആനന്ദ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ പരിസുദ്ധം പരമാനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമംയേവ പരിസുദ്ധം പരമാനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സന്തി. യേപി [യേ (സീ. പീ.)] ഹി കേചി, ആനന്ദ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ പരിസുദ്ധം പരമാനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമംയേവ പരിസുദ്ധം പരമാനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. തസ്മാതിഹ, ആനന്ദ, ‘പരിസുദ്ധം പരമാനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമാ’തി [വിഹരിസ്സാമീതി (പീ. ക.)] – ഏവഞ്ഹി വോ [തേ (ക.)], ആനന്ദ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. മഹാസുഞ്ഞതസുത്തം

൧൮൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കപിലവത്ഥും പിണ്ഡായ പാവിസി. കപിലവത്ഥുസ്മിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന കാളഖേമകസ്സ സക്കസ്സ വിഹാരോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തേന ഖോ പന സമയേന കാളഖേമകസ്സ സക്കസ്സ വിഹാരേ സമ്ബഹുലാനി സേനാസനാനി പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ കാളഖേമകസ്സ സക്കസ്സ വിഹാരേ സമ്ബഹുലാനി സേനാസനാനി പഞ്ഞത്താനി. ദിസ്വാന ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘സമ്ബഹുലാനി ഖോ കാളഖേമകസ്സ സക്കസ്സ വിഹാരേ സേനാസനാനി പഞ്ഞത്താനി. സമ്ബഹുലാ നു ഖോ ഇധ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി.

൧൮൬. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഘടായ സക്കസ്സ വിഹാരേ ചീവരകമ്മം കരോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഘടായ സക്കസ്സ വിഹാരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘സമ്ബഹുലാനി ഖോ, ആനന്ദ, കാളഖേമകസ്സ സക്കസ്സ വിഹാരേ സേനാസനാനി പഞ്ഞത്താനി. സമ്ബഹുലാ നു ഖോ ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി? ‘‘സമ്ബഹുലാനി, ഭന്തേ, കാളഖേമകസ്സ സക്കസ്സ വിഹാരേ സേനാസനാനി പഞ്ഞത്താനി. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഏത്ഥ വിഹരന്തി. ചീവരകാരസമയോ നോ, ഭന്തേ, വത്തതീ’’തി.

‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സോഭതി സങ്ഗണികാരാമോ സങ്ഗണികരതോ സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ ഗണാരാമോ ഗണരതോ ഗണസമ്മുദിതോ. സോ വതാനന്ദ, ഭിക്ഖു സങ്ഗണികാരാമോ സങ്ഗണികരതോ സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ ഗണാരാമോ ഗണരതോ ഗണസമ്മുദിതോ യം തം നേക്ഖമ്മസുഖം പവിവേകസുഖം ഉപസമസുഖം സമ്ബോധിസുഖം [സമ്ബോധസുഖം (സീ. പീ.), സമ്ബോധസുഖം ചിത്തേകഗ്ഗതാസുഖം (ക.) ഉപരി അരണവിഭങ്ഗസുത്തേ പന സമ്ബോധിസുഖന്ത്വേവ ദിസ്സതി] തസ്സ സുഖസ്സ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ ച ഖോ സോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏകോ ഗണസ്മാ വൂപകട്ഠോ വിഹരതി തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം യം തം നേക്ഖമ്മസുഖം പവിവേകസുഖം ഉപസമസുഖം സമ്ബോധിസുഖം തസ്സ സുഖസ്സ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

‘‘സോ വതാനന്ദ, ഭിക്ഖു സങ്ഗണികാരാമോ സങ്ഗണികരതോ സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ ഗണാരാമോ ഗണരതോ ഗണസമ്മുദിതോ സാമായികം വാ കന്തം ചേതോവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതി അസാമായികം വാ അകുപ്പന്തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ ച ഖോ സോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏകോ ഗണസ്മാ വൂപകട്ഠോ വിഹരതി തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം സാമായികം വാ കന്തം ചേതോവിമുത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതി അസാമായികം വാ അകുപ്പന്തി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

‘‘നാഹം, ആനന്ദ, ഏകം രൂപമ്പി [ഏകരൂപമ്പി (സീ.)] സമനുപസ്സാമി യത്ഥ രത്തസ്സ യഥാഭിരതസ്സ രൂപസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ.

൧൮൭. ‘‘അയം ഖോ പനാനന്ദ, വിഹാരോ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ യദിദം – സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും [വിഹരതം (ക. സീ.), വിഹരതി (സ്യാ. കം. ക.)]. തത്ര ചേ, ആനന്ദ, തഥാഗതം ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരന്തം ഭവന്തി [ഭഗവന്തം (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] ഉപസങ്കമിതാരോ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ രാജാനോ രാജമഹാമത്താ തിത്ഥിയാ തിത്ഥിയസാവകാ. തത്രാനന്ദ, തഥാഗതോ വിവേകനിന്നേനേവ ചിത്തേന വിവേകപോണേന വിവേകപബ്ഭാരേന വൂപകട്ഠേന നേക്ഖമ്മാഭിരതേന ബ്യന്തീഭൂതേന സബ്ബസോ ആസവട്ഠാനീയേഹി ധമ്മേഹി അഞ്ഞദത്ഥു ഉയ്യോജനികപടിസംയുത്തംയേവ കഥം കത്താ ഹോതി. തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, തേനാനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം സന്നിസാദേതബ്ബം ഏകോദി കാതബ്ബം സമാദഹാതബ്ബം.

൧൮൮. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതി സന്നിസാദേതി ഏകോദിം കരോതി [ഏകോദികരോതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സമാദഹതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… ദുതിയം ഝാനം… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതി സന്നിസാദേതി ഏകോദിം കരോതി സമാദഹതി. സോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി. തസ്സ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ സുഞ്ഞതായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി. ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം ഖോ മേ മനസികരോതോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സോ ബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി…പേ… സോ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി …പേ… സോ ആനേഞ്ജം മനസി കരോതി. തസ്സ ആനേഞ്ജം മനസികരോതോ ആനേഞ്ജായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി. ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘ആനേഞ്ജം ഖോ മേ മനസികരോതോ ആനേഞ്ജായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

‘‘തേനാനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം സന്നിസാദേതബ്ബം ഏകോദി കാതബ്ബം സമാദഹാതബ്ബം. സോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി. തസ്സ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം ഖോ മേ മനസികരോതോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സോ ബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി…പേ… സോ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി…പേ… സോ ആനേഞ്ജം മനസി കരോതി. തസ്സ ആനേഞ്ജം മനസികരോതോ ആനേഞ്ജായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘ആനേഞ്ജം ഖോ മേ മനസികരോതോ ആനേഞ്ജായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

൧൮൯. ‘‘തസ്സ ചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ ചങ്കമായ ചിത്തം നമതി, സോ ചങ്കമതി – ‘ഏവം മം ചങ്കമന്തം നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. തസ്സ ചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ ഠാനായ ചിത്തം നമതി, സോ തിട്ഠതി – ‘ഏവം മം ഠിതം നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. തസ്സ ചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ നിസജ്ജായ ചിത്തം നമതി, സോ നിസീദതി – ‘ഏവം മം നിസിന്നം നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. തസ്സ ചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ സയനായ ചിത്തം നമതി, സോ സയതി – ‘ഏവം മം സയന്തം നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ കഥായ [ഭസ്സായ (സീ.), ഭാസായ (സ്യാ. കം. പീ.)] ചിത്തം നമതി, സോ – ‘യായം കഥാ ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, സേയ്യഥിദം – രാജകഥാ ചോരകഥാ മഹാമത്തകഥാ സേനാകഥാ ഭയകഥാ യുദ്ധകഥാ അന്നകഥാ പാനകഥാ വത്ഥകഥാ സയനകഥാ മാലാകഥാ ഗന്ധകഥാ ഞാതികഥാ യാനകഥാ ഗാമകഥാ നിഗമകഥാ നഗരകഥാ ജനപദകഥാ ഇത്ഥികഥാ സുരാകഥാ വിസിഖാകഥാ കുമ്ഭട്ഠാനകഥാ പുബ്ബപേതകഥാ നാനത്തകഥാ ലോകക്ഖായികാ സമുദ്ദക്ഖായികാ ഇതിഭവാഭവകഥാ ഇതി വാ ഇതി – ഏവരൂപിം കഥം ന കഥേസ്സാമീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. യാ ച ഖോ അയം, ആനന്ദ, കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിനീവരണസപ്പായാ [ചേതോവിചാരണസപ്പായാ (സീ. സ്യാ. കം.), ചേതോവിവരണസപ്പായാ (പീ.)] ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലകഥാ സമാധികഥാ പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ ഇതി – ‘ഏവരൂപിം കഥം കഥേസ്സാമീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ വിതക്കായ ചിത്തം നമതി, സോ – ‘യേ തേ വിതക്കാ ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി, സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ ഇതി ഏവരൂപേ വിതക്കേ [ഏവരൂപേന വിതക്കേന (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] ന വിതക്കേസ്സാമീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. യേ ച ഖോ ഇമേ, ആനന്ദ, വിതക്കാ അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യന്തി തക്കരസ്സ സമ്മാദുക്ഖക്ഖയായ, സേയ്യഥിദം – നേക്ഖമ്മവിതക്കോ അബ്യാപാദവിതക്കോ അവിഹിംസാവിതക്കോ ഇതി – ‘ഏവരൂപേ വിതക്കേ [ഏവരൂപേന വിതക്കേന (ക.)] വിതക്കേസ്സാമീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

൧൯൦. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആനന്ദ, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, പഞ്ച കാമഗുണാ യത്ഥ ഭിക്ഖുനാ അഭിക്ഖണം സകം ചിത്തം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘അത്ഥി നു ഖോ മേ ഇമേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അഞ്ഞതരസ്മിം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ ആയതനേ ഉപ്പജ്ജതി ചേതസോ സമുദാചാരോ’തി? സചേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘അത്ഥി ഖോ മേ ഇമേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അഞ്ഞതരസ്മിം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ ആയതനേ ഉപ്പജ്ജതി ചേതസോ സമുദാചാരോ’തി, ഏവം സന്തമേതം [ഏവം സന്തം (അട്ഠ.)], ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘യോ ഖോ ഇമേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ സോ മേ നപ്പഹീനോ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ പനാനന്ദ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം പജാനാതി – ‘നത്ഥി ഖോ മേ ഇമേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അഞ്ഞതരസ്മിം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ ആയതനേ ഉപ്പജ്ജതി ചേതസോ സമുദാചാരോ’തി, ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘യോ ഖോ ഇമേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ സോ മേ പഹീനോ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

൧൯൧. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആനന്ദ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ യത്ഥ ഭിക്ഖുനാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനാ വിഹാതബ്ബം – ‘ഇതി രൂപം ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്സ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അസ്മിമാനോ സോ പഹീയതി. ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘യോ ഖോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അസ്മിമാനോ സോ മേ പഹീനോ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ തേ, ആനന്ദ, ധമ്മാ ഏകന്തകുസലാ കുസലായാതികാ [ധമ്മാ ഏകന്തകുസലായതികാ (സബ്ബത്ഥ) അട്ഠകഥാടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] അരിയാ ലോകുത്തരാ അനവക്കന്താ പാപിമതാ. തം കിം മഞ്ഞസി, ആനന്ദ, കം അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ അരഹതി സാവകോ സത്ഥാരം അനുബന്ധിതും അപി പണുജ്ജമാനോ’’തി [അപി പനുജ്ജമാനോപീതി (ക. സീ.), അപി പയുജ്ജമാനോതി (സ്യാ. കം. പീ.)]? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

൧൯൨. ‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, അരഹതി സാവകോ സത്ഥാരം അനുബന്ധിതും, യദിദം സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം തസ്സ ഹേതു [വേയ്യാകരണസ്സ ഹേതു (ക.)]. തം കിസ്സ ഹേതു? ദീഘരത്തസ്സ [ദീഘരത്തം + അസ്സാതി പദച്ഛേദോ] ഹി തേ, ആനന്ദ, ധമ്മാ സുതാ ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. യാ ച ഖോ അയം, ആനന്ദ, കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിനീവരണസപ്പായാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലകഥാ സമാധികഥാ പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ – ഏവരൂപിയാ ഖോ, ആനന്ദ, കഥായ ഹേതു അരഹതി സാവകോ സത്ഥാരം അനുബന്ധിതും അപി പണുജ്ജമാനോ.

‘‘ഏവം സന്തേ ഖോ, ആനന്ദ, ആചരിയൂപദ്ദവോ ഹോതി, ഏവം സന്തേ അന്തേവാസൂപദ്ദവോ ഹോതി, ഏവം സന്തേ ബ്രഹ്മചാരൂപദ്ദവോ ഹോതി.

൧൯൩. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ആചരിയൂപദ്ദവോ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. തസ്സ തഥാവൂപകട്ഠസ്സ വിഹരതോ അന്വാവത്തന്തി [അന്വാവട്ടന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച. സോ അന്വാവത്തന്തേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച മുച്ഛം നികാമയതി [മുച്ഛതി കാമയതി (സീ. പീ.) അട്ഠകഥായം പന ന തഥാ ദിസ്സതി], ഗേധം ആപജ്ജതി, ആവത്തതി ബാഹുല്ലായ. അയം വുച്ചതാനന്ദ, ഉപദ്ദവോ [ഉപദ്ദുതോ (സീ. പീ.)] ആചരിയോ. ആചരിയൂപദ്ദവേന അവധിംസു നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ [പോനോഭവികാ (സീ. പീ.)] സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ആചരിയൂപദ്ദവോ ഹോതി.

൧൯൪. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അന്തേവാസൂപദ്ദവോ ഹോതി? തസ്സേവ ഖോ പനാനന്ദ, സത്ഥു സാവകോ തസ്സ സത്ഥു വിവേകമനുബ്രൂഹയമാനോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. തസ്സ തഥാവൂപകട്ഠസ്സ വിഹരതോ അന്വാവത്തന്തി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച. സോ അന്വാവത്തന്തേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച മുച്ഛം നികാമയതി, ഗേധം ആപജ്ജതി, ആവത്തതി ബാഹുല്ലായ. അയം വുച്ചതാനന്ദ, ഉപദ്ദവോ അന്തേവാസീ. അന്തേവാസൂപദ്ദവേന അവധിംസു നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, അന്തേവാസൂപദ്ദവോ ഹോതി.

൧൯൫. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ബ്രഹ്മചാരൂപദ്ദവോ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. തസ്സ തഥാവൂപകട്ഠസ്സ വിഹരതോ അന്വാവത്തന്തി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച. സോ അന്വാവത്തന്തേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച ന മുച്ഛം നികാമയതി, ന ഗേധം ആപജ്ജതി, ന ആവത്തതി ബാഹുല്ലായ. തസ്സേവ ഖോ പനാനന്ദ, സത്ഥു സാവകോ തസ്സ സത്ഥു വിവേകമനുബ്രൂഹയമാനോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. തസ്സ തഥാവൂപകട്ഠസ്സ വിഹരതോ അന്വാവത്തന്തി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച. സോ അന്വാവത്തന്തേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച മുച്ഛം നികാമയതി, ഗേധം ആപജ്ജതി, ആവത്തതി ബാഹുല്ലായ. അയം വുച്ചതാനന്ദ, ഉപദ്ദവോ ബ്രഹ്മചാരീ. ബ്രഹ്മചാരൂപദ്ദവേന അവധിംസു നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചാരൂപദ്ദവോ ഹോതി.

‘‘തത്രാനന്ദ, യോ ചേവായം ആചരിയൂപദ്ദവോ, യോ ച അന്തേവാസൂപദ്ദവോ അയം തേഹി ബ്രഹ്മചാരൂപദ്ദവോ ദുക്ഖവിപാകതരോ ചേവ കടുകവിപാകതരോ ച, അപി ച വിനിപാതായ സംവത്തതി.

൧൯൬. ‘‘തസ്മാതിഹ മം, ആനന്ദ, മിത്തവതായ സമുദാചരഥ, മാ സപത്തവതായ. തം വോ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സത്ഥാരം സാവകാ സപത്തവതായ സമുദാചരന്തി, നോ മിത്തവതായ? ഇധാനന്ദ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ – ‘ഇദം വോ ഹിതായ, ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സത്ഥാരം സാവകാ സപത്തവതായ സമുദാചരന്തി, നോ മിത്തവതായ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സത്ഥാരം സാവകാ മിത്തവതായ സമുദാചരന്തി, നോ സപത്തവതായ? ഇധാനന്ദ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ – ‘ഇദം വോ ഹിതായ, ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി, സോതം ഓദഹന്തി, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, ന ച വോക്കമ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സത്ഥാരം സാവകാ മിത്തവതായ സമുദാചരന്തി, നോ സപത്തവതായ.

‘‘തസ്മാതിഹ മം, ആനന്ദ, മിത്തവതായ സമുദാചരഥ, മാ സപത്തവതായ. തം വോ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. ന വോ അഹം, ആനന്ദ, തഥാ പരക്കമിസ്സാമി യഥാ കുമ്ഭകാരോ ആമകേ ആമകമത്തേ. നിഗ്ഗയ്ഹ നിഗ്ഗയ്ഹാഹം, ആനന്ദ, വക്ഖാമി; പവയ്ഹ പവയ്ഹ, ആനന്ദ, വക്ഖാമി [പവയ്ഹ പവയ്ഹ (സീ. പീ.), പഗ്ഗയ്ഹ പഗ്ഗയ്ഹ ആനന്ദ വക്ഖാമി (ക.)]. യോ സാരോ സോ ഠസ്സതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഹാസുഞ്ഞതസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. അച്ഛരിയഅബ്ഭുതസുത്തം

൧൯൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ, അബ്ഭുതം, ആവുസോ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ, യത്ര ഹി നാമ തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാനിസ്സതി [അനുസ്സരിസ്സതി ജാനിസ്സതി (ക.)] – ‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപി, ‘ഏവംനാമാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപി, ‘ഏവംഗോത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപി, ‘ഏവംസീലാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപി, ‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപി, ‘ഏവംപഞ്ഞാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപി, ‘ഏവംവിഹാരീ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപി, ‘ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതിപീ’’തി! ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയാ ചേവ, ആവുസോ, തഥാഗതാ അച്ഛരിയധമ്മസമന്നാഗതാ ച; അബ്ഭുതാ ചേവ, ആവുസോ, തഥാഗതാ അബ്ഭുതധമ്മസമന്നാഗതാ ചാ’’തി. അയഞ്ച ഹിദം തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി.

൧൯൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ, അബ്ഭുതം, ആവുസോ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ, യത്ര ഹി നാമ തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാനിസ്സതി – ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ… ഏവംഗോത്താ… ഏവംസീലാ… ഏവംധമ്മാ.. ഏവംപഞ്ഞാ… ഏവംവിഹാരീ… ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’തി! ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ അമ്ഹേ ഏതദവോച – ‘അച്ഛരിയാ ചേവ, ആവുസോ, തഥാഗതാ അച്ഛരിയധമ്മസമന്നാഗതാ ച, അബ്ഭുതാ ചേവ, ആവുസോ, തഥാഗതാ അബ്ഭുതധമ്മസമന്നാഗതാ ചാ’തി. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ; അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി.

൧൯൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘തസ്മാതിഹ തം, ആനന്ദ, ഭിയ്യോസോമത്തായ പടിഭന്തു തഥാഗതസ്സ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതധമ്മാ’’തി [അബ്ഭുതാ ധമ്മാതി (?)].

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘സതോ സമ്പജാനോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ തുസിതം കായം ഉപപജ്ജീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ, സതോ സമ്പജാനോ ബോധിസത്തോ തുസിതം കായം ഉപപജ്ജി ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘സതോ സമ്പജാനോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ തുസിതേ കായേ അട്ഠാസീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ, സതോ സമ്പജാനോ ബോധിസത്തോ തുസിതേ കായേ അട്ഠാസി ഇദംപാഹം [ഇദംപഹം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൦. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യാവതായുകം, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ തുസിതേ കായേ അട്ഠാസീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ, യാവതായുകം ബോധിസത്തോ തുസിതേ കായേ അട്ഠാസി ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘സതോ സമ്പജാനോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ തുസിതാ, കായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ, സതോ സമ്പജാനോ ബോധിസത്തോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമി ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൧. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി, അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ, യത്ഥപിമേ ചന്ദിമസൂരിയാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ ആഭായ നാനുഭോന്തി തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാതി. അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സങ്കമ്പതി സമ്പകമ്പതി സമ്പവേധതി അപ്പമാണോ ച ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവ’ന്തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൨. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ചത്താരോ ദേവപുത്താ ചതുദ്ദിസം ആരക്ഖായ ഉപഗച്ഛന്തി – മാ നം ബോധിസത്തം വാ ബോധിസത്തമാതരം വാ മനുസ്സോ വാ അമനുസ്സോ വാ കോചി വാ വിഹേഠേസീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൩. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, പകതിയാ സീലവതീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി വിരതാ പാണാതിപാതാ വിരതാ അദിന്നാദാനാ വിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വിരതാ മുസാവാദാ വിരതാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ന ബോധിസത്തമാതു പുരിസേസു മാനസം ഉപ്പജ്ജതി കാമഗുണൂപസംഹിതം, അനതിക്കമനീയാ ച ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി കേനചി പുരിസേന രത്തചിത്തേനാ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ലാഭിനീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം. സാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേതീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൪. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ന ബോധിസത്തമാതു കോചിദേവ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജതി; സുഖിനീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി അകിലന്തകായാ; ബോധിസത്തഞ്ച ബോധിസത്തമാതാ തിരോകുച്ഛിഗതം പസ്സതി സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം അഹീനിന്ദ്രിയം. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ. തത്രാസ്സ സുത്തം ആവുതം നീലം വാ പീതം വാ ലോഹിതം വാ ഓദാതം വാ പണ്ഡുസുത്തം വാ. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഹത്ഥേ കരിത്വാ പച്ചവേക്ഖേയ്യ – അയം ഖോ മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ, തത്രിദം സുത്തം ആവുതം നീലം വാ പീതം വാ ലോഹിതം വാ ഓദാതം വാ പണ്ഡുസുത്തം വാതി. ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ന ബോധിസത്തമാതു കോചിദേവ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജതി; സുഖിനീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി അകിലന്തകായാ; ബോധിസത്തഞ്ച ബോധിസത്തമാതാ തിരോകുച്ഛിഗതം പസ്സതി സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം അഹീനിന്ദ്രിയ’ന്തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൫. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘സത്താഹജാതേ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തേ ബോധിസത്തമാതാ കാലം കരോതി, തുസിതം കായം ഉപപജ്ജതീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യഥാ ഖോ പനാനന്ദ, അഞ്ഞാ ഇത്ഥികാ നവ വാ ദസ വാ മാസേ ഗബ്ഭം കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ വിജായന്തി, ന ഹേവം ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ വിജായതി. ദസേവ മാസാനി ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ വിജായതീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യഥാ ഖോ പനാനന്ദ, അഞ്ഞാ ഇത്ഥികാ നിസിന്നാ വാ നിപന്നാ വാ വിജായന്തി, ന ഹേവം ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ വിജായതി. ഠിതാവ ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ വിജായതീ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, ദേവാ നം പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി പച്ഛാ മനുസ്സാ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൬. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അപ്പത്തോവ ബോധിസത്തോ പഥവിം ഹോതി, ചത്താരോ നം ദേവപുത്താ പടിഗ്ഗഹേത്വാ മാതു പുരതോ ഠപേന്തി – അത്തമനാ, ദേവി, ഹോഹി; മഹേസക്ഖോ തേ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, വിസദോവ നിക്ഖമതി അമക്ഖിതോ ഉദേന [ഉദ്ദേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അമക്ഖിതോ സേമ്ഹേന അമക്ഖിതോ രുഹിരേന അമക്ഖിതോ കേനചി അസുചിനാ സുദ്ധോ വിസദോ [വിസുദ്ധോ (സ്യാ.)]. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മണിരതനം കാസികേ വത്ഥേ നിക്ഖിത്തം നേവ മണിരതനം കാസികം വത്ഥം മക്ഖേതി നാപി കാസികം വത്ഥം മണിരതനം മക്ഖേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഉഭിന്നം സുദ്ധത്താ. ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, വിസദോവ നിക്ഖമതി അമക്ഖിതോ ഉദേന അമക്ഖിതോ സേമ്ഹേന അമക്ഖിതോ രുഹിരേന അമക്ഖിതോ കേനചി അസുചിനാ സുദ്ധോ വിസദോ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, ദ്വേ ഉദകസ്സ ധാരാ അന്തലിക്ഖാ പാതുഭവന്തി – ഏകാ സീതസ്സ, ഏകാ ഉണ്ഹസ്സ; യേന ബോധിസത്തസ്സ ഉദകകിച്ചം കരോന്തി മാതു ചാ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

൨൦൭. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘സമ്പതിജാതോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ സമേഹി പാദേഹി പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗച്ഛതി, സേതമ്ഹി ഛത്തേ അനുധാരിയമാനേ, സബ്ബാ ച ദിസാ വിലോകേതി, ആസഭിഞ്ച വാചം ഭാസതി – അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സ, ജേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, സേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ. അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമി.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യദാ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ യത്ഥപിമേ ചന്ദിമസൂരിയാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ ആഭായ നാനുഭോന്തി തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാതി. അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സങ്കമ്പതി സമ്പകമ്പതി സമ്പവേധതി, അപ്പമാണോ ച ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവ’ന്തി. യമ്പി, ഭന്തേ…പേ… ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമീ’’തി.

൨൦൮. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ആനന്ദ, ഇദമ്പി തഥാഗതസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേഹി. ഇധാനന്ദ, തഥാഗതസ്സ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി; വിദിതാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി; വിദിതാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. ഇദമ്പി ഖോ, ത്വം, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേഹീ’’തി. ‘‘യമ്പി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി; വിദിതാ സഞ്ഞാ… വിദിതാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. ഇദംപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമീ’’തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ ആനന്ദോ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി; അത്തമനാ ച തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

അച്ഛരിയഅബ്ഭുതസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. ബാകുലസുത്തം

൨൦൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ബാകുലോ [ബക്കുലോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ അചേലകസ്സപോ ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ പുരാണഗിഹിസഹായോ യേനായസ്മാ ബാകുലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ബാകുലേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അചേലകസ്സപോ ആയസ്മന്തം ബാകുലം ഏതദവോച –

‘‘കീവചിരം പബ്ബജിതോസി, ആവുസോ ബാകുലാ’’തി? ‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സാ’’തി. ‘‘ഇമേഹി പന തേ, ആവുസോ ബാകുല, അസീതിയാ വസ്സേഹി കതിക്ഖത്തും മേഥുനോ ധമ്മോ പടിസേവിതോ’’തി? ‘‘ന ഖോ മം, ആവുസോ കസ്സപ, ഏവം പുച്ഛിതബ്ബം – ‘ഇമേഹി പന തേ, ആവുസോ ബാകുല, അസീതിയാ വസ്സേഹി കതിക്ഖത്തും മേഥുനോ ധമ്മോ പടിസേവിതോ’തി. ഏവഞ്ച ഖോ മം, ആവുസോ കസ്സപ, പുച്ഛിതബ്ബം – ‘ഇമേഹി പന തേ, ആവുസോ ബാകുല, അസീതിയാ വസ്സേഹി കതിക്ഖത്തും കാമസഞ്ഞാ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ’’’തി? ( ) [(ഇമേഹി പന തേ ആവുസോ ബക്കുല അസീതിയോ വസ്സേഹി കതിക്ഖത്തും കാമസഞ്ഞാ ഉപ്പന്നപുബ്ബാതി.) (സീ. പീ.)]

൨൧൦. ‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി കാമസഞ്ഞം ഉപ്പന്നപുബ്ബം. യംപായസ്മാ ബാകുലോ അസീതിയാ വസ്സേഹി നാഭിജാനാതി കാമസഞ്ഞം ഉപ്പന്നപുബ്ബം ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ.

‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി ബ്യാപാദസഞ്ഞം…പേ… വിഹിംസാസഞ്ഞം ഉപ്പന്നപുബ്ബം. യംപായസ്മാ ബാകുലോ അസീതിയാ വസ്സേഹി നാഭിജാനാതി വിഹിംസാസഞ്ഞം ഉപ്പന്നപുബ്ബം, ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ.

‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി കാമവിതക്കം ഉപ്പന്നപുബ്ബം. യംപായസ്മാ ബാകുലോ അസീതിയാ വസ്സേഹി നാഭിജാനാതി കാമവിതക്കം ഉപ്പന്നപുബ്ബം, ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ.

‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… വിഹിംസാവിതക്കം ഉപ്പന്നപുബ്ബം. യംപായസ്മാ ബാകുലോ അസീതിയാ വസ്സേഹി നാഭിജാനാതി വിഹിംസാവിതക്കം ഉപ്പന്നപുബ്ബം, ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ.

൨൧൧. ‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി ഗഹപതിചീവരം സാദിതാ. യംപായസ്മാ ബാകുലോ അസീതിയാ വസ്സേഹി നാഭിജാനാതി ഗഹപതിചീവരം സാദിതാ, ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ.

‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി സത്ഥേന ചീവരം ഛിന്ദിതാ. യംപായസ്മാ ബാകുലോ അസീതിയാ വസ്സേഹി നാഭിജാനാതി സത്ഥേന ചീവരം ഛിന്ദിതാ…പേ… ധാരേമ.

‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി സൂചിയാ ചീവരം സിബ്ബിതാ…പേ… നാഭിജാനാമി രജനേന ചീവരം രജിതാ… നാഭിജാനാമി കഥിനേ [കഠിനേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ചീവരം സിബ്ബിതാ… നാഭിജാനാമി സബ്രഹ്മചാരീനം ചീവരകമ്മേ വിചാരിതാ [സബ്രഹ്മചാരീ ചീവരകമ്മേ ബ്യാപാരിതാ (സീ. പീ.)] … നാഭിജാനാമി നിമന്തനം സാദിതാ… നാഭിജാനാമി ഏവരൂപം ചിത്തം ഉപ്പന്നപുബ്ബം – ‘അഹോ വത മം കോചി നിമന്തേയ്യാ’തി… നാഭിജാനാമി അന്തരഘരേ നിസീദിതാ… നാഭിജാനാമി അന്തരഘരേ ഭുഞ്ജിതാ… നാഭിജാനാമി മാതുഗാമസ്സ അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തം ഗഹേതാ… നാഭിജാനാമി മാതുഗാമസ്സ ധമ്മം ദേസിതാ അന്തമസോ ചതുപ്പദമ്പി ഗാഥം… നാഭിജാനാമി ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഉപസങ്കമിതാ… നാഭിജാനാമി ഭിക്ഖുനിയാ ധമ്മം ദേസിതാ… നാഭിജാനാമി സിക്ഖമാനായ ധമ്മം ദേസിതാ… നാഭിജാനാമി സാമണേരിയാ ധമ്മം ദേസിതാ… നാഭിജാനാമി പബ്ബാജേതാ… നാഭിജാനാമി ഉപസമ്പാദേതാ… നാഭിജാനാമി നിസ്സയം ദാതാ… നാഭിജാനാമി സാമണേരം ഉപട്ഠാപേതാ… നാഭിജാനാമി ജന്താഘരേ ന്ഹായിതാ… നാഭിജാനാമി ചുണ്ണേന ന്ഹായിതാ… നാഭിജാനാമി സബ്രഹ്മചാരീഗത്തപരികമ്മേ വിചാരിതാ [ബ്യാപാരിതാ (സീ. പീ.)] … നാഭിജാനാമി ആബാധം ഉപ്പന്നപുബ്ബം, അന്തമസോ ഗദ്ദൂഹനമത്തമ്പി… നാഭിജാനാമി ഭേസജ്ജം ഉപഹരിതാ, അന്തമസോ ഹരിതകിഖണ്ഡമ്പി… നാഭിജാനാമി അപസ്സേനകം അപസ്സയിതാ… നാഭിജാനാമി സേയ്യം കപ്പേതാ. യംപായസ്മാ…പേ… ധാരേമ.

‘‘അസീതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സ നാഭിജാനാമി ഗാമന്തസേനാസനേ വസ്സം ഉപഗന്താ. യംപായസ്മാ ബാകുലോ അസീതിയാ വസ്സേഹി നാഭിജാനാതി ഗാമന്തസേനാസനേ വസ്സം ഉപഗന്താ, ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ.

‘‘സത്താഹമേവ ഖോ അഹം, ആവുസോ, സരണോ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജിം; അഥ അട്ഠമിയം അഞ്ഞാ ഉദപാദി. യംപായസ്മാ ബാകുലോ സത്താഹമേവ സരണോ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജി; അഥ അട്ഠമിയം അഞ്ഞാ ഉദപാദി ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ.

൨൧൨. ‘‘ലഭേയ്യാഹം, ആവുസോ ബാകുല, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. അലത്ഥ ഖോ അചേലകസ്സപോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ പനായസ്മാ കസ്സപോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ കസ്സപോ അരഹതം അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാകുലോ അപരേന സമയേന അവാപുരണം [അപാപുരണം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ആദായ വിഹാരേന വിഹാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ. അജ്ജ മേ പരിനിബ്ബാനം ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘യംപായസ്മാ ബാകുലോ അവാപുരണം ആദായ വിഹാരേന വിഹാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ; അജ്ജ മേ പരിനിബ്ബാനം ഭവിസ്സതീ’തി, ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമ’’.

ആയസ്മാ ബാകുലോ മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നകോവ പരിനിബ്ബായി. ‘‘യംപായസ്മാ ബാകുലോ മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നകോവ പരിനിബ്ബായി, ഇദമ്പി മയം ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ അച്ഛരിയം അബ്ഭുതധമ്മം ധാരേമാ’’തി.

ബാകുലസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ദന്തഭൂമിസുത്തം

൨൧൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരതി. അഥ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അചിരവതേന സമണുദ്ദേസേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ അചിരവതം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോച –

‘‘സുതം മേതം, ഭോ അഗ്ഗിവേസ്സന – ‘ഇധ ഭിക്ഖു അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഫുസേയ്യ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗത’ന്തി. ‘ഏവമേതം, രാജകുമാര, ഏവമേതം, രാജകുമാര. ഇധ ഭിക്ഖു അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഫുസേയ്യ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗത’ന്തി. ‘സാധു മേ ഭവം അഗ്ഗിവേസ്സനോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. ‘ന ഖോ തേ അഹം, രാജകുമാര, സക്കോമി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേതും. അഹഞ്ച ഹി തേ, രാജകുമാര, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേയ്യം, ത്വഞ്ച മേ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ആജാനേയ്യാസി; സോ മമസ്സ കിലമഥോ, സാ മമസ്സ വിഹേസാ’തി. ‘ദേസേതു മേ ഭവം അഗ്ഗിവേസ്സനോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം. അപ്പേവനാമാഹം ഭോതോ അഗ്ഗിവേസ്സനസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യ’ന്തി. ‘ദേസേയ്യം ഖോ തേ അഹം, രാജകുമാര, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം. സചേ മേ ത്വം ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യാസി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ മേ ത്വം ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യാസി, യഥാസകേ തിട്ഠേയ്യാസി, ന മം തത്ഥ ഉത്തരിം പടിപുച്ഛേയ്യാസീ’തി. ‘ദേസേതു മേ ഭവം അഗ്ഗിവേസ്സനോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം. സചേ അഹം ഭോതോ അഗ്ഗിവേസ്സനസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനിസ്സാമി [ആജാനേയ്യാമി (ക.)], ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ അഹം ഭോതോ അഗ്ഗിവേസ്സനസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനിസ്സാമി, യഥാസകേ തിട്ഠിസ്സാമി [തിട്ഠേയ്യാമി (ക.)], നാഹം തത്ഥ ഭവന്തം അഗ്ഗിവേസ്സനം ഉത്തരിം പടിപുച്ഛിസ്സാമീ’’’തി.

൨൧൪. അഥ ഖോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ദേസേസി. ഏവം വുത്തേ, ജയസേനോ രാജകുമാരോ അചിരവതം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭോ അഗ്ഗിവേസ്സന, അനവകാസോ യം ഭിക്ഖു അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഫുസേയ്യ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗത’’ന്തി. അഥ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ അചിരവതസ്സ സമണുദ്ദേസസ്സ അട്ഠാനതഞ്ച അനവകാസതഞ്ച പവേദേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ അചിരപക്കന്തേ ജയസേനേ രാജകുമാരേ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ യാവതകോ അഹോസി ജയസേനേന രാജകുമാരേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ അചിരവതം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോച – ‘‘തം കുതേത്ഥ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ലബ്ഭാ. യം തം നേക്ഖമ്മേന ഞാതബ്ബം നേക്ഖമ്മേന ദട്ഠബ്ബം നേക്ഖമ്മേന പത്തബ്ബം നേക്ഖമ്മേന സച്ഛികാതബ്ബം തം വത ജയസേനോ രാജകുമാരോ കാമമജ്ഝേ വസന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കാമവിതക്കേഹി ഖജ്ജമാനോ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ കാമപരിയേസനായ ഉസ്സുകോ [ഉസ്സുക്കോ (സബ്ബത്ഥ)] ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീ’’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൨൧൫. ‘‘സേയ്യഥാപിസ്സു, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ, ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ അദന്താ അവിനീതാ. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ, അപി നു തേ ദന്താവ ദന്തകാരണം ഗച്ഛേയ്യും, ദന്താവ ദന്തഭൂമിം സമ്പാപുണേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ അദന്താ അവിനീതാ, അപി നു തേ അദന്താവ ദന്തകാരണം ഗച്ഛേയ്യും, അദന്താവ ദന്തഭൂമിം സമ്പാപുണേയ്യും, സേയ്യഥാപി തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം തം നേക്ഖമ്മേന ഞാതബ്ബം നേക്ഖമ്മേന ദട്ഠബ്ബം നേക്ഖമ്മേന പത്തബ്ബം നേക്ഖമ്മേന സച്ഛികാതബ്ബം തം വത ജയസേനോ രാജകുമാരോ കാമമജ്ഝേ വസന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കാമവിതക്കേഹി ഖജ്ജമാനോ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ കാമപരിയേസനായ ഉസ്സുകോ ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീ’’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൨൧൬. ‘‘സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ മഹാപബ്ബതോ. തമേനം ദ്വേ സഹായകാ തമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ നിക്ഖമിത്വാ ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന യേന സോ പബ്ബതോ തേനുപസങ്കമേയ്യും; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകോ സഹായകോ ഹേട്ഠാ പബ്ബതപാദേ തിട്ഠേയ്യ, ഏകോ സഹായകോ ഉപരിപബ്ബതം ആരോഹേയ്യ. തമേനം ഹേട്ഠാ പബ്ബതപാദേ ഠിതോ സഹായകോ ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതം സഹായകം ഏവം വേദയ്യ – ‘യം, സമ്മ, കിം ത്വം പസ്സസി ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘പസ്സാമി ഖോ അഹം, സമ്മ, ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’’’ന്തി.

‘‘സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, സമ്മ, അനവകാസോ യം ത്വം ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ പസ്സേയ്യാസി ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’ന്തി. തമേനം ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ സഹായകോ ഹേട്ഠിമപബ്ബതപാദം ഓരോഹിത്വാ തം സഹായകം ബാഹായം ഗഹേത്വാ ഉപരിപബ്ബതം ആരോപേത്വാ മുഹുത്തം അസ്സാസേത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യം, സമ്മ, കിം ത്വം പസ്സസി ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘പസ്സാമി ഖോ അഹം, സമ്മ, ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’’’ന്തി.

‘‘സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഇദാനേവ ഖോ തേ, സമ്മ, ഭാസിതം – മയം ഏവം ആജാനാമ – അട്ഠാനം ഖോ ഏതം സമ്മ, അനവകാസോ യം ത്വം ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ പസ്സേയ്യാസി ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’ന്തി. ഇദാനേവ ച പന തേ ഭാസിതം മയം ഏവം ആജാനാമ – ‘പസ്സാമി ഖോ അഹം, സമ്മ, ഉപരിപബ്ബതേ ഠിതോ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’ന്തി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥാ ഹി പനാഹം, സമ്മ, ഇമിനാ മഹതാ പബ്ബതേന ആവുതോ [ആവടോ (സീ. അട്ഠ. പീ.), ആവുടോ (സ്യാ. കം. ക.)] ദട്ഠേയ്യം നാദ്ദസ’’’ന്തി.

‘‘അതോ മഹന്തതരേന, അഗ്ഗിവേസ്സന, അവിജ്ജാഖന്ധേന ജയസേനോ രാജകുമാരോ ആവുതോ നിവുതോ [നിവുടോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ഓഫുടോ [ഓവുതോ (സീ.), ഓവുടോ (സ്യാ. കം. പീ.)] പരിയോനദ്ധോ. സോ വത യം തം നേക്ഖമ്മേന ഞാതബ്ബം നേക്ഖമ്മേന ദട്ഠബ്ബം നേക്ഖമ്മേന പത്തബ്ബം നേക്ഖമ്മേന സച്ഛികാതബ്ബം തം വത ജയസേനോ രാജകുമാരോ കാമമജ്ഝേ വസന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കാമവിതക്കേഹി ഖജ്ജമാനോ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ കാമപരിയേസനായ ഉസ്സുകോ ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സചേ ഖോ തം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഇമാ ദ്വേ ഉപമാ പടിഭായേയ്യും [പടിഭാസേയ്യും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], അനച്ഛരിയം തേ ജയസേനോ രാജകുമാരോ പസീദേയ്യ, പസന്നോ ച തേ പസന്നാകാരം കരേയ്യാ’’തി. ‘‘കുതോ പന മം, ഭന്തേ, ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഇമാ ദ്വേ ഉപമാ പടിഭായിസ്സന്തി [പടിഭാസിസ്സന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ, സേയ്യഥാപി ഭഗവന്ത’’ന്തി?

൨൧൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ നാഗവനികം ആമന്തേതി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ നാഗവനിക, രഞ്ഞോ നാഗം അഭിരുഹിത്വാ നാഗവനം പവിസിത്വാ ആരഞ്ഞകം നാഗം അതിപസ്സിത്വാ രഞ്ഞോ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധാഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, നാഗവനികോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ രഞ്ഞോ നാഗം അഭിരുഹിത്വാ നാഗവനം പവിസിത്വാ ആരഞ്ഞകം നാഗം അതിപസ്സിത്വാ രഞ്ഞോ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധതി. തമേനം രഞ്ഞോ നാഗോ അബ്ഭോകാസം നീഹരതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ അബ്ഭോകാസം ഗതോ ഹോതി. ഏത്ഥഗേധാ [ഏതഗേധാ (സീ. പീ.)] ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകാ നാഗാ യദിദം – നാഗവനം. തമേനം നാഗവനികോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ആരോചേസി – ‘അബ്ഭോകാസഗതോ ഖോ [ഖോ തേ (സ്യാ. കം. ക.)], ദേവ, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ’തി. അഥ ഖോ അഗ്ഗിവേസ്സന, തമേനം രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ഹത്ഥിദമകം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ ഹത്ഥിദമക, ആരഞ്ഞകം നാഗം ദമയാഹി ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗാമന്തേ അഭിരമാപനായ മനുസ്സകന്തേസു സീലേസു സമാദപനായാ’’’തി [സമാദാപനായാതി (?)].

‘‘‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഹത്ഥിദമകോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ മഹന്തം ഥമ്ഭം പഥവിയം നിഖണിത്വാ ആരഞ്ഞകസ്സ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധതി ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗാമന്തേ അഭിരമാപനായ മനുസ്സകന്തേസു സീലേസു സമാദപനായ. തമേനം ഹത്ഥിദമകോ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപാഹി വാചാഹി സമുദാചരതി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപാഹി വാചാഹി സമുദാചരിയമാനോ സുസ്സൂസതി, സോതം ഓദഹതി, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി; തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി തിണഘാസോദകം അനുപ്പവേച്ഛതി.

‘‘യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ തിണഘാസോദകം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തത്ര ഹത്ഥിദമകസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ജീവിസ്സതി ഖോ [നു ഖോ (സീ. ക.)] ദാനി ആരഞ്ഞകോ [രഞ്ഞോ (സീ. പീ.)] നാഗോ’തി. തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി – ‘ആദിയ, ഭോ, നിക്ഖിപ, ഭോ’തി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ ആദാനനിക്ഖേപേ വചനകരോ ഹോതി ഓവാദപ്പടികരോ, തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി – ‘അഭിക്കമ, ഭോ, പടിക്കമ, ഭോ’തി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ അഭിക്കമപടിക്കമവചനകരോ ഹോതി ഓവാദപ്പടികരോ, തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി – ‘ഉട്ഠഹ, ഭോ, നിസീദ, ഭോ’തി. യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഹത്ഥിദമകസ്സ ഉട്ഠാനനിസജ്ജായ വചനകരോ ഹോതി ഓവാദപ്പടികരോ, തമേനം ഹത്ഥിദമകോ ഉത്തരി ആനേഞ്ജം നാമ കാരണം കാരേതി, മഹന്തസ്സ ഫലകം സോണ്ഡായ ഉപനിബന്ധതി, തോമരഹത്ഥോ ച പുരിസോ ഉപരിഗീവായ നിസിന്നോ ഹോതി, സമന്തതോ ച തോമരഹത്ഥാ പുരിസാ പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഹോന്തി, ഹത്ഥിദമകോ ച ദീഘതോമരയട്ഠിം ഗഹേത്വാ പുരതോ ഠിതോ ഹോതി. സോ ആനേഞ്ജം കാരണം കാരിയമാനോ നേവ പുരിമേ പാദേ ചോപേതി ന പച്ഛിമേ പാദേ ചോപേതി, ന പുരിമകായം ചോപേതി ന പച്ഛിമകായം ചോപേതി, ന സീസം ചോപേതി, ന കണ്ണേ ചോപേതി, ന ദന്തേ ചോപേതി, ന നങ്ഗുട്ഠം ചോപേതി, ന സോണ്ഡം ചോപേതി. സോ ഹോതി ആരഞ്ഞകോ നാഗോ ഖമോ സത്തിപ്പഹാരാനം അസിപ്പഹാരാനം ഉസുപ്പഹാരാനം സരപത്തപ്പഹാരാനം [പരസത്ഥപ്പഹാരാനം (സീ.), പരസത്തുപ്പഹാരാനം (സ്യാ. കം. പീ.)] ഭേരിപണവവംസസങ്ഖഡിണ്ഡിമനിന്നാദസദ്ദാനം [ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദാനം (പീ.)] സബ്ബവങ്കദോസനിഹിതനിന്നീതകസാവോ രാജാരഹോ രാജഭോഗ്ഗോ രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

൨൧൮. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി.

‘‘സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അരിയസാവകോ അബ്ഭോകാസഗതോ ഹോതി. ഏത്ഥഗേധാ ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദേവമനുസ്സാ യദിദം – പഞ്ച കാമഗുണാ. തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലവാ ഹോഹി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരാഹി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖസ്സു സിക്ഖാപദേസൂ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അരിയസാവകോ സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോഹി, ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ…പേ… (യഥാ ഗണകമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തന്തേ, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബാനി.)

൨൧൯. ‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഹത്ഥിദമകോ മഹന്തം ഥമ്ഭം പഥവിയം നിഖണിത്വാ ആരഞ്ഞകസ്സ നാഗസ്സ ഗീവായം ഉപനിബന്ധതി ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ആരഞ്ഞകാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗാമന്തേ അഭിരമാപനായ മനുസ്സകന്തേസു സീലേസു സമാദപനായ; ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അരിയസാവകസ്സ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചേതസോ ഉപനിബന്ധനാ ഹോന്തി ഗേഹസിതാനഞ്ചേവ സീലാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗേഹസിതാനഞ്ചേവ സരസങ്കപ്പാനം അഭിനിമ്മദനായ ഗേഹസിതാനഞ്ചേവ ദരഥകിലമഥപരിളാഹാനം അഭിനിമ്മദനായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ.

൨൨൦. ‘‘തമേനം തഥാഗതോ ഉത്തരിം വിനേതി – ‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി, മാ ച കാമൂപസംഹിതം വിതക്കം വിതക്കേസി. വേദനാസു… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി, മാ ച കാമൂപസംഹിതം വിതക്കം വിതക്കേസീ’’’തി.

‘‘സോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

൨൨൧. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘സോ ഹോതി ഭിക്ഖു ഖമോ സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം, ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി സബ്ബരാഗദോസമോഹനിഹിതനിന്നീതകസാവോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

൨൨൨. ‘‘മഹല്ലകോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ അദന്തോ അവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം [അദന്തം മരണം (ക.)] മഹല്ലകോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ. ദഹരോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ അദന്തോ അവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം ദഹരോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥേരോ ചേപി ഭിക്ഖു അഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം ഥേരോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു. നവോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു അഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘അദന്തമരണം നവോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘മഹല്ലകോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ സുദന്തോ സുവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം മഹല്ലകോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ… ദഹരോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രഞ്ഞോ നാഗോ സുദന്തോ സുവിനീതോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം ദഹരോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥേരോ ചേപി ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം ഥേരോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; മജ്ഝിമോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു. നവോ ചേപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ കാലങ്കരോതി, ‘ദന്തമരണം നവോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ അചിരവതോ സമണുദ്ദേസോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ദന്തഭൂമിസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. ഭൂമിജസുത്തം

൨൨൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭൂമിജോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ യേനായസ്മാ ഭൂമിജോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ഭൂമിജേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ ആയസ്മന്തം ഭൂമിജം ഏതദവോച – ‘‘സന്തി, ഭോ ഭൂമിജ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ [ചരതി, അഭബ്ബോ (സീ. പീ.) ഏവമുപരിപി ഏകവചനേനേവ ദിസ്സതി] ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി [ആസഞ്ച അനാസഞ്ച ചേപി (അട്ഠ.)] കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായാ’തി. ഇധ ഭോതോ ഭൂമിജസ്സ സത്ഥാ കിംവാദീ [കിംവാദീ കിംദിട്ഠീ (സ്യാ. കം. ക.)] കിമക്ഖായീ’’തി? ‘‘ന ഖോ മേതം, രാജകുമാര, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം ഭഗവാ ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ യോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ യോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ യോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ യോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായാ’തി. ന ഖോ മേ തം, രാജകുമാര, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം ഭഗവാ ഏവം ബ്യാകരേയ്യാ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ഭോതോ ഭൂമിജസ്സ സത്ഥാ ഏവംവാദീ [ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠീ (സ്യാ. കം. ക.)] ഏവമക്ഖായീ, അദ്ധാ ഭോതോ ഭൂമിജസ്സ സത്ഥാ സബ്ബേസംയേവ പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം മുദ്ധാനം [ബുദ്ധാനം (ക.) മുദ്ധാനന്തിമുദ്ധം, മത്ഥകന്തി അത്ഥോ] മഞ്ഞേ ആഹച്ച തിട്ഠതീ’’തി. അഥ ഖോ ജയസേനോ രാജകുമാരോ ആയസ്മന്തം ഭൂമിജം സകേനേവ ഥാലിപാകേന പരിവിസി.

൨൨൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭൂമിജോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭൂമിജോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ജയസേനോ രാജകുമാരോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മയാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ഭന്തേ, ജയസേനോ രാജകുമാരോ മം ഏതദവോച – ‘സന്തി, ഭോ ഭൂമിജ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായാ’തി. ‘ഇധ ഭോതോ ഭൂമിജസ്സ സത്ഥാ കിംവാദീ കിമക്ഖായീ’തി? ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, ജയസേനം രാജകുമാരം ഏതദവോചം – ‘ന ഖോ മേ തം, രാജകുമാര, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം ഭഗവാ ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ യോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ യോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായാതി. ന ഖോ മേ തം, രാജകുമാര, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം ഭഗവാ ഏവം ബ്യാകരേയ്യാ’തി. ‘സചേ ഭോതോ ഭൂമിജസ്സ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവമക്ഖായീ, അദ്ധാ ഭോതോ ഭൂമിജസ്സ സത്ഥാ സബ്ബേസംയേവ പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം മുദ്ധാനം മഞ്ഞേ ആഹച്ച തിട്ഠതീ’തി. ‘കച്ചാഹം, ഭന്തേ, ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ ഹോമി, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖാമി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോമി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’’തി?

‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ഭൂമിജ, ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ മേ ഹോസി, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖസി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോസി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി. യേ ഹി കേചി, ഭൂമിജ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മിച്ഛാദിട്ഠിനോ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാകമ്മന്താ മിച്ഛാആജീവാ മിച്ഛാവായാമാ മിച്ഛാസതീ മിച്ഛാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

൨൨൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ തേലത്ഥികോ തേലഗവേസീ തേലപരിയേസനം ചരമാനോ വാലികം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ വാലികം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ, അഭബ്ബോ തേലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ വാലികം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ, അഭബ്ബോ തേലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ വാലികം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ, അഭബ്ബോ തേലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ വാലികം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ, അഭബ്ബോ തേലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, തേലസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മിച്ഛാദിട്ഠിനോ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാകമ്മന്താ മിച്ഛാആജീവാ മിച്ഛാവായാമാ മിച്ഛാസതീ മിച്ഛാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ ഖീരത്ഥികോ ഖീരഗവേസീ ഖീരപരിയേസനം ചരമാനോ ഗാവിം തരുണവച്ഛം വിസാണതോ ആവിഞ്ഛേയ്യ [ആവിഞ്ജേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ഗാവിം തരുണവച്ഛം വിസാണതോ ആവിഞ്ഛേയ്യ, അഭബ്ബോ ഖീരസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ഗാവിം തരുണവച്ഛം വിസാണതോ ആവിഞ്ഛേയ്യ, അഭബ്ബോ ഖീരസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഖീരസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മിച്ഛാദിട്ഠിനോ…പേ… മിച്ഛാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

൨൨൬. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ നവനീതത്ഥികോ നവനീതഗവേസീ നവനീതപരിയേസനം ചരമാനോ ഉദകം കലസേ ആസിഞ്ചിത്വാ മത്ഥേന [മന്ഥേന (സീ.), മത്തേന (ക.)] ആവിഞ്ഛേയ്യ. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ഉദകം കലസേ ആസിഞ്ചിത്വാ മത്ഥേന ആവിഞ്ഛേയ്യ, അഭബ്ബോ നവനീതസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ഉദകം കലസേ ആസിഞ്ചിത്വാ മത്ഥേന ആവിഞ്ഛേയ്യ, അഭബ്ബോ നവനീതസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, നവനീതസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മിച്ഛാദിട്ഠിനോ…പേ… മിച്ഛാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ അഗ്ഗിത്ഥികോ [അഗ്ഗത്ഥികോ (സീ.)] അഗ്ഗിഗവേസീ അഗ്ഗിപരിയേസനം ചരമാനോ അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേയ്യ [അഭിമത്ഥേയ്യ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)]. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേയ്യ, അഭബ്ബോ അഗ്ഗിസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേയ്യ, അഭബ്ബോ അഗ്ഗിസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, അഗ്ഗിസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മിച്ഛാദിട്ഠിനോ…പേ… മിച്ഛാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ…ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അയോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ. യേ ഹി കേചി, ഭൂമിജ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമ്മാദിട്ഠിനോ സമ്മാസങ്കപ്പാ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്താ സമ്മാആജീവാ സമ്മാവായാമാ സമ്മാസതീ സമ്മാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

൨൨൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ തേലത്ഥികോ തേലഗവേസീ തേലപരിയേസനം ചരമാനോ തിലപിട്ഠം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ തിലപിട്ഠം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ, ഭബ്ബോ തേലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ തിലപിട്ഠം ദോണിയാ ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം പീളേയ്യ, ഭബ്ബോ തേലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, തേലസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമ്മാദിട്ഠിനോ…പേ… സമ്മാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ ഖീരത്ഥികോ ഖീരഗവേസീ ഖീരപരിയേസനം ചരമാനോ ഗാവിം തരുണവച്ഛം ഥനതോ ആവിഞ്ഛേയ്യ. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ഗാവിം തരുണവച്ഛം ഥനതോ ആവിഞ്ഛേയ്യ, ഭബ്ബോ ഖീരസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ഗാവിം തരുണവച്ഛം ഥനതോ ആവിഞ്ഛേയ്യ, ഭബ്ബോ ഖീരസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഖീരസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമ്മാദിട്ഠിനോ…പേ… സമ്മാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ…പേ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

൨൨൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ നവനീതത്ഥികോ നവനീതഗവേസീ നവനീതപരിയേസനം ചരമാനോ ദധിം കലസേ ആസിഞ്ചിത്വാ മത്ഥേന ആവിഞ്ഛേയ്യ. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ദധിം കലസേ ആസിഞ്ചിത്വാ മത്ഥേന ആവിഞ്ഛേയ്യ, ഭബ്ബോ നവനീതസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ദധിം കലസേ ആസിഞ്ചിത്വാ മത്ഥേന ആവിഞ്ഛേയ്യ, ഭബ്ബോ നവനീതസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, നവനീതസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമ്മാദിട്ഠിനോ…പേ… സമ്മാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ… ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ … നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭൂമിജ, പുരിസോ അഗ്ഗിത്ഥികോ അഗ്ഗിഗവേസീ അഗ്ഗിപരിയേസനം ചരമാനോ സുക്ഖം കട്ഠം കോളാപം ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേയ്യ; ( ) [(ഭബ്ബോ അഗ്ഗിസ്സ അധിഗമായ) (സബ്ബത്ഥ)] ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ… അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ.. ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ… നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ സുക്ഖ കട്ഠം കോളാപം ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേയ്യ, ഭബ്ബോ അഗ്ഗിസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, അഗ്ഗിസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവ ഖോ, ഭൂമിജ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമ്മാദിട്ഠിനോ…പേ… സമ്മാസമാധിനോ തേ ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; ആസഞ്ച അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ; നേവാസം നാനാസഞ്ചേപി കരിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, ഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു? യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായ.

‘‘സചേ ഖോ തം, ഭൂമിജ, ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഇമാ ചതസ്സോ ഉപമാ പടിഭായേയ്യും അനച്ഛരിയം തേ ജയസേനോ രാജകുമാരോ പസീദേയ്യ, പസന്നോ ച തേ പസന്നാകാരം കരേയ്യാ’’തി. ‘‘കുതോ പന മം, ഭന്തേ, ജയസേനസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഇമാ ചതസ്സോ ഉപമാ പടിഭായിസ്സന്തി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ, സേയ്യഥാപി ഭഗവന്ത’’ന്തി?

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ഭൂമിജോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ഭൂമിജസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.

൭. അനുരുദ്ധസുത്തം

൨൨൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി [വന്ദാഹി, ഏവഞ്ച വദേഹി (സീ. പീ.)] – ‘പഞ്ചകങ്ഗോ, ഭന്തേ, ഥപതി ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി; ഏവഞ്ച വദേഹി [ഏവഞ്ച വദേതി (സീ. പീ.)] – ‘അധിവാസേതു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ പഞ്ചകങ്ഗസ്സ ഥപതിസ്സ സ്വാതനായ അത്തചതുത്ഥോ ഭത്തം; യേന ച കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ പഗേവതരം ആഗച്ഛേയ്യ; പഞ്ചകങ്ഗോ, ഭന്തേ, ഥപതി [പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി (സീ. പീ.)] ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ രാജകരണീയേനാ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ പഞ്ചകങ്ഗസ്സ ഥപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചകങ്ഗോ, ഭന്തേ, ഥപതി ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, ഏവഞ്ച വദേതി – ‘അധിവാസേതു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ പഞ്ചകങ്ഗസ്സ ഥപതിസ്സ സ്വാതനായ അത്തചതുത്ഥോ ഭത്തം; യേന ച കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ പഗേവതരം ആഗച്ഛേയ്യ; പഞ്ചകങ്ഗോ, ഭന്തേ, ഥപതി ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ രാജകരണീയേനാ’’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ തുണ്ഹീഭാവേന.

൨൩൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന പഞ്ചകങ്ഗസ്സ ഥപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച –

‘‘ഇധ മം, ഭന്തേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘അപ്പമാണം, ഗഹപതി, ചേതോവിമുത്തിം ഭാവേഹീ’തി [അപ്പമാണാ ഗഹപതി ചേതോവിമുത്തി ഭാവേതബ്ബാതി (ക.)]. ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസു – ‘മഹഗ്ഗതം, ഗഹപതി, ചേതോവിമുത്തിം ഭാവേഹീ’തി. യാ ചായം, ഭന്തേ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി യാ ച മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി – ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച, ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി? ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതി, തം യേവേത്ഥ പടിഭാതു. അപണ്ണകന്തേ ഇതോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘യാ ചായം അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി യാ ച മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’’ന്തി. ‘‘യാ ചായം, ഗഹപതി, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി യാ ച മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച. തദമിനാപേതം, ഗഹപതി, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച’’.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി? ഇധ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി.

൨൩൧. ‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി? ഇധ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം രുക്ഖമൂലം മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ രുക്ഖമൂലാനി മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. അയമ്പി [അയം (സ്യാ. കം. ക.)] വുച്ചതി, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം ഗാമക്ഖേത്തം മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. അയമ്പി വുച്ചതി, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഗാമക്ഖേത്താനി മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. അയമ്പി വുച്ചതി, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം മഹാരജ്ജം മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. അയമ്പി വുച്ചതി, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ മഹാരജ്ജാനി മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. അയമ്പി വുച്ചതി, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു യാവതാ സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. അയമ്പി വുച്ചതി, ഗഹപതി, മഹഗ്ഗതാ ചേതോവിമുത്തി. ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ഗഹപതി, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച.

൨൩൨. ‘‘ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ ഗഹപതി, ഭവൂപപത്തിയോ. കതമാ ചതസ്സോ? ഇധ, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ ‘പരിത്താഭാ’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരിത്താഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ ‘അപ്പമാണാഭാ’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപ്പമാണാഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ ‘സംകിലിട്ഠാഭാ’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സംകിലിട്ഠാഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ഇധ പന, ഗഹപതി, ഏകച്ചോ ‘പരിസുദ്ധാഭാ’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരിസുദ്ധാഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ഇമാ ഖോ, ഗഹപതി, ചതസ്സോ ഭവൂപപത്തിയോ.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഗഹപതി, സമയോ, യാ താ ദേവതാ ഏകജ്ഝം സന്നിപതന്തി, താസം ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതാനം വണ്ണനാനത്തഞ്ഹി ഖോ പഞ്ഞായതി നോ ച ആഭാനാനത്തം. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ സമ്ബഹുലാനി തേലപ്പദീപാനി ഏകം ഘരം പവേസേയ്യ. തേസം ഏകം ഘരം പവേസിതാനം അച്ചിനാനത്തഞ്ഹി ഖോ പഞ്ഞായേഥ, നോ ച ആഭാനാനത്തം; ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, ഹോതി ഖോ സോ സമയോ, യാ താ ദേവതാ ഏകജ്ഝം സന്നിപതന്തി താസം ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതാനം വണ്ണനാനത്തഞ്ഹി ഖോ പഞ്ഞായതി, നോ ച ആഭാനാനത്തം.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഗഹപതി, സമയോ, യാ താ ദേവതാ തതോ വിപക്കമന്തി, താസം തതോ വിപക്കമന്തീനം വണ്ണനാനത്തഞ്ചേവ പഞ്ഞായതി ആഭാനാനത്തഞ്ച. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ താനി സമ്ബഹുലാനി തേലപ്പദീപാനി തമ്ഹാ ഘരാ നീഹരേയ്യ. തേസം തതോ നീഹതാനം [നീഹരന്താനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അച്ചിനാനത്തഞ്ചേവ പഞ്ഞായേഥ ആഭാനാനത്തഞ്ച; ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, ഹോതി ഖോ സോ സമയോ, യാ താ ദേവതാ തതോ വിപക്കമന്തി, താസം തതോ വിപക്കമന്തീനം വണ്ണനാനത്തഞ്ചേവ പഞ്ഞായതി ആഭാനാനത്തഞ്ച.

‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, താസം ദേവതാനം ഏവം ഹോതി – ‘ഇദം അമ്ഹാകം നിച്ചന്തി വാ ധുവന്തി വാ സസ്സത’ന്തി വാ, അപി ച യത്ഥ യത്ഥേവ താ [യാ (ക.)] ദേവതാ അഭിനിവിസന്തി തത്ഥ തത്ഥേവ താ ദേവതാ അഭിരമന്തി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, മക്ഖികാനം കാജേന വാ പിടകേന വാ ഹരീയമാനാനം ന ഏവം ഹോതി – ‘ഇദം അമ്ഹാകം നിച്ചന്തി വാ ധുവന്തി വാ സസ്സത’ന്തി വാ, അപി ച യത്ഥ യത്ഥേവ താ [യാ (ക.)] മക്ഖികാ അഭിനിവിസന്തി തത്ഥ തത്ഥേവ താ മക്ഖികാ അഭിരമന്തി; ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, താസം ദേവതാനം ന ഏവം ഹോതി – ‘ഇദം അമ്ഹാകം നിച്ചന്തി വാ ധുവന്തി വാ സസ്സത’ന്തി വാ, അപി ച യത്ഥ യത്ഥേവ താ ദേവതാ അഭിനിവിസന്തി തത്ഥ തത്ഥേവ താ ദേവതാ അഭിരമന്തീ’’തി.

൨൩൩. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സഭിയോ കച്ചാനോ [കച്ചായനോ (സീ.)] ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ! അത്ഥി ച മേ ഏത്ഥ ഉത്തരിം പടിപുച്ഛിതബ്ബം. യാ താ, ഭന്തേ, ദേവതാ ആഭാ സബ്ബാ താ പരിത്താഭാ ഉദാഹു സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ അപ്പമാണാഭാ’’തി? ‘‘തദങ്ഗേന ഖോ, ആവുസോ കച്ചാന, സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ പരിത്താഭാ, സന്തി പനേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ അപ്പമാണാഭാ’’തി. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന താസം ദേവതാനം ഏകം ദേവനികായം ഉപപന്നാനം സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ പരിത്താഭാ, സന്തി പനേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ അപ്പമാണാഭാ’’തി?

‘‘തേന ഹാവുസോ കച്ചാന, തംയേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ കച്ചാന, യ്വായം ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം രുക്ഖമൂലം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി, യോചായം [യോപായം (ക.)] ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ രുക്ഖമൂലാനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം കതമാ ചിത്തഭാവനാ മഹഗ്ഗതതരാ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ രുക്ഖമൂലാനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – അയം ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം മഹഗ്ഗതതരാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ കച്ചാന, യ്വായം ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ രുക്ഖമൂലാനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി, യോചായം ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം ഗാമക്ഖേത്തം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം കതമാ ചിത്തഭാവനാ മഹഗ്ഗതതരാ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം ഗാമക്ഖേത്തം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – അയം ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം മഹഗ്ഗതതരാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ കച്ചാന, യ്വായം ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം ഗാമക്ഖേത്തം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി, യോചായം ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഗാമക്ഖേത്താനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം കതമാ ചിത്തഭാവനാ മഹഗ്ഗതതരാ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഗാമക്ഖേത്താനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – അയം ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം മഹഗ്ഗതതരാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ കച്ചാന, യ്വായം ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഗാമക്ഖേത്താനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി, യോചായം ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം മഹാരജ്ജം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം കതമാ ചിത്തഭാവനാ മഹഗ്ഗതതരാ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം മഹാരജ്ജം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – അയം ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം മഹഗ്ഗതതരാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ കച്ചാന, യ്വായം ഭിക്ഖു യാവതാ ഏകം മഹാരജ്ജം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി, യോചായം ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ മഹാരജ്ജാനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം കതമാ ചിത്തഭാവനാ മഹഗ്ഗതതരാ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ മഹാരജ്ജാനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – അയം ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം മഹഗ്ഗതതരാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ കച്ചാന, യ്വായം ഭിക്ഖു യാവതാ ദ്വേ വാ തീണി വാ മഹാരജ്ജാനി ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി, യോചായം ഭിക്ഖു യാവതാ സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം കതമാ ചിത്തഭാവനാ മഹഗ്ഗതതരാ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു യാവതാ സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം ‘മഹഗ്ഗത’ന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി – അയം ഇമാസം ഉഭിന്നം ചിത്തഭാവനാനം മഹഗ്ഗതതരാ’’തി? ‘‘അയം ഖോ, ആവുസോ കച്ചാന, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന താസം ദേവതാനം ഏകം ദേവനികായം ഉപപന്നാനം സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ പരിത്താഭാ, സന്തി പനേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ അപ്പമാണാഭാ’’തി.

൨൩൪. ‘‘സാധു, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ! അത്ഥി ച മേ ഏത്ഥ ഉത്തരിം പടിപുച്ഛിതബ്ബം. യാവതാ [യാ താ (ക.)], ഭന്തേ, ദേവതാ ആഭാ സബ്ബാ താ സംകിലിട്ഠാഭാ ഉദാഹു സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ പരിസുദ്ധാഭാ’’തി? ‘‘തദങ്ഗേന ഖോ, ആവുസോ കച്ചാന, സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ സംകിലിട്ഠാഭാ, സന്തി പനേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ പരിസുദ്ധാഭാ’’തി. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന താസം ദേവതാനം ഏകം ദേവനികായം ഉപപന്നാനം സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ സംകിലിട്ഠാഭാ, സന്തി പനേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ പരിസുദ്ധാഭാ’’തി?

‘‘തേന, ഹാവുസോ കച്ചാന, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായപിധേകച്ചേ [ഉപമായമിധേകച്ചേ (ക.)] വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ കച്ചാന, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അപരിസുദ്ധം വട്ടിപി അപരിസുദ്ധാ. സോ തേലസ്സപി അപരിസുദ്ധത്താ വട്ടിയാപി അപരിസുദ്ധത്താ അന്ധന്ധം വിയ ഝായതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ കച്ചാന, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ‘സംകിലിട്ഠാഭാ’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി, തസ്സ കായദുട്ഠുല്ലമ്പി ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധം ഹോതി, ഥിനമിദ്ധമ്പി ന സുസമൂഹതം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമ്പി ന സുപ്പടിവിനീതം ഹോതി. സോ കായദുട്ഠുല്ലസ്സപി ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ഥിനമിദ്ധസ്സപി ന സുസമൂഹതത്താ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സപി ന സുപ്പടിവിനീതത്താ അന്ധന്ധം വിയ ഝായതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സംകിലിട്ഠാഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ കച്ചാന, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി പരിസുദ്ധം വട്ടിപി പരിസുദ്ധാ. സോ തേലസ്സപി പരിസുദ്ധത്താ വട്ടിയാപി പരിസുദ്ധത്താ ന അന്ധന്ധം വിയ ഝായതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ കച്ചാന, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ‘പരിസുദ്ധാഭാ’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. തസ്സ കായദുട്ഠുല്ലമ്പി സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധം ഹോതി, ഥിനമിദ്ധമ്പി സുസമൂഹതം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമ്പി സുപ്പടിവിനീതം ഹോതി. സോ കായദുട്ഠുല്ലസ്സപി സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ഥിനമിദ്ധസ്സപി സുസമൂഹതത്താ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സപി സുപ്പടിവിനീതത്താ ന അന്ധന്ധം വിയ ഝായതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരിസുദ്ധാഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. അയം ഖോ, ആവുസോ കച്ചാന, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന താസം ദേവതാനം ഏകം ദേവനികായം ഉപപന്നാനം സന്തേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ സംകിലിട്ഠാഭാ, സന്തി പനേത്ഥ ഏകച്ചാ ദേവതാ പരിസുദ്ധാഭാ’’തി.

൨൩൫. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സഭിയോ കച്ചാനോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ! ന, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഏവമാഹ – ‘ഏവം മേ സുത’ന്തി വാ ‘ഏവം അരഹതി ഭവിതു’ന്തി വാ; അഥ ച പന, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ‘ഏവമ്പി താ ദേവതാ, ഇതിപി താ ദേവതാ’ത്വേവ ഭാസതി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അദ്ധാ ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന താഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്നിവുത്ഥപുബ്ബഞ്ചേവ സല്ലപിതപുബ്ബഞ്ച സാകച്ഛാ ച സമാപജ്ജിതപുബ്ബാ’’’തി. ‘‘അദ്ധാ ഖോ അയം, ആവുസോ കച്ചാന, ആസജ്ജ ഉപനീയ വാചാ ഭാസിതാ, അപി ച തേ അഹം ബ്യാകരിസ്സാമി – ‘ദീഘരത്തം ഖോ മേ, ആവുസോ കച്ചാന, താഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്നിവുത്ഥപുബ്ബഞ്ചേവ സല്ലപിതപുബ്ബഞ്ച സാകച്ഛാ ച സമാപജ്ജിതപുബ്ബാ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സഭിയോ കച്ചാനോ പഞ്ചകങ്ഗം ഥപതിം ഏതദവോച – ‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി, യം ത്വഞ്ചേവ തം കങ്ഖാധമ്മം പഹാസി [പജഹസി (ക.)], മയഞ്ചിമം [യമ്പിമം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ധമ്മപരിയായം അലത്ഥമ്ഹാ സവനായാ’’തി.

അനുരുദ്ധസുത്തം നിട്ഠിതം സത്തമം.

൮. ഉപക്കിലേസസുത്തം

൨൩൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന കോസമ്ബിയം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, കോസമ്ബിയം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡനം, മാ കലഹം, മാ വിഗ്ഗഹം, മാ വിവാദ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ! ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ; അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു; മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡനം, മാ കലഹം, മാ വിഗ്ഗഹം, മാ വിവാദ’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ! ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ; അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു; മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡനം, മാ കലഹം, മാ വിഗ്ഗഹം, മാ വിവാദ’’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ; അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു; മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കോസമ്ബിം പിണ്ഡായ പാവിസി. കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൩൭. ‘‘പുഥുസദ്ദോ സമജനോ, ന ബാലോ കോചി മഞ്ഞഥ;