൫. ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗോ

൨൩. തത്ഥ കതമോ ലക്ഖണോ ഹാരോ? ‘‘വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ’’തി, അയം ലക്ഖണോ ഹാരോ. കിം ലക്ഖയതി? യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ, തേസം ധമ്മാനം ഏകസ്മിം ധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ ധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തി. യഥാ കിം ഭവേ? യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനവട്ഠിതം ഇത്തരം പരിത്തം പഭങ്ഗു പരതോ ദുക്ഖം ബ്യസനം ചലനം [ചലം (സീ.)] കുക്കുളം സങ്ഖാരം [സസങ്ഖാരം (ക.)] വധകം അമിത്തമജ്ഝേ. ഇമസ്മിം ചക്ഖുസ്മിം വുത്തേ അവസിട്ഠാനി അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വുത്താനി ഭവന്തി. കേന കാരണേന? സബ്ബാനി ഹി ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വധകട്ഠേന ഏകലക്ഖണാനി. യഥാ ചാഹ ഭഗവാ –

‘‘അതീതേ, രാധ, രൂപേ അനപേക്ഖോ ഹോഹി, അനാഗതം രൂപം മാ അഭിനന്ദി [അഭിനന്ദ (ക.)], പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ചാഗായ പടിനിസ്സഗ്ഗായ പടിപജ്ജ. ഇമസ്മിം രൂപക്ഖന്ധേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ ഖന്ധാ വുത്താ ഭവന്തി. കേന കാരണേന? സബ്ബേ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധാ യമകോവാദസുത്തേ [പസ്സ സം. നി. ൩.൮൪] വധകട്ഠേന ഏകലക്ഖണാ വുത്താ. യഥാ ചാഹ ഭഗവാ –

‘‘യേസഞ്ച [പസ്സ ധ. പ. ൨൯൩] സുസമാരദ്ധാ, നിച്ചം കായഗതാസതി;

അകിച്ചം തേ ന സേവന്തി, കിച്ചേ സാതച്ചകാരിനോ’’.

ഇതി കായഗതായ സതിയാ വുത്തായ വുത്താ ഭവന്തി വേദനാഗതാ സതി ചിത്തഗതാ ധമ്മഗതാ ച. തഥാ യം കിഞ്ചി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ മുതം വാതി വുത്തേ വുത്തം ഭവതി വിഞ്ഞാതം. യഥാ ചാഹ ഭഗവാ –

തസ്മാതിഹ ത്വം ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ‘‘ആതാപീ’’തി വീരിയിന്ദ്രിയം, ‘‘സമ്പജാനോ’’തി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, ‘‘സതിമാ’’തി സതിന്ദ്രിയം, ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി സമാധിന്ദ്രിയം, ഏവം കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. കേന കാരണേന, ഏകലക്ഖണത്താ ചതുന്നം ഇന്ദ്രിയാനം.

൨൪. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിയമാനേസു പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു ഭാവിയമാനേസു പഞ്ച ബലാനി ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചസു ബലേസു ഭാവിയമാനേസു സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, സത്തസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു ഭാവിയമാനേസു അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, സബ്ബേവ [സബ്ബേ ച (സീ. ക.)] ബോധങ്ഗമാ ധമ്മാ ബോധിപക്ഖിയാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. കേന കാരണേന, സബ്ബേ ഹി ബോധങ്ഗമാ ബോധിപക്ഖിയാ നേയ്യാനികലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാ, തേ ഏകലക്ഖണത്താ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

ഏവം അകുസലാപി ധമ്മാ ഏകലക്ഖണത്താ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു വിപല്ലാസാ പഹീയന്തി, ആഹാരാ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തി, ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ഭവതി, യോഗേഹി ച വിസംയുത്തോ ഭവതി, ഗന്ഥേഹി ച വിപ്പയുത്തോ ഭവതി, ആസവേഹി ച അനാസവോ ഭവതി, ഓഘേഹി ച നിത്ഥിണ്ണോ ഭവതി, സല്ലേഹി ച വിസല്ലോ ഭവതി, വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തി, അഗതിഗമനേഹി ന അഗതിം ഗച്ഛതി, ഏവം അകുസലാപി ധമ്മാ ഏകലക്ഖണത്താ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി.

യത്ഥ വാ പന രൂപിന്ദ്രിയം ദേസിതം, ദേസിതാ തത്ഥേവ രൂപധാതു രൂപക്ഖന്ധോ രൂപഞ്ചായതനം. യത്ഥ വാ പന സുഖാ വേദനാ ദേസിതാ, ദേസിതം തത്ഥ സുഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ദുക്ഖസമുദയോ ച അരിയസച്ചം. യത്ഥ വാ പന ദുക്ഖാ വേദനാ ദേസിതാ, ദേസിതം തത്ഥ ദുക്ഖിന്ദ്രിയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ദുക്ഖഞ്ച അരിയസച്ചം. യത്ഥ വാ പന അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ദേസിതാ, ദേസിതം തത്ഥ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം സബ്ബോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ. കേന കാരണേന, അദുക്ഖമസുഖായ ഹി വേദനായ അവിജ്ജാ അനുസേതി. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. സോ ച സരാഗസദോസസമോഹസംകിലേസപക്ഖേന ഹാതബ്ബോ, വീതരാഗവീതദോസവീതമോഹഅരിയധമ്മേഹി ഹാതബ്ബോ.

ഏവം യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ കിച്ചതോ ച ലക്ഖണതോ ച സാമഞ്ഞതോ ച ചുതൂപപാതതോ ച, തേസം ധമ്മാനം ഏകസ്മിം ധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ ധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തി. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ ‘‘വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ’’തി.

നിയുത്തോ ലക്ഖണോ ഹാരോ.