൨. അനുപദവഗ്ഗോ

൧. അനുപദസുത്തം

൯൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; പുഥുപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; ഹാസപഞ്ഞോ [ഹാസുപഞ്ഞോ (സീ. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; ജവനപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; തിക്ഖപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ; സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം അനുപദധമ്മവിപസ്സനം വിപസ്സതി. തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തസ്സ അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ ഹോതി.

൯൪. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച പഠമേ ഝാനേ [പഠമജ്ഝാനേ (ക. സീ. പീ. ക.)] ധമ്മാ വിതക്കോ ച വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ [അപ്പടിബന്ധോ (ക.)] വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ [അത്ഥിതേവസ്സ (സീ. പീ.)] ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ദുതിയേ ഝാനേ ധമ്മാ – അജ്ഝത്തം സമ്പസാദോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി. യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച തതിയേ ഝാനേ ധമ്മാ – സുഖഞ്ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി, ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ചതുത്ഥേ ഝാനേ ധമ്മാ – ഉപേക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ പസ്സദ്ധത്താ ചേതസോ അനാഭോഗോ സതിപാരിസുദ്ധി ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ആകാസാനഞ്ചായതനേ ധമ്മാ – ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ ധമ്മാ – വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യേ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ധമ്മാ – ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാ മനസികാരോ – ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തി. ത്യാസ്സ ധമ്മാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

൯൫. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹതി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹിത്വാ യേ ധമ്മാ [യേ തേ ധമ്മാ (സീ.)] അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ തേ ധമ്മേ സമനുപസ്സതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

൯൬. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹതി. സോ തായ സമാപത്തിയാ സതോ വുട്ഠഹിത്വാ യേ ധമ്മാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ തേ ധമ്മേ സമനുപസ്സതി – ‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’തി. സോ തേസു ധമ്മേസു അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരതി. സോ ‘നത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി പജാനാതി. തബ്ബഹുലീകാരാ നത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതി.

൯൭. ‘‘യം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സീലസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സമാധിസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ പഞ്ഞായ, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ വിമുത്തിയാ’തി, സാരിപുത്തമേവ തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സീലസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സമാധിസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ പഞ്ഞായ, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ വിമുത്തിയാ’തി. യം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഭഗവതോ പുത്തോ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ ധമ്മദായാദോ നോ ആമിസദായാദോ’തി, സാരിപുത്തമേവ തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഭഗവതോ പുത്തോ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ ധമ്മദായാദോ നോ ആമിസദായാദോ’തി. സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

അനുപദസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. ഛബ്ബിസോധനസുത്തം

൯൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിതബ്ബം നപ്പടിക്കോസിതബ്ബം. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ചത്താരോമേ, ആവുസോ, വോഹാരാ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ. കതമേ ചത്താരോ? ദിട്ഠേ ദിട്ഠവാദിതാ, സുതേ സുതവാദിതാ, മുതേ മുതവാദിതാ, വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതവാദിതാ – ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ചത്താരോ വോഹാരാ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ. കഥം ജാനതോ പനായസ്മതോ, കഥം പസ്സതോ ഇമേസു ചതൂസു വോഹാരേസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി? ഖീണാസവസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വുസിതവതോ കതകരണീയസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ അനുപ്പത്തസദത്ഥസ്സ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനസ്സ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ അയമനുധമ്മോ ഹോതി വേയ്യാകരണായ – ‘ദിട്ഠേ ഖോ അഹം, ആവുസോ, അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരാമി. സുതേ ഖോ അഹം, ആവുസോ…പേ… മുതേ ഖോ അഹം, ആവുസോ… വിഞ്ഞാതേ ഖോ അഹം, ആവുസോ, അനുപായോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരാമി. ഏവം ഖോ മേ, ആവുസോ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഇമേസു ചതൂസു വോഹാരേസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി. തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിതബ്ബം അനുമോദിതബ്ബം. ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉത്തരിം പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ.

൯൯. ‘‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ. കതമേ പഞ്ച? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ – ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ. കഥം ജാനതോ പനായസ്മതോ, കഥം പസ്സതോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി? ഖീണാസവസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വുസിതവതോ കതകരണീയസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ അനുപ്പത്തസദത്ഥസ്സ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനസ്സ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ അയമനുധമ്മോ ഹോതി വേയ്യാകരണായ – ‘രൂപം ഖോ അഹം, ആവുസോ, അബലം വിരാഗുനം [വിരാഗം (സീ. പീ.), വിരാഗുതം (ടീകാ)] അനസ്സാസികന്തി വിദിത്വാ യേ രൂപേ ഉപായൂപാദാനാ [ഉപയൂപാദാനാ (ക.)] ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ വിമുത്തം മേ ചിത്തന്തി പജാനാമി. വേദനം ഖോ അഹം, ആവുസോ…പേ… സഞ്ഞം ഖോ അഹം, ആവുസോ… സങ്ഖാരേ ഖോ അഹം, ആവുസോ… വിഞ്ഞാണം ഖോ അഹം, ആവുസോ, അബലം വിരാഗുനം അനസ്സാസികന്തി വിദിത്വാ യേ വിഞ്ഞാണേ ഉപായൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ വിമുത്തം മേ ചിത്തന്തി പജാനാമി. ഏവം ഖോ മേ, ആവുസോ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി. തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിതബ്ബം, അനുമോദിതബ്ബം. ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉത്തരിം പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ.

൧൦൦. ‘‘‘ഛയിമാ, ആവുസോ, ധാതുയോ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ. കതമാ ഛ? പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു – ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ഛ ധാതുയോ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ. കഥം ജാനതോ പനായസ്മതോ, കഥം പസ്സതോ ഇമാസു ഛസു ധാതൂസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി? ഖീണാസവസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വുസിതവതോ കതകരണീയസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ അനുപ്പത്തസദത്ഥസ്സ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനസ്സ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ അയമനുധമ്മോ ഹോതി വേയ്യാകരണായ – ‘പഥവീധാതും ഖോ അഹം, ആവുസോ, ന അത്തതോ ഉപഗച്ഛിം, ന ച പഥവീധാതുനിസ്സിതം അത്താനം. യേ ച പഥവീധാതുനിസ്സിതാ ഉപായൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ വിമുത്തം മേ ചിത്തന്തി പജാനാമി. ആപോധാതും ഖോ അഹം, ആവുസോ…പേ… തേജോധാതും ഖോ അഹം, ആവുസോ… വായോധാതും ഖോ അഹം, ആവുസോ… ആകാസധാതും ഖോ അഹം, ആവുസോ… വിഞ്ഞാണധാതും ഖോ അഹം, ആവുസോ, ന അത്തതോ ഉപഗച്ഛിം, ന ച വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിതം അത്താനം. യേ ച വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിതാ ഉപായൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ വിമുത്തം മേ ചിത്തന്തി പജാനാമി. ഏവം ഖോ മേ, ആവുസോ, ജാനതോ, ഏവം പസ്സതോ ഇമാസു ഛസു ധാതൂസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി. തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിതബ്ബം, അനുമോദിതബ്ബം. ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉത്തരിം പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ.

൧൦൧. ‘‘‘ഛ ഖോ പനിമാനി, ആവുസോ, അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി [അജ്ഝത്തികാനി ബാഹിരാനി (സ്യാ. കം. പീ.)] ആയതനാനി തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാനി. കതമാനി ഛ? ചക്ഖു ചേവ രൂപാ ച, സോതഞ്ച സദ്ദാ ച, ഘാനഞ്ച ഗന്ധാ ച, ജിവ്ഹാ ച രസാ ച, കായോ ച ഫോട്ഠബ്ബാ ച, മനോ ച ധമ്മാ ച – ഇമാനി ഖോ, ആവുസോ, ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാനി. കഥം ജാനതോ പനായസ്മതോ, കഥം പസ്സതോ ഇമേസു ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ആയതനേസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി? ഖീണാസവസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വുസിതവതോ കതകരണീയസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ അനുപ്പത്തസദത്ഥസ്സ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനസ്സ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ അയമനുധമ്മോ ഹോതി വേയ്യാകരണായ – ‘ചക്ഖുസ്മിം, ആവുസോ, രൂപേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ [നന്ദി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യാ തണ്ഹാ യേ ച ഉപായൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ വിമുത്തം മേ ചിത്തന്തി പജാനാമി. സോതസ്മിം, ആവുസോ, സദ്ദേ സോതവിഞ്ഞാണേ…പേ… ഘാനസ്മിം, ആവുസോ, ഗന്ധേ ഘാനവിഞ്ഞാണേ… ജിവ്ഹായ, ആവുസോ, രസേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണേ… കായസ്മിം, ആവുസോ, ഫോട്ഠബ്ബേ കായവിഞ്ഞാണേ… മനസ്മിം, ആവുസോ, ധമ്മേ മനോവിഞ്ഞാണേ മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ച ഉപായൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ തേസം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ വിമുത്തം മേ ചിത്തന്തി പജാനാമി. ഏവം ഖോ മേ, ആവുസോ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഇമേസു ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ആയതനേസു അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’ന്തി. തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിതബ്ബം അനുമോദിതബ്ബം. ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉത്തരിം പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ.

൧൦൨. ‘‘‘കഥം ജാനതോ പനായസ്മതോ, കഥം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹംകാരമമംകാരമാനാനുസയാ സമൂഹതാ’തി [സുസമൂഹതാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]? ഖീണാസവസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വുസിതവതോ കതകരണീയസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ അനുപ്പത്തസദത്ഥസ്സ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനസ്സ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ അയമനുധമ്മോ ഹോതി വേയ്യാകരണായ – ‘പുബ്ബേ ഖോ അഹം, ആവുസോ, അഗാരിയഭൂതോ സമാനോ അവിദ്ദസു അഹോസിം. തസ്സ മേ തഥാഗതോ വാ തഥാഗതസാവകോ വാ ധമ്മം ദേസേസി. താഹം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭിം. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിം – സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’’ന്തി.

‘‘സോ ഖോ അഹം, ആവുസോ, അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിം. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അഹോസിം നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹാസിം. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ അഹോസിം ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹാസിം. അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ അഹോസിം ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ അഹോസിം സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ അഹോസിം, ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ; ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ അഹോസിം. ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ അഹോസിം; യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ അഹോസിം. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ അഹോസിം; കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ അഹോസിം കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം.

‘‘സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ഏകഭത്തികോ അഹോസിം രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ അഹോസിം. മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ അഹോസിം. ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ അഹോസിം. ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം; ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം, അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം, കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ അഹോസിം. ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ അഹോസിം, കയവിക്കയാ പടിവിരതോ അഹോസിം, തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ പടിവിരതോ അഹോസിം, ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ അഹോസിം.

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ അഹോസിം കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ [യേന യേന ച (ക.)] പക്കമിം സമാദായേവ പക്കമിം. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി സപത്തഭാരോവ ഡേതി; ഏവമേവ ഖോ അഹം, ആവുസോ; സന്തുട്ഠോ അഹോസിം കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമിം സമാദായേവ പക്കമിം. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേസിം.

൧൦൩. ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ അഹോസിം നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജിം; രക്ഖിം ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജിം. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ അഹോസിം നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജിം; രക്ഖിം മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജിം. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേസിം.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ അഹോസിം, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ അഹോസിം, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ അഹോസിം, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ അഹോസിം, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ അഹോസിം, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ അഹോസിം, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ അഹോസിം.

‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, (ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ,) [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൬ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ] ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജിം അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദിം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ.

‘‘സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹാസിം, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേസിം. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹാസിം സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേസിം. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹാസിം ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേസിം. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹാസിം അജ്ഝത്തം, വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേസിം. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹാസിം അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേസിം.

൧൦൪. ‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിം. സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം; ഇമേ ആസവാതി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അയം ആസവസമുദയോതി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അയം ആസവനിരോധോതി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. തസ്സ മേ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥः വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം അഹോസി. ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി അബ്ഭഞ്ഞാസിം. ഏവം ഖോ മേ, ആവുസോ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹംകാരമമംകാരമാനാനുസയാ സമൂഹതാ’’തി. ‘‘തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിതബ്ബം അനുമോദിതബ്ബം. ‘സാധൂ’തി ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ലാഭാ നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം നോ, ആവുസോ, യേ മയം ആയസ്മന്തം താദിസം സബ്രഹ്മചാരിം സമനുപസ്സാമാ’’’തി [പസ്സാമാതി (സീ.)].

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ഛബ്ബിസോധനസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. സപ്പുരിസസുത്തം

൧൦൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സപ്പുരിസധമ്മഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി അസപ്പുരിസധമ്മഞ്ച. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതാ’തി. സോ തായ ഉച്ചാകുലീനതായ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയം [അയമ്പി (സീ. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ഉച്ചാകുലീനതായ ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ ഉച്ചാകുലീനതായ നേവത്താനുക്കംസേതി ന പരം വമ്ഭേതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ മഹാകുലാ പബ്ബജിതോ ഹോതി…പേ… [യഥാ ഉച്ചാകുലവാരേ തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബം] മഹാഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ ഹോതി…പേ… ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതാ’തി. സോ തായ ഉളാരഭോഗതായ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ഉളാരഭോഗതായ ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ ഉളാരഭോഗതായ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

൧൦൬. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ ഞാതോ ഹോതി യസസ്സീ. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഞാതോ യസസ്സീ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ അപ്പഞ്ഞാതാ അപ്പേസക്ഖാ’തി. സോ തേന ഞത്തേന [ഞാതേന (സീ. ക.), ഞാതത്തേന (സ്യാ. കം. പീ.)] അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ഞത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ഞാതോ ഹോതി യസസ്സീ; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന ഞത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ ലാഭീ ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന ലാഭിനോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’ന്തി. സോ തേന ലാഭേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ലാഭേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ലാഭീ ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന ലാഭേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ ബഹുസ്സുതോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ബഹുസ്സുതോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന ബഹുസ്സുതാ’തി. സോ തേന ബാഹുസച്ചേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ബാഹുസച്ചേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ബഹുസ്സുതോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന ബാഹുസച്ചേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ വിനയധരോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി വിനയധരോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന വിനയധരാ’തി. സോ തേന വിനയധരത്തേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ വിനയധരത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി വിനയധരോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന വിനയധരത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ ധമ്മകഥികോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ധമ്മകഥികോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന ധമ്മകഥികാ’തി. സോ തേന ധമ്മകഥികത്തേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ധമ്മകഥികത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ധമ്മകഥികോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന ധമ്മകഥികത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

൧൦൭. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ ആരഞ്ഞികോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ആരഞ്ഞികോ ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന ആരഞ്ഞികാ’തി. സോ തേന ആരഞ്ഞികത്തേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ആരഞ്ഞികത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ആരഞ്ഞികോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന ആരഞ്ഞികത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ പംസുകൂലികോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി പംസുകൂലികോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന പംസുകൂലികാ’തി. സോ തേന പംസുകൂലികത്തേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ പംസുകൂലികത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി പംസുകൂലികോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന പംസുകൂലികത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി പിണ്ഡപാതികോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന പിണ്ഡപാതികാ’തി. സോ തേന പിണ്ഡപാതികത്തേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ പിണ്ഡപാതികത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന പിണ്ഡപാതികത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ രുക്ഖമൂലികോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി രുക്ഖമൂലികോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന രുക്ഖമൂലികാ’തി. സോ തേന രുക്ഖമൂലികത്തേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ രുക്ഖമൂലികത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി രുക്ഖമൂലികോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന രുക്ഖമൂലികത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ സോസാനികോ ഹോതി…പേ… അബ്ഭോകാസികോ ഹോതി… നേസജ്ജികോ ഹോതി… യഥാസന്ഥതികോ ഹോതി… ഏകാസനികോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഏകാസനികോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന ഏകാസനികാ’തി. സോ തേന ഏകാസനികത്തേന അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ ഏകാസനികത്തേന ലോഭധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ദോസധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, മോഹധമ്മാ വാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേപി ഏകാസനികോ ഹോതി; സോ ച ഹോതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ, സോ തത്ഥ പുജ്ജോ, സോ തത്ഥ പാസംസോ’തി. സോ പടിപദംയേവ അന്തരം കരിത്വാ തേന ഏകാസനികത്തേന നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

൧൦൮. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിയാ ലാഭീ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിയാ ന ലാഭിനോ’തി. സോ തായ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിയാപി ഖോ അതമ്മയതാ വുത്താ ഭഗവതാ. യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ’തി. സോ അതമ്മയതഞ്ഞേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാ ലാഭീ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാ ന ലാഭിനോ’തി. സോ തായ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാപി ഖോ അതമ്മയതാ വുത്താ ഭഗവതാ. യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ’തി. സോ അതമ്മയതഞ്ഞേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ന ലാഭിനോ’തി. സോ തായ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാപി ഖോ അതമ്മയതാ വുത്താ ഭഗവതാ. യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ’തി. സോ അതമ്മയതഞ്ഞേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ന ലാഭിനോ’തി. സോ തായ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാപി ഖോ അതമ്മയതാ വുത്താ ഭഗവതാ. യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ’തി. സോ അതമ്മയതഞ്ഞേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ന ലാഭിനോ’തി. സോ തായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാപി ഖോ അതമ്മയതാ വുത്താ ഭഗവതാ. യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ’തി. സോ അതമ്മയതഞ്ഞേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ന ലാഭിനോ’തി. സോ തായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ. സപ്പുരിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാപി ഖോ അതമ്മയതാ വുത്താ ഭഗവതാ. യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ’തി. സോ അതമ്മയതഞ്ഞേവ അന്തരം കരിത്വാ തായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. അയമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസധമ്മോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസോ സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ [ഏകച്ചേ ആസവാ (ക.)] പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം [അയം ഖോ (സ്യാ. കം.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന കിഞ്ചി മഞ്ഞതി, ന കുഹിഞ്ചി മഞ്ഞതി, ന കേനചി മഞ്ഞതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

സപ്പുരിസസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്തം

൧൦൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കായസമാചാരംപാഹം [പഹം (സബ്ബത്ഥ)], ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കായസമാചാരം. വചീസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വചീസമാചാരം. മനോസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം മനോസമാചാരം. ചിത്തുപ്പാദംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ചിത്തുപ്പാദം. സഞ്ഞാപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപടിലാഭം. ദിട്ഠിപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠിപടിലാഭം. അത്തഭാവപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്തഭാവപടിലാഭ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി.

൧൧൦. ‘‘‘കായസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കായസമാചാര’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപോ കായസമാചാരോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപോ കായസമാചാരോ സേവിതബ്ബോ.

൧൧൧. ‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപ്പഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ പാണഭൂതേസു; അദിന്നാദായീ ഖോ പന ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി; കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഖോ പന ഹോതി, യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസ്സാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി; അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ തം നാദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി; കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസ്സാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘കായസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കായസമാചാര’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘വചീസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വചീസമാചാര’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, വചീസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപോ വചീസമാചാരോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, വചീസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപോ വചീസമാചാരോ സേവിതബ്ബോ.

൧൧൨. ‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, വചീസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ മുസാവാദീ ഹോതി, സഭാഗതോ [സഭഗ്ഗതോ (ബഹൂസു)] വാ പരിസാഗതോ [പരിസഗ്ഗതോ (ബഹൂസു)] വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി സോ അജാനം വാ ആഹ – ‘ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ – ‘ന ജാനാമീ’തി; അപസ്സം വാ ആഹ – ‘പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ – ‘ന പസ്സാമീ’തി – ഇതി [പസ്സ മ. നി. ൧.൪൪൦ സാലേയ്യകസുത്തേ] അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു [കിഞ്ചക്ഖഹേതു (സീ.)] വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി; പിസുണവാചോ ഖോ പന ഹോതി, ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ – ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താ, ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാ, വഗ്ഗാരാമോ, വഗ്ഗരതോ, വഗ്ഗനന്ദീ, വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി; ഫരുസവാചോ ഖോ പന ഹോതി, യാ സാ വാചാ കണ്ഡകാ കക്കസാ ഫരുസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി; സമ്ഫപ്പലാപീ ഖോ പന ഹോതി അകാലവാദീ അഭൂതവാദീ അനത്ഥവാദീ അധമ്മവാദീ അവിനയവാദീ, അനിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി അകാലേന അനപദേസം അപരിയന്തവതിം അനത്ഥസംഹിതം – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, വചീസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, വചീസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സഭാഗതോ വാ പരിസാഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി സോ അജാനം വാ ആഹ – ‘ന ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ – ‘ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ – ‘ന പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ – ‘പസ്സാമീ’തി – ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി; പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ – ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി; ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി; സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, വചീസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘വചീസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വചീസമാചാര’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘മനോസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം മനോസമാചാര’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, മനോസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ മനോസമാചാരോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, മനോസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപോ മനോസമാചാരോ സേവിതബ്ബോ.

൧൧൩. ‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, മനോസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം അഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമസ്സാ’തി; ബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ വജ്ഝന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസു’ന്തി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, മനോസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, മനോസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം നാഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമസ്സാ’തി; അബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി അപ്പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ അവേരാ അബ്യാബജ്ഝാ [അബ്യാപജ്ഝാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)] അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’തി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, മനോസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘മനോസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം മനോസമാചാര’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൧൧൪. ‘‘‘ചിത്തുപ്പാദംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ചിത്തുപ്പാദ’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, ചിത്തുപ്പാദം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ ചിത്തുപ്പാദോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, ചിത്തുപ്പാദം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപോ ചിത്തുപ്പാദോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, ചിത്തുപ്പാദം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി, അഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരതി; ബ്യാപാദവാ ഹോതി, ബ്യാപാദസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരതി; വിഹേസവാ ഹോതി, വിഹേസാസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരതി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, ചിത്തുപ്പാദം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, ചിത്തുപ്പാദം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി, അനഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരതി; അബ്യാപാദവാ ഹോതി, അബ്യാപാദസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരതി; അവിഹേസവാ ഹോതി, അവിഹേസാസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരതി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, ചിത്തുപ്പാദം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘ചിത്തുപ്പാദംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ചിത്തുപ്പാദ’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൧൧൫. ‘‘‘സഞ്ഞാപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, സഞ്ഞാപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ സഞ്ഞാപടിലാഭോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, സഞ്ഞാപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപോ സഞ്ഞാപടിലാഭോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, സഞ്ഞാപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി, അഭിജ്ഝാസഹഗതായ സഞ്ഞായ വിഹരതി; ബ്യാപാദവാ ഹോതി, ബ്യാപാദസഹഗതായ സഞ്ഞായ വിഹരതി; വിഹേസവാ ഹോതി, വിഹേസാസഹഗതായ സഞ്ഞായ വിഹരതി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, സഞ്ഞാപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, സഞ്ഞാപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി, അനഭിജ്ഝാസഹഗതായ സഞ്ഞായ വിഹരതി; അബ്യാപാദവാ ഹോതി, അബ്യാപാദസഹഗതായ സഞ്ഞായ വിഹരതി; അവിഹേസവാ ഹോതി, അവിഹേസാസഹഗതായ സഞ്ഞായ വിഹരതി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, സഞ്ഞാപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘സഞ്ഞാപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൧൧൬. ‘‘‘ദിട്ഠിപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠിപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, ദിട്ഠിപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ ദിട്ഠിപടിലാഭോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠിപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി – ഏവരൂപോ ദിട്ഠിപടിലാഭോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, ദിട്ഠിപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ ഏവംദിട്ഠികോ ഹോതി – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, ദിട്ഠിപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, ദിട്ഠിപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ ഏവംദിട്ഠികോ ഹോതി – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി – ഏവരൂപം, ഭന്തേ, ദിട്ഠിപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘ദിട്ഠിപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠിപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൧൧൭. ‘‘‘അത്തഭാവപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്തഭാവപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, അത്തഭാവപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി – ഏവരൂപോ അത്തഭാവപടിലാഭോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, അത്തഭാവപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി – ഏവരൂപോ അത്തഭാവപടിലാഭോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘കഥംരൂപം, ഭന്തേ, അത്തഭാവപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? സബ്യാബജ്ഝം [സബ്യാപജ്ഝം (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)], ഭന്തേ, അത്തഭാവപടിലാഭം അഭിനിബ്ബത്തയതോ അപരിനിട്ഠിതഭാവായ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; അബ്യാബജ്ഝം, ഭന്തേ, അത്തഭാവപടിലാഭം അഭിനിബ്ബത്തയതോ പരിനിട്ഠിതഭാവായ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘അത്തഭാവപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്തഭാവപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി.

൧൧൮. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സാധു ഖോ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഇമസ്സ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസി.

‘‘‘കായസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കായസമാചാര’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം മയാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, സാരിപുത്ത, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ കായസമാചാരോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, സാരിപുത്ത, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി – ഏവരൂപോ കായസമാചാരോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘കഥംരൂപം, സാരിപുത്ത, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? ഇധ, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപ്പഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ പാണഭൂതേസു; അദിന്നാദായീ ഖോ പന ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി; കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഖോ പന ഹോതി, യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസ്സാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി – ഏവരൂപം, സാരിപുത്ത, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി.

‘‘കഥംരൂപം, സാരിപുത്ത, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി? ഇധ, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി; അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ തം നാദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി; കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസ്സാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി – ഏവരൂപം, സാരിപുത്ത, കായസമാചാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘കായസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കായസമാചാര’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം മയാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘വചീസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി …പേ… മനോസമാചാരംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി…പേ… ചിത്തുപ്പാദംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി…പേ… സഞ്ഞാപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി…പേ… ദിട്ഠിപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി…പേ….

‘‘‘അത്തഭാവപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്തഭാവപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം മയാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, സാരിപുത്ത, അത്തഭാവപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ അത്തഭാവപടിലാഭോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, സാരിപുത്ത, അത്തഭാവപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി – ഏവരൂപോ അത്തഭാവപടിലാഭോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘കഥംരൂപം, സാരിപുത്ത, അത്തഭാവപടിലാഭം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി? സബ്യാബജ്ഝം, സാരിപുത്ത, അത്തഭാവപടിലാഭം അഭിനിബ്ബത്തയതോ അപരിനിട്ഠിതഭാവായ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; അബ്യാബജ്ഝം, സാരിപുത്ത, അത്തഭാവപടിലാഭം അഭിനിബ്ബത്തയതോ പരിനിട്ഠിതഭാവായ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ‘അത്തഭാവപടിലാഭംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്തഭാവപടിലാഭ’ന്തി – ഇതി യം തം വുത്തം മയാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇമസ്സ ഖോ, സാരിപുത്ത, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൧൯. ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; സോതവിഞ്ഞേയ്യം സദ്ദംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി; ഘാനവിഞ്ഞേയ്യം ഗന്ധംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യം രസംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; കായവിഞ്ഞേയ്യം ഫോട്ഠബ്ബംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി; മനോവിഞ്ഞേയ്യം ധമ്മംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. ‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം ന സേവിതബ്ബം; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സേവിതബ്ബം. ‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘സോതവിഞ്ഞേയ്യം സദ്ദംപാഹം, സാരിപുത്ത…പേ… ഏവരൂപോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോ സദ്ദോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോ സദ്ദോ സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യോ ഗന്ധോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യോ ഗന്ധോ സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യോ രസോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യോ രസോ സേവിതബ്ബോ… കായവിഞ്ഞേയ്യം ഫോട്ഠബ്ബംപാഹം, സാരിപുത്ത … ഏവരൂപോ കായവിഞ്ഞേയ്യോ ഫോട്ഠബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ കായവിഞ്ഞേയ്യോ ഫോട്ഠബ്ബോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘‘മനോവിഞ്ഞേയ്യം ധമ്മംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, മനോവിഞ്ഞേയ്യം ധമ്മം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ മനോവിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, മനോവിഞ്ഞേയ്യം ധമ്മം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപോ മനോവിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ സേവിതബ്ബോ. ‘മനോവിഞ്ഞേയ്യം ധമ്മംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി.

൧൨൦. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സാധു ഖോ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഇമസ്സ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസി. ‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം മയാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, സാരിപുത്ത, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം ന സേവിതബ്ബം; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, സാരിപുത്ത, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപം സേവിതബ്ബം. ‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം മയാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘സോതവിഞ്ഞേയ്യം സദ്ദംപാഹം, സാരിപുത്ത…പേ… ഏവരൂപോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോ സദ്ദോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോ സദ്ദോ സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യോ ഗന്ധോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യോ ഗന്ധോ സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യോ രസോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യോ രസോ സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ കായവിഞ്ഞേയ്യോ ഫോട്ഠബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ കായവിഞ്ഞേയ്യോ ഫോട്ഠബ്ബോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘മനോവിഞ്ഞേയ്യം ധമ്മംപാഹം, സാരിപുത്ത…പേ… ഏവരൂപോ മനോവിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ മനോവിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ സേവിതബ്ബോ. ‘മനോവിഞ്ഞേയ്യം ധമ്മംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം മയാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇമസ്സ ഖോ, സാരിപുത്ത, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൨൧. ‘‘ചീവരംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പി…പേ… പിണ്ഡപാതംപാഹം, സാരിപുത്ത… സേനാസനംപാഹം, സാരിപുത്ത… ഗാമംപാഹം, സാരിപുത്ത… നിഗമംപാഹം, സാരിപുത്ത… നഗരംപാഹം, സാരിപുത്ത… ജനപദംപാഹം, സാരിപുത്ത… പുഗ്ഗലംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. ‘ചീവരംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപം ചീവരം ന സേവിതബ്ബം; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപം ചീവരം സേവിതബ്ബം. ‘ചീവരംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘പിണ്ഡപാതംപാഹം, സാരിപുത്ത…പേ… ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ സേവിതബ്ബോ… സേനാസനംപാഹം, സാരിപുത്ത…പേ… ഏവരൂപം സേനാസനം ന സേവിതബ്ബം… ഏവരൂപം സേനാസനം സേവിതബ്ബം… ഗാമംപാഹം, സാരിപുത്ത …പേ… ഏവരൂപോ ഗാമോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ഗാമോ സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ നിഗമോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ നിഗമോ സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപം നഗരം ന സേവിതബ്ബം… ഏവരൂപം നഗരം സേവിതബ്ബം… ഏവരൂപോ ജനപദോ ന സേവിതബ്ബോ… ഏവരൂപോ ജനപദോ സേവിതബ്ബോ.

‘‘‘പുഗ്ഗലംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ. ‘പുഗ്ഗലംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തന്തി. ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി.

൧൨൨. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സാധു ഖോ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഇമസ്സ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസി. ‘ചീവരംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം മയാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, സാരിപുത്ത, ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപം ചീവരം ന സേവിതബ്ബം; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, സാരിപുത്ത, ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപം ചീവരം സേവിതബ്ബം. ‘ചീവരംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം മയാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. (യഥാ പഠമം തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബം) ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ… ഏവരൂപം സേനാസനം… ഏവരൂപോ ഗാമോ… ഏവരൂപോ നിഗമോ… ഏവരൂപം നഗരം… ഏവരൂപോ ജനപദോ.

‘‘‘പുഗ്ഗലംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം മയാ. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? യഥാരൂപം, സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ; യഥാരൂപഞ്ച ഖോ, സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ. ‘പുഗ്ഗലംപാഹം, സാരിപുത്ത, ദുവിധേന വദാമി – സേവിതബ്ബമ്പി, അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം മയാ ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇമസ്സ ഖോ, സാരിപുത്ത, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൨൩. ‘‘സബ്ബേപി ചേ, സാരിപുത്ത, ഖത്തിയാ ഇമസ്സ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യും, സബ്ബേസാനമ്പിസ്സ ഖത്തിയാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേപി ചേ, സാരിപുത്ത, ബ്രാഹ്മണാ…പേ… സബ്ബേപി ചേ, സാരിപുത്ത, വേസ്സാ… സബ്ബേപി ചേ, സാരിപുത്ത, സുദ്ദാ ഇമസ്സ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യും, സബ്ബേസാനമ്പിസ്സ സുദ്ദാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സദേവകോപി ചേ, സാരിപുത്ത, ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ ഇമസ്സ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യ, സദേവകസ്സപിസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ബഹുധാതുകസുത്തം

൧൨൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബാനി താനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ; യേ കേചി ഉപദ്ദവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ; യേ കേചി ഉപസഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നളാഗാരാ വാ തിണാഗാരാ വാ അഗ്ഗി മുത്തോ [അഗ്ഗിമുക്കോ (സീ. പീ.)] കൂടാഗാരാനിപി ദഹതി ഉല്ലിത്താവലിത്താനി നിവാതാനി ഫുസിതഗ്ഗളാനി പിഹിതവാതപാനാനി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബാനി താനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ; യേ കേചി ഉപദ്ദവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ; യേ കേചി ഉപസഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ; സഉപദ്ദവോ ബാലോ, അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ; സഉപസഗ്ഗോ ബാലോ, അനുപസഗ്ഗോ പണ്ഡിതോ. നത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതതോ ഭയം, നത്ഥി പണ്ഡിതതോ ഉപദ്ദവോ, നത്ഥി പണ്ഡിതതോ ഉപസഗ്ഗോ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘പണ്ഡിതാ ഭവിസ്സാമ വീമംസകാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു ‘വീമംസകോ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ധാതുകുസലോ ച ഹോതി, ആയതനകുസലോ ച ഹോതി, പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ച ഹോതി, ഠാനാഠാനകുസലോ ച ഹോതി – ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു ‘വീമംസകോ’തി അലം വചനായാ’’തി.

൧൨൫. ‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘അട്ഠാരസ ഖോ ഇമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ – ചക്ഖുധാതു, രൂപധാതു, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു; സോതധാതു, സദ്ദധാതു, സോതവിഞ്ഞാണധാതു; ഘാനധാതു, ഗന്ധധാതു, ഘാനവിഞ്ഞാണധാതു; ജിവ്ഹാധാതു, രസധാതു, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതു; കായധാതു, ഫോട്ഠബ്ബധാതു, കായവിഞ്ഞാണധാതു; മനോധാതു, ധമ്മധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, അട്ഠാരസ ധാതുയോ യതോ ജാനാതി പസ്സതി – ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യഥാ ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ. ഛയിമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ – പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, ഛ ധാതുയോ യതോ ജാനാതി പസ്സതി – ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യഥാ ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ. ഛയിമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ – സുഖധാതു, ദുക്ഖധാതു, സോമനസ്സധാതു, ദോമനസ്സധാതു, ഉപേക്ഖാധാതു, അവിജ്ജാധാതു. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, ഛ ധാതുയോ യതോ ജാനാതി പസ്സതി – ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യഥാ ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ. ഛയിമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ – കാമധാതു, നേക്ഖമ്മധാതു, ബ്യാപാദധാതു, അബ്യാപാദധാതു, വിഹിംസാധാതു, അവിഹിംസാധാതു. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, ഛ ധാതുയോ യതോ ജാനാതി പസ്സതി – ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യഥാ ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ. തിസ്സോ ഇമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ – കാമധാതു, രൂപധാതു, അരൂപധാതു. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, തിസ്സോ ധാതുയോ യതോ ജാനാതി പസ്സതി – ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യഥാ ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ. ദ്വേ ഇമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ – സങ്ഖതാധാതു, അസങ്ഖതാധാതു. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, ദ്വേ ധാതുയോ യതോ ജാനാതി പസ്സതി – ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ‘ധാതുകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

൧൨൬. ‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ‘ആയതനകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘ഛ ഖോ പനിമാനി, ആനന്ദ, അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി – ചക്ഖുചേവ രൂപാ ച സോതഞ്ച സദ്ദാ ച ഘാനഞ്ച ഗന്ധാ ച ജിവ്ഹാ ച രസാ ച കായോ ച ഫോട്ഠബ്ബാ ച മനോ ച ധമ്മാ ച. ഇമാനി ഖോ, ആനന്ദ, ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി യതോ ജാനാതി പസ്സതി – ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, ‘ആയതനകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ‘പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം പജാനാതി – ‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി, ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി, യദിദം – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി’. ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, ‘പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

൧൨൭. ‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ‘ഠാനാഠാനകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി [കിഞ്ചി (സ്യാ. കം. ക.)] സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുഥുജ്ജനോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുഥുജ്ജനോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി ധമ്മം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി, ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുഥുജ്ജനോ കഞ്ചി ധമ്മം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി.

൧൨൮. ‘‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ മാതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുഥുജ്ജനോ മാതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ പിതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ…പേ… അരഹന്തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ ദുട്ഠചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുഥുജ്ജനോ ദുട്ഠചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുഥുജ്ജനോ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുഥുജ്ജനോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി.

൧൨൯. ‘‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഏകോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ രാജാനോ ചക്കവത്തിനോ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഏകോ രാജാ ചക്കവത്തീ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി.

൧൩൦. ‘‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഇത്ഥീ അരഹം അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുരിസോ അരഹം അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഇത്ഥീ രാജാ അസ്സ ചക്കവത്തീ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുരിസോ രാജാ അസ്സ ചക്കവത്തീ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഇത്ഥീ സക്കത്തം കരേയ്യ … മാരത്തം കരേയ്യ… ബ്രഹ്മത്തം കരേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം പുരിസോ സക്കത്തം കരേയ്യ… മാരത്തം കരേയ്യ… ബ്രഹ്മത്തം കരേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി.

൧൩൧. ‘‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം കായദുച്ചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം കായദുച്ചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം വചീദുച്ചരിതസ്സ…പേ… യം മനോദുച്ചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം വചീദുച്ചരിതസ്സ…പേ… യം മനോദുച്ചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീതി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം കായസുചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം കായസുചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം വചീസുചരിതസ്സ…പേ… യം മനോസുചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം വചീസുചരിതസ്സ…പേ… യം മനോസുചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി.

‘‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം കായദുച്ചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം കായദുച്ചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം വചീദുച്ചരിതസമങ്ഗീ…പേ… യം മനോദുച്ചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം വചീദുച്ചരിതസമങ്ഗീ…പേ… യം മനോദുച്ചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം കായസുചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം കായസുചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം വചീസുചരിതസമങ്ഗീ…പേ… യം മനോസുചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി; ‘ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം വചീസുചരിതസമങ്ഗീ…പേ… യം മനോസുചരിതസമങ്ഗീ തംനിദാനാ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’തി പജാനാതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, ‘ഠാനാഠാനകുസലോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

൧൩൨. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! കോനാമോ അയം, ഭന്തേ, ധമ്മപരിയായോ’’തി? ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ആനന്ദ, ഇമം ധമ്മപരിയായം ‘ബഹുധാതുകോ’തിപി നം ധാരേഹി, ‘ചതുപരിവട്ടോ’തിപി നം ധാരേഹി, ‘ധമ്മാദാസോ’തിപി നം ധാരേഹി, ‘അമതദുന്ദുഭീ’തിപി [ദുദ്രഭീതിപി (ക.)] നം ധാരേഹി, ‘അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോ’തിപി നം ധാരേഹീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ബഹുധാതുകസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. ഇസിഗിലിസുത്തം

൧൩൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം വേഭാരം പബ്ബത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏതസ്സപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേഭാരസ്സ പബ്ബതസ്സ അഞ്ഞാവ സമഞ്ഞാ അഹോസി അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി’’.

‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം പണ്ഡവം പബ്ബത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏതസ്സപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡവസ്സ പബ്ബതസ്സ അഞ്ഞാവ സമഞ്ഞാ അഹോസി അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി’’.

‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം വേപുല്ലം പബ്ബത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏതസ്സപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേപുല്ലസ്സ പബ്ബതസ്സ അഞ്ഞാവ സമഞ്ഞാ അഹോസി അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി’’.

‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഗിജ്ഝകൂടം പബ്ബത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏതസ്സപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഗിജ്ഝകൂടസ്സ പബ്ബതസ്സ അഞ്ഞാവ സമഞ്ഞാ അഹോസി അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി’’.

‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഇസിഗിലിം പബ്ബത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇമസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഇസിഗിലിസ്സ പബ്ബതസ്സ ഏസാവ സമഞ്ഞാ അഹോസി ഏസാ പഞ്ഞത്തി’’.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച പച്ചേകബുദ്ധസതാനി ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസിനോ അഹേസും. തേ ഇമം പബ്ബതം പവിസന്താ ദിസ്സന്തി, പവിട്ഠാ ന ദിസ്സന്തി. തമേനം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘അയം പബ്ബതോ ഇമേ ഇസീ [ഇസയോ (ക.)] ഗിലതീ’തി; ‘ഇസിഗിലി ഇസിഗിലി’ ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. ആചിക്ഖിസ്സാമി [അചിക്ഖിസ്സാമി വോ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകബുദ്ധാനം നാമാനി; കിത്തയിസ്സാമി, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകബുദ്ധാനം നാമാനി; ദേസേസ്സാമി, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകബുദ്ധാനം നാമാനി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൧൩൪. ‘‘അരിട്ഠോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ [പച്ചേകബുദ്ധോ (ക. സീ. പീ.)] ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; ഉപരിട്ഠോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; തഗരസിഖീ [തഗ്ഗരസിഖീ (ക.)] നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; യസസ്സീ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; സുദസ്സനോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; പിയദസ്സീ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; ഗന്ധാരോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; പിണ്ഡോലോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; ഉപാസഭോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; നീതോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; തഥോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി, സുതവാ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി; ഭാവിതത്തോ നാമ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഇസിഗിലിസ്മിം പബ്ബതേ ചിരനിവാസീ അഹോസി.

൧൩൫. ‘‘യേ സത്തസാരാ അനീഘാ നിരാസാ,

പച്ചേകമേവജ്ഝഗമംസു ബോധിം [പച്ചേകമേവജ്ഝഗമും സുബോധിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)];

തേസം വിസല്ലാന നരുത്തമാനം,

നാമാനി മേ കിത്തയതോ സുണാഥ.

‘‘അരിട്ഠോ ഉപരിട്ഠോ തഗരസിഖീ യസസ്സീ,

സുദസ്സനോ പിയദസ്സീ ച സുസമ്ബുദ്ധോ [ബുദ്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)];

ഗന്ധാരോ പിണ്ഡോലോ ഉപാസഭോ ച,

നീതോ തഥോ സുതവാ ഭാവിതത്തോ.

‘‘സുമ്ഭോ സുഭോ മതുലോ [മേഥുലോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അട്ഠമോ ച,

അഥസ്സുമേഘോ [അട്ഠസുമേധോ (ക.)] അനീഘോ സുദാഠോ;

പച്ചേകബുദ്ധാ ഭവനേത്തിഖീണാ,

ഹിങ്ഗൂ ച ഹിങ്ഗോ ച മഹാനുഭാവാ.

‘‘ദ്വേ ജാലിനോ മുനിനോ അട്ഠകോ ച,

അഥ കോസല്ലോ ബുദ്ധോ അഥോ സുബാഹു;

ഉപനേമിസോ നേമിസോ സന്തചിത്തോ,