നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

നേത്തിപ്പകരണപാളി

൧. സങ്ഗഹവാരോ

യം ലോകോ പൂജയതേ, സലോകപാലോ സദാ നമസ്സതി ച;

തസ്സേത സാസനവരം, വിദൂഹി ഞേയ്യം നരവരസ്സ.

ദ്വാദസ പദാനി സുത്തം, തം സബ്ബം ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ച;

തം വിഞ്ഞേയ്യം ഉഭയം, കോ അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനം കതമം.

സോളസഹാരാ നേത്തി [നേത്തീ (ക.)], പഞ്ചനയാ സാസനസ്സ പരിയേട്ഠി;

അട്ഠാരസമൂലപദാ, മഹകച്ചാനേന [മഹാകച്ചാനേന (സീ.)] നിദ്ദിട്ഠാ.

ഹാരാ ബ്യഞ്ജനവിചയോ, സുത്തസ്സ നയാ തയോ ച സുത്തത്ഥോ;

ഉഭയം പരിഗ്ഗഹീതം, വുച്ചതി സുത്തം യഥാസുത്തം.

യാ ചേവ ദേസനാ യഞ്ച, ദേസിതം ഉഭയമേവ വിഞ്ഞേയ്യം;

തത്രായമാനുപുബ്ബീ, നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീതി.

സങ്ഗഹവാരോ.

൨. ഉദ്ദേസവാരോ

൧. തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ? ദേസനാ വിചയോ യുത്തി പദട്ഠാനോ ലക്ഖണോ ചതുബ്യൂഹോ ആവട്ടോ വിഭത്തി പരിവത്തനോ വേവചനോ പഞ്ഞത്തി ഓതരണോ സോധനോ അധിട്ഠാനോ പരിക്ഖാരോ സമാരോപനോ ഇതി.

തസ്സാനുഗീതി

ദേസനാ വിചയോ യുത്തി, പദട്ഠാനോ ച ലക്ഖണോ;

ചതുബ്യൂഹോ ച ആവട്ടോ, വിഭത്തി പരിവത്തനോ.

വേവചനോ ച പഞ്ഞത്തി, ഓതരണോ ച സോധനോ;

അധിട്ഠാനോ പരിക്ഖാരോ, സമാരോപനോ സോളസോ [സോളസ (സീ.)].

ഏതേ സോളസ ഹാരാ, പകിത്തിതാ അത്ഥതോ അസംകിണ്ണാ;

ഏതേസഞ്ചേവ ഭവതി, വിത്ഥാരതയാ നയവിഭത്തീതി.

൨. തത്ഥ കതമേ പഞ്ച നയാ? നന്ദിയാവട്ടോ തിപുക്ഖലോ സീഹവിക്കീളിതോ ദിസാലോചനോ അങ്കുസോ ഇതി.

തസ്സാനുഗീതി

പഠമോ നന്ദിയാവട്ടോ, ദുതിയോ ച തിപുക്ഖലോ;

സീഹവിക്കീളിതോ നാമ, തതിയോ നയലഞ്ജകോ [നയലഞ്ഛകോ (സീ.)].

ദിസാലോചനമാഹംസു, ചതുത്ഥം നയമുത്തമം;

പഞ്ചമോ അങ്കുസോ നാമ, സബ്ബേ പഞ്ച നയാ ഗതാതി.

൩. തത്ഥ കതമാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി? നവ പദാനി കുസലാനി നവ പദാനി അകുസലാനി. തത്ഥ കതമാനി നവ പദാനി അകുസലാനി, തണ്ഹാ അവിജ്ജാ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ സുഭസഞ്ഞാ സുഖസഞ്ഞാ നിച്ചസഞ്ഞാ അത്തസഞ്ഞാതി, ഇമാനി നവ പദാനി അകുസലാനി, യത്ഥ സബ്ബോ അകുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി.

തത്ഥ കതമാനി നവ പദാനി കുസലാനി? സമഥോ വിപസ്സനാ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ അസുഭസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനിച്ചസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാതി, ഇമാനി നവ പദാനി കുസലാനി, യത്ഥ സബ്ബോ കുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി.

തത്രിദം ഉദ്ദാനം

തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാപി ച, ലോഭോ ദോസോ തഥേവ മോഹോ ച;

ചതുരോ ച വിപല്ലാസാ, കിലേസഭൂമീ നവ പദാനി.

സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച, കുസലാനി ച യാനി തീണി മൂലാനി;

ചതുരോ സതിപട്ഠാനാ, ഇന്ദ്രിയഭൂമീ നവ പദാനി.

നവഹി ച പദേഹി കുസലാ, നവഹി ച യുജ്ജന്തി അകുസലപക്ഖാ;

ഏതേ ഖോ മൂലപദാ, ഭവന്തി അട്ഠാരസ പദാനീതി.

ഉദ്ദേസവാരോ.

൩. നിദ്ദേസവാരോ

൪. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ നേത്തി കിത്തിതാ.

ഹാരസങ്ഖേപോ

൧. അസ്സാദാദീനവതാ, നിസ്സരണമ്പി ച ഫലം ഉപായോ ച;

ആണത്തീ ച ഭഗവതോ, യോഗീനം ദേസനാഹാരോ.

൨. യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ച, സുത്തസ്സ യാ ച അനുഗീതി;

സുത്തസ്സ യോ പവിചയോ, ഹാരോ വിചയോതി നിദ്ദിട്ഠോ.

൩. സബ്ബേസം ഹാരാനം, യാ ഭൂമീ യോ ച ഗോചരോ തേസം;

യുത്തായുത്തപരിക്ഖാ, ഹാരോ യുത്തീതി നിദ്ദിട്ഠോ.

൪. ധമ്മം ദേസേതി ജിനോ, തസ്സ ച ധമ്മസ്സ യം പദട്ഠാനം;

ഇതി യാവ സബ്ബധമ്മാ, ഏസോ ഹാരോ പദട്ഠാനോ.

൫. വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ, യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ കേചി;

വുത്താ ഭവന്തി സബ്ബേ, സോ ഹാരോ ലക്ഖണോ നാമ.

൬. നേരുത്തമധിപ്പായോ, ബ്യഞ്ജനമഥ ദേസനാനിദാനഞ്ച;

പുബ്ബാപരാനുസന്ധീ, ഏസോ ഹാരോ ചതുബ്യൂഹോ.

൭. ഏകമ്ഹി പദട്ഠാനേ, പരിയേസതി സേസകം പദട്ഠാനം;

ആവട്ടതി പടിപക്ഖേ, ആവട്ടോ നാമ സോ ഹാരോ.

൮. ധമ്മഞ്ച പദട്ഠാനം, ഭൂമിഞ്ച വിഭജ്ജതേ അയം ഹാരോ;

സാധാരണേ അസാധാരണേ ച നേയ്യോ വിഭത്തീതി.

൯. കുസലാകുസലേ ധമ്മേ, നിദ്ദിട്ഠേ ഭാവിതേ പഹീനേ ച;

പരിവത്തതി പടിപക്ഖേ, ഹാരോ പരിവത്തനോ നാമ.

൧൦. വേവചനാനി ബഹൂനി തു, സുത്തേ വുത്താനി ഏകധമ്മസ്സ;

യോ ജാനാതി സുത്തവിദൂ, വേവചനോ നാമ സോ ഹാരോ.

൧൧. ഏകം ഭഗവാ ധമ്മം, പഞ്ഞത്തീഹി വിവിധാഹി ദേസേതി;

സോ ആകാരോ ഞേയ്യോ, പഞ്ഞത്തീ നാമ ഹാരോതി.

൧൨. യോ ച പടിച്ചുപ്പാദോ, ഇന്ദ്രിയഖന്ധാ ച ധാതു ആയതനാ;

ഏതേഹി ഓതരതി യോ, ഓതരണോ നാമ സോ ഹാരോ.

൧൩. വിസ്സജ്ജിതമ്ഹി പഞ്ഹേ, ഗാഥായം പുച്ഛിതായമാരബ്ഭ;

സുദ്ധാസുദ്ധപരിക്ഖാ, ഹാരോ സോ സോധനോ നാമ.

൧൪. ഏകത്തതായ ധമ്മാ, യേപി ച വേമത്തതായ നിദ്ദിട്ഠാ;

തേന വികപ്പയിതബ്ബാ, ഏസോ ഹാരോ അധിട്ഠാനോ.

൧൫. യേ ധമ്മാ യം ധമ്മം, ജനയന്തിപ്പച്ചയാ പരമ്പരതോ;

ഹേതുമവകഡ്ഢയിത്വാ, ഏസോ ഹാരോ പരിക്ഖാരോ.

൧൬. യേ ധമ്മാ യം മൂലാ, യേ ചേകത്ഥാ പകാസിതാ മുനിനാ;

തേ സമരോപയിതബ്ബാ, ഏസ സമാരോപനോ ഹാരോ.

നയസങ്ഖേപോ

൧൭. തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജമ്പി ച, സമഥേന വിപസ്സനാ യോ നേതി;

സച്ചേഹി യോജയിത്വാ, അയം നയോ നന്ദിയാവട്ടോ.

൧൮. യോ അകുസലേ സമൂലേഹി, നേതി കുസലേ ച കുസലമൂലേഹി;

ഭൂതം തഥം അവിതഥം, തിപുക്ഖലം തം നയം ആഹു.

൧൯. യോ നേതി വിപല്ലാസേഹി, കിലേസേ ഇന്ദ്രിയേഹി സദ്ധമ്മേ;

ഏതം നയം നയവിദൂ, സീഹവിക്കീളിതം ആഹു.

൨൦. വേയ്യാകരണേസു ഹി യേ, കുസലാകുസലാ തഹിം തഹിം വുത്താ;

മനസാ വോലോകയതേ, തം ഖു ദിസാലോചനം ആഹു.

൨൧. ഓലോകേത്വാ ദിസലോചനേന, ഉക്ഖിപിയ യം സമാനേതി;

സബ്ബേ കുസലാകുസലേ, അയം നയോ അങ്കുസോ നാമ.

൨൨. സോളസ ഹാരാ പഠമം, ദിസലോചനതോ [ദിസലോചനേന (ക.)] ദിസാ വിലോകേത്വാ;

സങ്ഖിപിയ അങ്കുസേന ഹി, നയേഹി തീഹി നിദ്ദിസേ സുത്തം.

ദ്വാദസപദ

൨൩. അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജനം, നിരുത്തി തഥേവ നിദ്ദേസോ;

ആകാരഛട്ഠവചനം, ഏത്താവ ബ്യഞ്ജനം സബ്ബം.

൨൪. സങ്കാസനാ പകാസനാ, വിവരണാ വിഭജനുത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്തി;

ഏതേഹി ഛഹി പദേഹി, അത്ഥോ കമ്മഞ്ച നിദ്ദിട്ഠം.

൨൫. തീണി ച നയാ അനൂനാ, അത്ഥസ്സ ച ഛപ്പദാനി ഗണിതാനി;

നവഹി പദേഹി ഭഗവതോ, വചനസ്സത്ഥോ സമായുത്തോ.

൨൬. അത്ഥസ്സ നവപ്പദാനി, ബ്യഞ്ജനപരിയേട്ഠിയാ ചതുബ്ബീസ;

ഉഭയം സങ്കലയിത്വാ [സങ്ഖേപയതോ (ക.)], തേത്തിംസാ ഏത്തികാ നേത്തീതി.

നിദ്ദേസവാരോ.

൪. പടിനിദ്ദേസവാരോ

൧. ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗോ

൫. തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ? ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി ഗാഥാ അയം ദേസനാഹാരോ. കിം ദേസയതി? അസ്സാദം ആദീനവം നിസ്സരണം ഫലം ഉപായം ആണത്തിം. ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമീതി.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ?

‘‘കാമം [കാമമാദികാ ഇമാ ഛ ഗാഥാ സു. നി. ൭൭൨ പസ്സിതബ്ബാ] കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതി;

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി.

അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ?

‘‘തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി.

അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം?

‘‘യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ;

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതീ’’തി.

ഇദം നിസ്സരണം.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ?

‘‘ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥൂ കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീ’’തി.

അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ?

‘‘അബലാ നം ബലീയന്തി, മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, നാവം ഭിന്നമിവോദക’’ന്തി.

അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം?

‘‘തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ, കാമാനി പരിവജ്ജയേ;

തേ പഹായ തരേ ഓഘം, നാവം സിത്വാവ പാരഗൂ’’തി.

ഇദം നിസ്സരണം.

തത്ഥ കതമം ഫലം?

‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ഛത്തം മഹന്തം യഥ വസ്സകാലേ;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ’’തി.

ഇദം ഫലം.

തത്ഥ കതമോ ഉപായോ?

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി…പേ…

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ [പസ്സ ധ. പ. ൨൭൭] ദുക്ഖാ’’തി…പേ…

‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി.

അയം ഉപായോ.

തത്ഥ കതമാ ആണത്തി?

‘‘ചക്ഖുമാ [പസ്സ ഉദാ. ൪൩] വിസമാനീവ, വിജ്ജമാനേ പരക്കമേ;

പണ്ഡിതോ ജീവലോകസ്മിം, പാപാനി പരിവജ്ജയേ’’തി.

അയം ആണത്തി.

‘‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു,

മോഘരാജാ’തി ആണത്തി, ‘സദാ സതോ’തി ഉപായോ;

‘അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച [ഉഹച്ച (ക.) പസ്സ സു. നി. ൧൧൨൫], ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ’’’.

ഇദം ഫലം.

൬. തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സരണം ദേസയതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി, നേയ്യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി.

തത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ. തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ സതിന്ദ്രിയേന ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സതിപട്ഠാനേഹി നിസ്സയേഹി. തണ്ഹാചരിതോ ഉദത്തോ [ഉദത്ഥോ (സീ.) ഉ + ആ + ദാ + ത] സമാധിന്ദ്രിയേന ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി ഝാനേഹി നിസ്സയേഹി. ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ വീരിയിന്ദ്രിയേന സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സമ്മപ്പധാനേഹി നിസ്സയേഹി. ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്തോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയേന സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സച്ചേഹി നിസ്സയേഹി.

ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ സമഥപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനാ നിയ്യന്തി രാഗവിരാഗായ ചേതോവിമുത്തിയാ. ഉഭോ ദിട്ഠിചരിതാ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമേ സമഥേന നിയ്യന്തി അവിജ്ജാവിരാഗായ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ.

തത്ഥ യേ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാഹി പടിപദാഹി നിയ്യന്തി, തേ നന്ദിയാവട്ടേന നയേന ഹാതബ്ബാ, യേ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമാഹി പടിപദാഹി നിയ്യന്തി, തേ സീഹവിക്കീളിതേന നയേന ഹാതബ്ബാ.

൭. സ്വായം ഹാരോ കത്ഥ സമ്ഭവതി, യസ്സ സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസയതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനീയോ സബ്രഹ്മചാരീ, സോ തം ധമ്മം സുത്വാ സദ്ധം പടിലഭതി. തത്ഥ യാ വീമംസാ ഉസ്സാഹനാ തുലനാ ഉപപരിക്ഖാ, അയം സുതമയീ പഞ്ഞാ. തഥാ സുതേന നിസ്സയേന യാ വീമംസാ തുലനാ ഉപപരിക്ഖാ മനസാനുപേക്ഖണാ, അയം ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ. ഇമാഹി ദ്വീഹി പഞ്ഞാഹി മനസികാരസമ്പയുത്തസ്സ യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി ദസ്സനഭൂമിയം വാ ഭാവനാഭൂമിയം വാ, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ.

൮. പരതോഘോസാ സുതമയീ പഞ്ഞാ. പച്ചത്തസമുട്ഠിതാ യോനിസോ മനസികാരാ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ. യം പരതോ ച ഘോസേന പച്ചത്തസമുട്ഠിതേന ച യോനിസോമനസികാരേന ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ. യസ്സ ഇമാ ദ്വേ പഞ്ഞാ അത്ഥി സുതമയീ ചിന്താമയീ ച, അയം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യസ്സ സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി, ചിന്താമയീ നത്ഥി, അയം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ [വിപച്ചിതഞ്ഞൂ (സീ.)]. യസ്സ നേവ സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി ന ചിന്താമയീ, അയം നേയ്യോ.

൯. സായം ധമ്മദേസനാ കിം ദേസയതി? ചത്താരി സച്ചാനി ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗം. ആദീനവോ ച ഫലഞ്ച ദുക്ഖം, അസ്സാദോ സമുദയോ, നിസ്സരണം നിരോധോ, ഉപായോ ആണത്തി ച മഗ്ഗോ. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി. ഇദം ധമ്മചക്കം.