൪. പടിനിദ്ദേസവാരോ

൧. ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗോ

൫. തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ? ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി ഗാഥാ അയം ദേസനാഹാരോ. കിം ദേസയതി? അസ്സാദം ആദീനവം നിസ്സരണം ഫലം ഉപായം ആണത്തിം. ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമീതി.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ?

‘‘കാമം [കാമമാദികാ ഇമാ ഛ ഗാഥാ സു. നി. ൭൭൨ പസ്സിതബ്ബാ] കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതി;

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി.

അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ?

‘‘തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി.

അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം?

‘‘യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ;

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതീ’’തി.

ഇദം നിസ്സരണം.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ?

‘‘ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥൂ കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീ’’തി.

അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ?

‘‘അബലാ നം ബലീയന്തി, മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, നാവം ഭിന്നമിവോദക’’ന്തി.

അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം?

‘‘തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ, കാമാനി പരിവജ്ജയേ;

തേ പഹായ തരേ ഓഘം, നാവം സിത്വാവ പാരഗൂ’’തി.

ഇദം നിസ്സരണം.

തത്ഥ കതമം ഫലം?

‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ഛത്തം മഹന്തം യഥ വസ്സകാലേ;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ’’തി.

ഇദം ഫലം.

തത്ഥ കതമോ ഉപായോ?

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി…പേ…

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ [പസ്സ ധ. പ. ൨൭൭] ദുക്ഖാ’’തി…പേ…

‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി.

അയം ഉപായോ.

തത്ഥ കതമാ ആണത്തി?

‘‘ചക്ഖുമാ [പസ്സ ഉദാ. ൪൩] വിസമാനീവ, വിജ്ജമാനേ പരക്കമേ;

പണ്ഡിതോ ജീവലോകസ്മിം, പാപാനി പരിവജ്ജയേ’’തി.

അയം ആണത്തി.

‘‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു,

മോഘരാജാ’തി ആണത്തി, ‘സദാ സതോ’തി ഉപായോ;

‘അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച [ഉഹച്ച (ക.) പസ്സ സു. നി. ൧൧൨൫], ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ’’’.

ഇദം ഫലം.

൬. തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സരണം ദേസയതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി, നേയ്യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി.

തത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ. തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ സതിന്ദ്രിയേന ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സതിപട്ഠാനേഹി നിസ്സയേഹി. തണ്ഹാചരിതോ ഉദത്തോ [ഉദത്ഥോ (സീ.) ഉ + ആ + ദാ + ത] സമാധിന്ദ്രിയേന ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി ഝാനേഹി നിസ്സയേഹി. ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ വീരിയിന്ദ്രിയേന സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സമ്മപ്പധാനേഹി നിസ്സയേഹി. ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്തോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയേന സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സച്ചേഹി നിസ്സയേഹി.

ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ സമഥപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനാ നിയ്യന്തി രാഗവിരാഗായ ചേതോവിമുത്തിയാ. ഉഭോ ദിട്ഠിചരിതാ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമേ സമഥേന നിയ്യന്തി അവിജ്ജാവിരാഗായ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ.

തത്ഥ യേ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാഹി പടിപദാഹി നിയ്യന്തി, തേ നന്ദിയാവട്ടേന നയേന ഹാതബ്ബാ, യേ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമാഹി പടിപദാഹി നിയ്യന്തി, തേ സീഹവിക്കീളിതേന നയേന ഹാതബ്ബാ.

൭. സ്വായം ഹാരോ കത്ഥ സമ്ഭവതി, യസ്സ സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസയതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനീയോ സബ്രഹ്മചാരീ, സോ തം ധമ്മം സുത്വാ സദ്ധം പടിലഭതി. തത്ഥ യാ വീമംസാ ഉസ്സാഹനാ തുലനാ ഉപപരിക്ഖാ, അയം സുതമയീ പഞ്ഞാ. തഥാ സുതേന നിസ്സയേന യാ വീമംസാ തുലനാ ഉപപരിക്ഖാ മനസാനുപേക്ഖണാ, അയം ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ. ഇമാഹി ദ്വീഹി പഞ്ഞാഹി മനസികാരസമ്പയുത്തസ്സ യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി ദസ്സനഭൂമിയം വാ ഭാവനാഭൂമിയം വാ, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ.

൮. പരതോഘോസാ സുതമയീ പഞ്ഞാ. പച്ചത്തസമുട്ഠിതാ യോനിസോ മനസികാരാ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ. യം പരതോ ച ഘോസേന പച്ചത്തസമുട്ഠിതേന ച യോനിസോമനസികാരേന ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ. യസ്സ ഇമാ ദ്വേ പഞ്ഞാ അത്ഥി സുതമയീ ചിന്താമയീ ച, അയം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യസ്സ സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി, ചിന്താമയീ നത്ഥി, അയം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ [വിപച്ചിതഞ്ഞൂ (സീ.)]. യസ്സ നേവ സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി ന ചിന്താമയീ, അയം നേയ്യോ.

൯. സായം ധമ്മദേസനാ കിം ദേസയതി? ചത്താരി സച്ചാനി ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗം. ആദീനവോ ച ഫലഞ്ച ദുക്ഖം, അസ്സാദോ സമുദയോ, നിസ്സരണം നിരോധോ, ഉപായോ ആണത്തി ച മഗ്ഗോ. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി. ഇദം ധമ്മചക്കം.

യഥാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം, സബ്ബം ധമ്മചക്കം.

തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ, അപരിമാണാ അക്ഖരാ, അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ, അപരിമാണാ ആകാരാ നേരുത്താ നിദ്ദേസാ. ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സങ്കാസനാ പകാസനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മം [ഉത്താനികമ്മം (ക.)] പഞ്ഞത്തി, ഇതിപിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം.

‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം…പേ… ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ, അപരിമാണാ അക്ഖരാ, അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ, അപരിമാണാ ആകാരാ നേരുത്താ നിദ്ദേസാ. ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സങ്കാസനാ പകാസനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മം പഞ്ഞത്തി ഇതിപിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം.

തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതി, പദേഹി പകാസേതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതി, ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകരോതി [ഉത്താനിം കരോതി (ക.)], നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞപേതി. തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി ച പദേഹി ച ഉഗ്ഘടേതി [ഉഗ്ഘാടേതി (സീ.)], ബ്യഞ്ജനേഹി ച ആകാരേഹി ച വിപഞ്ചയതി, നിരുത്തീഹി ച നിദ്ദേസേഹി ച വിത്ഥാരേതി. തത്ഥ ഉഗ്ഘടനാ [ഉഗ്ഘാടനാ (സീ.)] ആദി, വിപഞ്ചനാ മജ്ഝേ, വിത്ഥാരണാ പരിയോസാനം. സോയം ധമ്മവിനയോ ഉഗ്ഘടീയന്തോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന നം ആഹു ‘‘ആദികല്യാണോ’’തി. വിപഞ്ചീയന്തോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന നം ആഹു ‘‘മജ്ഝേകല്യാണോ’’തി. വിത്ഥാരീയന്തോ നേയ്യം പുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന നം ആഹു ‘‘പരിയോസാനകല്യാണോ’’തി.

൧൦. തത്ഥ ഛപ്പദാനി അത്ഥോ സങ്കാസനാ പകാസനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മം പഞ്ഞത്തി, ഇമാനി ഛപ്പദാനി അത്ഥോ. ഛപ്പദാനി ബ്യഞ്ജനം അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജനം ആകാരോ നിരുത്തി നിദ്ദേസോ, ഇമാനി ഛപ്പദാനി ബ്യഞ്ജനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തി.

കേവലന്തി ലോകുത്തരം, ന മിസ്സം ലോകിയേഹി ധമ്മേഹി. പരിപുണ്ണന്തി പരിപൂരം അനൂനം അനതിരേകം. പരിസുദ്ധന്തി നിമ്മലം സബ്ബമലാപഗതം പരിയോദാതം ഉപട്ഠിതം സബ്ബവിസേസാനം, ഇദം വുച്ചതി തഥാഗതപദംഇതിപി തഥാഗതനിസേവിതംഇതിപി തഥാഗതാരഞ്ജിതംഇതിപി, അതോചേതം ബ്രഹ്മചരിയം പഞ്ഞായതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമീ’’തി.

കേസം അയം ധമ്മദേസനാ, യോഗീനം. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ –

‘‘അസ്സാദാദീനവതാ, നിസ്സരണമ്പി ച ഫലം ഉപായോ ച;

ആണത്തീ ച ഭഗവതോ, യോഗീനം ദേസനാഹാരോ’’തി.

നിയുത്തോ ദേസനാഹാരോ.

൨. വിചയഹാരവിഭങ്ഗോ

൧൧. തത്ഥ കതമോ വിചയോ ഹാരോ? ‘‘യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ചാ’’തി ഗാഥാ, അയം വിചയോ ഹാരോ.

കിം വിചിനതി? പദം വിചിനതി, പഞ്ഹം വിചിനതി, വിസജ്ജനം [വിസ്സജ്ജനം (സീ. ക.)] വിചിനതി, പുബ്ബാപരം വിചിനതി, അസ്സാദം വിചിനതി, ആദീനവം വിചിനതി, നിസ്സരണം വിചിനതി, ഫലം വിചിനതി, ഉപായം വിചിനതി, ആണത്തിം വിചിനതി, അനുഗീതിം വിചിനതി, സബ്ബേ നവ സുത്തന്തേ വിചിനതി. യഥാ കിം ഭവേ, യഥാ ആയസ്മാ അജിതോ പാരായനേ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി –

‘‘കേനസ്സു [പസ്സ സു. നി. ൧൦൩൮] നിവുതോ ലോകോ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ,]

കേനസ്സു നപ്പകാസതി;

കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസി, കിം സു തസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി.

ഇമാനി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛിതാനി, സോ ഏകോ പഞ്ഹോ. കസ്മാ? ഏകവത്ഥു പരിഗ്ഗഹാ, ഏവഞ്ഹി ആഹ ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി ലോകാധിട്ഠാനം പുച്ഛതി, ‘‘കേനസ്സു നപ്പകാസതീ’’തി ലോകസ്സ അപ്പകാസനം പുച്ഛതി, ‘‘കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസീ’’തി ലോകസ്സ അഭിലേപനം പുച്ഛതി, ‘‘കിംസു തസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി തസ്സേവ ലോകസ്സ മഹാഭയം പുച്ഛതി. ലോകോ തിവിധോ കിലേസലോകോ ഭവലോകോ ഇന്ദ്രിയലോകോ.

തത്ഥ വിസജ്ജനാ –

‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ, [അജിതാതി ഭഗവാ,]

വിവിച്ഛാ [വേവിച്ഛാ (സു. നി. ൧൦൩൯)] പമാദാ നപ്പകാസതി;

ജപ്പാഭിലേപനം ബ്രൂമി, ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി.

ഇമാനി ചത്താരി പദാനി ഇമേഹി ചതൂഹി പദേഹി വിസജ്ജിതാനി പഠമം പഠമേന, ദുതിയം ദുതിയേന, തതിയം തതിയേന, ചതുത്ഥം ചതുത്ഥേന.

‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി പഞ്ഹേ ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ’’തി വിസജ്ജനാ. നീവരണേഹി നിവുതോ ലോകോ, അവിജ്ജാനീവരണാ ഹി സബ്ബേ സത്താ. യഥാഹ ഭഗവാ ‘‘സബ്ബസത്താനം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപാണാനം സബ്ബഭൂതാനം പരിയായതോ ഏകമേവ നീവരണം വദാമി യദിദം അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാനീവരണാ ഹി സബ്ബേ സത്താ. സബ്ബസോവ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ നത്ഥി സത്താനം നീവരണന്തി വദാമീ’’തി. തേന ച പഠമസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ.

‘‘കേനസ്സു നപ്പകാസതീ’’തി പഞ്ഹേ ‘‘വിവിച്ഛാ പമാദാ നപ്പകാസതീ’’തി വിസജ്ജനാ. യോ പുഗ്ഗലോ നീവരണേഹി നിവുതോ, സോ വിവിച്ഛതി. വിവിച്ഛാ നാമ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാ. സോ വിചികിച്ഛന്തോ നാഭിസദ്ദഹതി, ന അഭിസദ്ദഹന്തോ വീരിയം നാരഭതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം സച്ഛികിരിയായ. സോ ഇധപ്പമാദമനുയുത്തോ വിഹരതി പമത്തോ, സുക്കേ ധമ്മേ ന ഉപ്പാദിയതി, തസ്സ തേ അനുപ്പാദിയമാനാ നപ്പകാസന്തി, യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസന്തി [പകാസേന്തി ധ. പ. ൩൦൪], ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ [രത്തി ഖിത്താ (സീ.), പസ്സ ധ. പ. ൩൦൪] യഥാ സരാ;

തേ ഗുണേഹി പകാസന്തി, കിത്തിയാ ച യസേന ചാ’’തി.

തേന ച ദുതിയസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ.

‘‘കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസീ’’തി പഞ്ഹേ ‘‘ജപ്പാഭിലേപനം ബ്രൂമീ’’തി വിസജ്ജനാ. ജപ്പാ നാമ വുച്ചതി തണ്ഹാ. സാ കഥം അഭിലിമ്പതി? യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘രത്തോ അത്ഥം ന ജാനാതി, രത്തോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം [അന്ധതമം (ക.)] തദാ ഹോതി, യം രാഗോ സഹതേ നര’’ന്തി.

സായം തണ്ഹാ ആസത്തിബഹുലസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘ഏവം അഭിജപ്പാ’’തി കരിത്വാ തത്ഥ ലോകോ അഭിലിത്തോ നാമ ഭവതി, തേന ച തതിയസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ.

‘‘കിം സു തസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി പഞ്ഹേ ‘‘ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി വിസജ്ജനാ. ദുവിധം ദുക്ഖം – കായികഞ്ച ചേതസികഞ്ച. യം കായികം ഇദം ദുക്ഖം, യം ചേതസികം ഇദം ദോമനസ്സം. സബ്ബേ സത്താ ഹി ദുക്ഖസ്സ ഉബ്ബിജ്ജന്തി, നത്ഥി ഭയം ദുക്ഖേന സമസമം, കുതോ വാ പന തസ്സ ഉത്തരിതരം? തിസ്സോ ദുക്ഖതാ – ദുക്ഖദുക്ഖതാ സങ്ഖാരദുക്ഖതാ വിപരിണാമദുക്ഖതാ. തത്ഥ ലോകോ ഓധസോ കദാചി കരഹചി ദുക്ഖദുക്ഖതായ മുച്ചതി. തഥാ വിപരിണാമദുക്ഖതായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഹോന്തി ലോകേ അപ്പാബാധാപി ദീഘായുകാപി. സങ്ഖാരദുക്ഖതായ പന ലോകോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ മുച്ചതി, തസ്മാ സങ്ഖാരദുക്ഖതാ ദുക്ഖം ലോകസ്സാതി കത്വാ ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയന്തി. തേന ച ചതുത്ഥസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ’’തി.

സവന്തി സബ്ബധി സോതാ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ,]

സോതാനം കിം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂഹി, കേന സോതാ പിധീയരേ [പിഥീയരേ (സീ.), പിധിയ്യരേ (ക.), പസ്സ സു. നി. ൧൦൪൦].

ഇമാനി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛിതാനി. തേ ദ്വേ പഞ്ഹാ. കസ്മാ? ഇമേഹി ബത്വാധിവചനേന പുച്ഛിതാ. ഏവം സമാപന്നസ്സ ലോകസ്സ ഏവം സംകിലിട്ഠസ്സ കിം ലോകസ്സ വോദാനം വുട്ഠാനമിതി, ഏവഞ്ഹി ആഹ.

സവന്തി സബ്ബധി സോതാതി. അസമാഹിതസ്സ സവന്തി അഭിജ്ഝാബ്യാപാദപ്പമാദബഹുലസ്സ. തത്ഥ യാ അഭിജ്ഝാ അയം ലോഭോ അകുസലമൂലം, യോ ബ്യാപാദോ അയം ദോസോ അകുസലമൂലം, യോ പമാദോ അയം മോഹോ അകുസലമൂലം. തസ്സേവം അസമാഹിതസ്സ ഛസു ആയതനേസു തണ്ഹാ സവന്തി രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ, യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘സവതീ’’തി ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ചക്ഖു സവതി മനാപികേസു രൂപേസു, അമനാപികേസു [അമനാപിയേസു (ക.)] പടിഹഞ്ഞതീതി. സോതം…പേ… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ സവതി മനാപികേസു ധമ്മേസു അമനാപികേസു പടിഹഞ്ഞതീതി. ഇതി സബ്ബാ ച സവതി, സബ്ബഥാ ച സവതി. തേനാഹ ‘‘സവന്തി സബ്ബധി സോതാ’’തി.

‘‘സോതാനം കിം നിവാരണ’’ന്തി പരിയുട്ഠാനവിഘാതം പുച്ഛതി, ഇദം വോദാനം. ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂഹി, കേന സോതാ പിധീയരേ’’തി അനുസയസമുഗ്ഘാതം പുച്ഛതി, ഇദം വുട്ഠാനം.

തത്ഥ വിസജ്ജനാ –

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, [അജിതാതി ഭഗവാ,]

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി.

കായഗതായ സതിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ ചക്ഖു നാവിഞ്ഛതി മനാപികേസു രൂപേസു, അമനാപികേസു ന പടിഹഞ്ഞതി, സോതം…പേ… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ നാവിഞ്ഛതി മനാപികേസു ധമ്മേസു, അമനാപികേസു ന പടിഹഞ്ഞതി. കേന കാരണേന? സംവുതനിവാരിതത്താ ഇന്ദ്രിയാനം. കേന തേ സംവുതനിവാരിതാ? സതിആരക്ഖേന. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സതി തേസം നിവാരണ’’ന്തി.

പഞ്ഞായ അനുസയാ പഹീയന്തി, അനുസയേസു പഹീനേസു പരിയുട്ഠാനാ പഹീയന്തി. കിസ്സ [തസ്സ (സീ.)], അനുസയസ്സ പഹീനത്താ? തം യഥാ ഖന്ധവന്തസ്സ രുക്ഖസ്സ അനവസേസമൂലുദ്ധരണേ കതേ പുപ്ഫഫലപല്ലവങ്കുരസന്തതി സമുച്ഛിന്നാ ഭവതി. ഏവം അനുസയേസു പഹീനേസു പരിയുട്ഠാനസന്തതി സമുച്ഛിന്നാ ഭവതി പിദഹിതാ പടിച്ഛന്നാ. കേന? പഞ്ഞായ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി.

‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ച, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ,]

നാമരൂപഞ്ച മാരിസ;

ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹി, കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘യമേതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി [മം പുച്ഛി (ക.), പസ്സ സു. നി. ൧൦൪൩], അജിത തം വദാമി തേ;

യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

അയം പഞ്ഹേ [പഞ്ഹോ (സീ. ക.) നേത്തിവിഭാവനീ പസ്സിതബ്ബാ] അനുസന്ധിം പുച്ഛതി. അനുസന്ധിം പുച്ഛന്തോ കിം പുച്ഛതി? അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനധാതും. തീണി ച സച്ചാനി സങ്ഖതാനി നിരോധധമ്മാനി ദുക്ഖം സമുദയോ മഗ്ഗോ, നിരോധോ അസങ്ഖതോ. തത്ഥ സമുദയോ ദ്വീസു ഭൂമീസു പഹീയതി ദസ്സനഭൂമിയാ ച ഭാവനാഭൂമിയാ ച. ദസ്സനേന തീണി സംയോജനാനി പഹീയന്തി സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ, ഭാവനായ സത്ത സംയോജനാനി പഹീയന്തി കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാവസേസാ [അവിജ്ജാ ച നിരവസേസാ (സീ. ക.)]. തേധാതുകേ ഇമാനി ദസ സംയോജനാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി.

൧൨. തത്ഥ തീണി സംയോജനാനി സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അധിട്ഠായ നിരുജ്ഝന്തി. സത്ത സംയോജനാനി കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാവസേസാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിട്ഠായ നിരുജ്ഝന്തി. യം പന ഏവം ജാനാതി ‘‘ഖീണാ മേ ജാതീ’’തി, ഇദം ഖയേ ഞാണം. ‘‘നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി പജാനാതി, ഇദം അനുപ്പാദേ ഞാണം. ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. തത്ഥ യഞ്ച അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം യഞ്ച അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, ഇമാനി അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണന്തസ്സ നിരുജ്ഝന്തി, തത്ഥ യഞ്ച ഖയേ ഞാണം യഞ്ച അനുപ്പാദേ ഞാണം, ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി ഏകപഞ്ഞാ.

അപി ച ആരമ്മണസങ്കേതേന ദ്വേ നാമാനി ലബ്ഭന്തി, ‘‘ഖീണാ മേ ജാതീ’’തി പജാനന്തസ്സ ഖയേ ഞാണന്തി നാമം ലഭതി, ‘‘നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി പജാനന്തസ്സ അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി നാമം ലഭതി. സാ പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ, യഥാദിട്ഠം അപിലാപനട്ഠേന സതി.

൧൩. തത്ഥ യേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഇദം നാമരൂപം. തത്ഥ യേ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ, ഇദം നാമം. യാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി രൂപാനി, ഇദം രൂപം. തദുഭയം നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം തസ്സ നിരോധം ഭഗവന്തം പുച്ഛന്തോ ആയസ്മാ അജിതോ പാരായനേ ഏവമാഹ –

‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ച, നാമരൂപഞ്ച മാരിസ;

ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹി, കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

തത്ഥ സതി ച പഞ്ഞാ ച ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി, സതി ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി സതിന്ദ്രിയഞ്ച സമാധിന്ദ്രിയഞ്ച, പഞ്ഞാ ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ഞിന്ദ്രിയഞ്ച വീരിയിന്ദ്രിയഞ്ച. യാ ഇമേസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസു സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ, ഇദം സദ്ധിന്ദ്രിയം. തത്ഥ യാ സദ്ധാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം ഛന്ദസമാധി. സമാഹിതേ ചിത്തേ കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതായ പടിസങ്ഖാനബലേന വാ ഭാവനാബലേന വാ, ഇദം പഹാനം. തത്ഥ യേ അസ്സാസപസ്സാസാ വിതക്കവിചാരാ സഞ്ഞാവേദയിതാ സരസങ്കപ്പാ, ഇമേ സങ്ഖാരാ. ഇതി പുരിമകോ ച ഛന്ദസമാധി, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനതായ ച പഹാനം ഇമേ ച സങ്ഖാരാ, തദുഭയം ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. തത്ഥ യാ വീരിയാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം വീരിയസമാധി…പേ… തത്ഥ യാ ചിത്താധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം ചിത്തസമാധി…പേ… തത്ഥ യാ വീമംസാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം വീമംസാസമാധി. സമാഹിതേ ചിത്തേ കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതായ പടിസങ്ഖാനബലേന വാ ഭാവനാബലേന വാ, ഇദം പഹാനം. തത്ഥ യേ അസ്സാസപസ്സാസാ വിതക്കവിചാരാ സഞ്ഞാവേദയിതാ സരസങ്കപ്പാ, ഇമേ സങ്ഖാരാ. ഇതി പുരിമകോ ച വീമംസാസമാധി, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനതായ ച പഹാനം ഇമേ ച സങ്ഖാരാ, തദുഭയം വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം.

൧൪. സബ്ബോ സമാധി ഞാണമൂലകോ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ ഞാണാനുപരിവത്തി.

യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ;

യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം [രത്തി (ക.) അയം ഗാഥാ ഥേരഗാ. ൩൯൭ ദിസ്സതി], യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ.

ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി കുസലാനി ചിത്തസഹഭൂനി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ചിത്തേ നിരുജ്ഝമാനേ നിരുജ്ഝന്തി. നാമരൂപഞ്ച വിഞ്ഞാണഹേതുകം വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നിബ്ബത്തം, തസ്സ മഗ്ഗേന ഹേതു ഉപച്ഛിന്നോ, വിഞ്ഞാണം അനാഹാരം അനഭിനന്ദിതം അപ്പടിസന്ധികം തം നിരുജ്ഝതി. നാമരൂപമപി അഹേതു അപ്പച്ചയം പുനബ്ഭവം ന നിബ്ബത്തയതി [നിബ്ബത്തിയതി (ക.)]. ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധാ പഞ്ഞാ ച സതി ച നാമരൂപഞ്ച നിരുജ്ഝതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യമേതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, അജിത തം വദാമി തേ;

യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘യേ ച [അയം ഗാഥാ സു. നി. ൧൦൪൪ അഞ്ഞഥാ ദിസ്സതി] സങ്ഖാതധമ്മാസേ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ]

യേ ച സേക്ഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി.

൧൫. ഇമാനി തീണി പദാനി പുച്ഛിതാനി, തേ തയോ പഞ്ഹാ. കിസ്സ? സേഖാസേഖവിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനയോഗേന, ഏവഞ്ഹി ആഹ. ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ’’തി അരഹത്തം പുച്ഛതി, ‘‘യേ ച സേഖാ പുഥൂ ഇധാ’’തി സേഖം പുച്ഛതി, ‘‘തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം പഹാനം പുച്ഛതി.

തത്ഥ വിസജ്ജനാ –

‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യ, [അജിതാതി ഭഗവാ]

മനസാനാവിലോ സിയാ;

കുസലോ സബ്ബധമ്മാനം, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം വചീകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം മനോകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി. അതീതേ അംസേ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം, അനാഗതേ അംസേ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം, പച്ചുപ്പന്നേ അംസേ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം.

കോ ച ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോ? യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനി ച അഞ്ഞാണം അദസ്സനം, അയം ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോ. യഥാ ഇധ പുരിസോ താരകരൂപാനി പസ്സേയ്യ, നോ ച ഗണനസങ്കേതേന ജാനേയ്യ, അയം ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോ.

ഭഗവതോ പന അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം, അനാവരണഞാണദസ്സനാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ. തത്ഥ സേഖേന ദ്വീസു ധമ്മേസു ചിത്തം രക്ഖിതബ്ബം ഗേധാ ച രജനീയേസു ധമ്മേസു, ദോസാ ച പരിയുട്ഠാനീയേസു. തത്ഥ യാ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പത്ഥനാ പിയായനാ കീളനാ, തം ഭഗവാ നിവാരേന്തോ ഏവമാഹ ‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യാ’’തി.

‘‘മനസാനാവിലോ സിയാ’’തി പരിയുട്ഠാനവിഘാതം ആഹ. തഥാ ഹി സേഖോ അഭിഗിജ്ഝന്തോ അസമുപ്പന്നഞ്ച കിലേസം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നഞ്ച കിലേസം ഫാതിം കരോതി. യോ പന അനാവിലസങ്കപ്പോ അനഭിഗിജ്ഝന്തോ വായമതി, സോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. സോ ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. സോ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. സോ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൧൬. കതമേ [കതമേ ച (അട്ഠ.)] അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ? കാമവിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ, ഇമേ അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ. കതമേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ? അനുസയാ അകുസലമൂലാനി, ഇമേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ. കതമേ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ? യാനി സോതാപന്നസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി, ഇമേ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ. കതമേ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ? യാനി അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി, ഇമേ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ.

യേന കാമവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സതിന്ദ്രിയം. യേന ബ്യാപാദവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സമാധിന്ദ്രിയം. യേന വിഹിംസാവിതക്കം വാരേതി, ഇദം വീരിയിന്ദ്രിയം.

യേന ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി നാധിവാസേതി, ഇദം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യാ ഇമേസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസു സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ, ഇദം സദ്ധിന്ദ്രിയം.

തത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു. വീരിയിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു. സതിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു. സമാധിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു ഝാനേസു. പഞ്ഞിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു. ഏവം സേഖോ സബ്ബേഹി കുസലേഹി ധമ്മേഹി അപ്പമത്തോ വുത്തോ ഭഗവതാ അനാവിലതായ മനസാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘മനസാനാവിലോസിയാ’’തി.

൧൭. ‘‘കുസലോ സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി ലോകോ നാമ തിവിധോ കിലേസലോകോ ഭവലോകോ ഇന്ദ്രിയലോകോ. തത്ഥ കിലേസലോകേന ഭവലോകോ സമുദാഗച്ഛതി, സോ ഇന്ദ്രിയാനി നിബ്ബത്തേതി, ഇന്ദ്രിയേസു ഭാവിയമാനേസു നേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞാ ഭവതി. സാ ദുവിധേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ ദസ്സനപരിഞ്ഞായ ച ഭാവനാപരിഞ്ഞായ ച. യദാ ഹി സേഖോ ഞേയ്യം പരിജാനാതി, തദാ നിബ്ബിദാസഹഗതേഹി സഞ്ഞാമനസികാരേഹി നേയ്യം പരിഞ്ഞാതം ഭവതി. തസ്സ ദ്വേ ധമ്മാ കോസല്ലം ഗച്ഛന്തി – ദസ്സനകോസല്ലഞ്ച ഭാവനാകോസല്ലഞ്ച.

തം ഞാണം പഞ്ചവിധേന വേദിതബ്ബംः അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനം ഭാവനാ സച്ഛികിരിയാ. തത്ഥ കതമാ അഭിഞ്ഞാ? യം ധമ്മാനം സലക്ഖണേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ച അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ച, അയം അഭിഞ്ഞാ.

തത്ഥ കതമാ പരിഞ്ഞാ? ഏവം അഭിജാനിത്വാ യാ പരിജാനനാ ‘‘ഇദം കുസലം, ഇദം അകുസലം, ഇദം സാവജ്ജം, ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം കണ്ഹം, ഇദം സുക്കം, ഇദം സേവിതബ്ബം, ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇമേ ധമ്മാ ഏവംഗഹിതാ, ഇദം ഫലം നിബ്ബത്തേന്തി [നിബ്ബത്താപേന്തി (ക.)], തേസം ഏവംഗഹിതാനം അയം അത്ഥോ’’തി, അയം പരിഞ്ഞാ.

ഏവം പരിജാനിത്വാ തയോ ധമ്മാ അവസിട്ഠാ ഭവന്തി പഹാതബ്ബാ ഭാവേതബ്ബാ സച്ഛികാതബ്ബാ ച. തത്ഥ കതമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? യേ അകുസലാ. തത്ഥ കതമേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? യേ കുസലാ. തത്ഥ കതമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? യം അസങ്ഖതം. യോ ഏവം ജാനാതി അയം വുച്ചതി അത്ഥകുസലോ ധമ്മകുസലോ കല്യാണതാകുസലോ ഫലതാകുസലോ, ആയകുസലോ അപായകുസലോ ഉപായകുസലോ മഹതാ കോസല്ലേന സമന്നാഗതോതി, തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കുസലോ സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി.

‘‘സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി തേന ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമിഞ്ജിതേ [സമ്മിഞ്ജിതേ (സീ.)] പസാരിതേ സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹിഭാവേ സതേന സമ്പജാനേന വിഹാതബ്ബം. ഇമാ ദ്വേ ചരിയാ അനുഞ്ഞാതാ ഭഗവതാ ഏകാ വിസുദ്ധാനം, ഏകാ വിസുജ്ഝന്താനം. കേ വിസുദ്ധാ? അരഹന്തോ. കേ വിസുജ്ഝന്താ? സേക്ഖാ. കതകിച്ചാനി ഹി അരഹതോ ഇന്ദ്രിയാനി. യം ബോജ്ഝം, തം ചതുബ്ബിധം ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയേന സമുദയസ്സ പഹാനാഭിസമയേന മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാഭിസമയേന നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന, ഇദം ചതുബ്ബിധം ബോജ്ഝം യോ ഏവം ജാനാതി, അയം വുച്ചതി സതോ അഭിക്കമതി സതോ പടിക്കമതി ഖയാ രാഗസ്സ ഖയാ ദോസസ്സ ഖയാ മോഹസ്സ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി, തേനാഹ –

‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യ, [അജിതാതി ഭഗവാ]

മനസാനാവിലോ സിയാ;

കുസലോ സബ്ബധമ്മാനം, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

ഏവം പുച്ഛിതബ്ബം, ഏവം വിസജ്ജിതബ്ബം. സുത്തസ്സ ച അനുഗീതി അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച സമാനേതബ്ബാ [സമാനയിതബ്ബാ (സീ. ക.)]. അത്ഥാപഗതം ഹി ബ്യഞ്ജനം സമ്ഫപ്പലാപം ഭവതി. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സ പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി ദുന്നയോ ഭവതി, തസ്മാ അത്ഥബ്യഞ്ജനൂപേതം സങ്ഗായിതബ്ബം. സുത്തഞ്ച പവിചിനിതബ്ബം. കിം ഇദം സുത്തം ആഹച്ച വചനം അനുസന്ധിവചനം നീതത്ഥം നേയ്യത്ഥം സംകിലേസഭാഗിയം നിബ്ബേധഭാഗിയം അസേക്ഖഭാഗിയം? കുഹിം ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സബ്ബാനി സച്ചാനി പസ്സിതബ്ബാനി, ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേതി? ഏവം സുത്തം പവിചേതബ്ബം. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ – ‘‘യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ച, സുത്തസ്സ യാ ച അനുഗീതീ’’തി.

നിയുത്തോ വിചയോ ഹാരോ.

൩. യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ

൧൮. തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരോ? ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാന’’ന്തി, അയം യുത്തിഹാരോ. കിം യോജയതി [യോജേതി (സീ.)]? ചത്താരോ മഹാപദേസാ ബുദ്ധാപദേസോ സങ്ഘാപദേസോ സമ്ബഹുലത്ഥേരാപദേസോ [സമ്പഹുല… (ക.)] ഏകത്ഥേരാപദേസോ. ഇമേ ചത്താരോ മഹാപദേസാ, താനി പദബ്യഞ്ജനാനി സുത്തേ ഓതാരയിതബ്ബാനി, വിനയേ സന്ദസ്സയിതബ്ബാനി, ധമ്മതായം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനി.

കതമസ്മിം സുത്തേ ഓതാരയിതബ്ബാനി? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു. കതമസ്മിം വിനയേ സന്ദസ്സയിതബ്ബാനി? രാഗവിനയേ ദോസവിനയേ മോഹവിനയേ. കതമിസ്സം [കതമിയം (സീ.)] ധമ്മതായം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനി? പടിച്ചസമുപ്പാദേ. യദി ചതൂസു അരിയസച്ചേസു അവതരതി, കിലേസവിനയേ സന്ദിസ്സതി, ധമ്മതഞ്ച ന വിലോമേതി, ഏവം ആസവേ ന ജനേതി. ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യം യം യുജ്ജതി, യേന യേന യുജ്ജതി, യഥാ യഥാ യുജ്ജതി, തം തം ഗഹേതബ്ബം.

൧൯. പഞ്ഹം പുച്ഛിതേന കതി പദാനി പഞ്ഹേതി പദസോ പരിയോഗാഹിതബ്ബം വിചേതബ്ബം? യദി സബ്ബാനി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ ചത്താരി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ തീണി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ ദ്വേ പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ ഏകം പദം ഏകം അത്ഥം അഭിവദതി, ഏകോ പഞ്ഹോ. തം ഉപപരിക്ഖമാനേന അഞ്ഞാതബ്ബം കിം ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ, ഉദാഹു ഇമേസം ധമ്മാനം ഏകോ അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി. യഥാ കിം ഭവേ? യഥാ സാ ദേവതാ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി.

‘‘കേനസ്സുബ്ഭാഹതോ [പസ്സ സ. നി. ൧.൬൬] ലോകോ, കേനസ്സു പരിവാരിതോ;