൧. അനുപദസുത്തം

൯൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; പുഥുപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; ഹാസപഞ്ഞോ [ഹാസുപഞ്ഞോ (സീ. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; ജവനപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; തിക്ഖപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം അനുപദധമ്മവിപസ്സനം വിപസ്സതി. തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തസ്സ അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ ഹോതി.

൯൪. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച പഠമേ ഝാനേ [പഠമജ്ഝാനേ (ക. സീ. പീ. ക.)] ധമ്മാ വിതക്കോ ച വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ [അപ്പടിബന്ധോ (ക.)] വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ [അത്ഥിതേവസ്സ (സീ. പീ.)] ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ദുതിയേ ഝാനേ ധമ്മാ – അജ്ഝത്തം സമ്പസാദോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി. യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച തതിയേ ഝാനേ ധമ്മാ – സുഖഞ്ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി, ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ചതുത്ഥേ ഝാനേ ധമ്മാ – ഉപേക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ പസ്സദ്ധത്താ ചേതസോ അനാഭോഗോ സതിപാരിസുദ്ധി ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ആകാസാനഞ്ചായതനേ ധമ്മാ – ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ ധമ്മാ – വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ധമ്മാ – ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

൯൫. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹതി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹിത്വാ യേ ധമ്മാ [യേ തേ ധമ്മാ (സീ.)] അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ തേ ധമ്മേ സമനുപസ്സതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

൯൬. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹതി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹിത്വാ യേ ധമ്മാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ തേ ധമ്മേ സമനുപസ്സതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘നത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ നത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

൯൭. ‘‘യം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സീലസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സമാധിസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ പഞ്ഞായ, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ വിമുത്തിയാ’തി, സാരിപുത്തമേവ തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സീലസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സമാധിസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ പഞ്ഞായ, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ വിമുത്തിയാ’തി. യം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഭഗവതോ പുത്തോ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ ധമ്മദായാദോ നോ ആമിസദായാദോ’തി, സാരിപുത്തമേവ തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഭഗവതോ പുത്തോ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ ധമ്മദായാദോ നോ ആമിസദായാദോ’തി. സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

അനുപദസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.