നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

പേടകോപദേസപാളി

൧. അരിയസച്ചപ്പകാസനപഠമഭൂമി

നമോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം പരമത്ഥദസ്സീനം

സീലാദിഗുണപാരമിപ്പത്താനം.

൧. ദുവേ ഹേതൂ ദുവേ പച്ചയാ സാവകസ്സ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ – പരതോ ച ഘോസോ സച്ചാനുസന്ധി, അജ്ഝത്തഞ്ച യോനിസോ മനസികാരോ. തത്ഥ കതമോ പരതോ ഘോസോ? യാ പരതോ ദേസനാ ഓവാദോ അനുസാസനീ സച്ചകഥാ സച്ചാനുലോമോ. ചത്താരി സച്ചാനി – ദുക്ഖം സമുദയോ നിരോധോ മഗ്ഗോ. ഇമേസം ചതുന്നം സച്ചാനം യാ ദേസനാ സന്ദസ്സനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകിരിയാ [ഉത്താനികിരിയാ (ക.)] പകാസനാ – അയം വുച്ചതി സച്ചാനുലോമോ ഘോസോതി.

൨. തത്ഥ കതമോ അജ്ഝത്തം യോനിസോ മനസികാരോ?

അജ്ഝത്തം യോനിസോ മനസികാരോ നാമ യോ യഥാദേസിതേ ധമ്മേ ബഹിദ്ധാ ആരമ്മണം അനഭിനീഹരിത്വാ യോനിസോ മനസികാരോ – അയം വുച്ചതി യോനിസോ മനസികാരോ.

തംആകാരോ യോനിസോ ദ്വാരോ വിധി ഉപായോ. യഥാ പുരിസോ സുക്ഖേ കട്ഠേ വിഗതസ്നേഹേ സുക്ഖായ ഉത്തരാരണിയാ ഥലേ അഭിമന്ഥമാനം ഭബ്ബോ ജോതിസ്സ അധിഗമായ. തം കിസ്സ ഹേതു. യോനിസോ അഗ്ഗിസ്സ അധിഗമായ. ഏവമേവസ്സ യമിദം ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗാനം അവിപരീതധമ്മദേസനം മനസികരോതി – അയം വുച്ചതി യോനിസോ മനസികാരോ.

യഥാ തിസ്സോ ഉപമാ പുബ്ബേ അസ്സുതാ ച അസ്സുതപുബ്ബാ ച പടിഭന്തി. യോ ഹി കോചി കാമേസു അവീതരാഗോതി…പേ… ദുവേ ഉപമാ അയോനിസോ കാതബ്ബാ പച്ഛിമേസു വുത്തം. തത്ഥ യോ ച പരതോ ഘോസോ യോ ച അജ്ഝത്തം യോനിസോ മനസികാരോ – ഇമേ ദ്വേ പച്ചയാ. പരതോ ഘോസേന യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ – അയം വുച്ചതി സുതമയീ പഞ്ഞാ. യാ അജ്ഝത്തം യോനിസോ മനസികാരേന ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ – അയം വുച്ചതി ചിന്താമയീ പഞ്ഞാതി. ഇമാ ദ്വേ പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. പുരിമകാ ച ദ്വേ പച്ചയാ. ഇമേ ദ്വേ ഹേതൂ ദ്വേ പച്ചയാ സാവകസ്സ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ.

൩. തത്ഥ പരതോ ഘോസസ്സ സച്ചാനുസന്ധിസ്സ ദേസിതസ്സ അത്ഥം അവിജാനന്തോ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ന ച അത്ഥപ്പടിസംവേദീ യോനിസോ മനസികരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. പരതോ ഘോസസ്സ സച്ചാനുസന്ധിസ്സ ദേസിതസ്സ അത്ഥം വിജാനന്തോ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ഭവിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ച യോനിസോ മനസികരിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ഏസ ഹേതു ഏതം ആരമ്മണം ഏസോ ഉപായോ സാവകസ്സ നിയ്യാനസ്സ, നത്ഥഞ്ഞോ. സോയം ന ച സുത്തസ്സ അത്ഥവിജാനനായ സഹ യുത്തോ നാപി ഘോസാനുയോഗേന പരതോ ഘോസസ്സ അത്ഥം അവിജാനന്തേന സക്കാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അലമരിയഞാണദസ്സനം അധിഗന്തും, തസ്മാ നിബ്ബായിതുകാമേന സുതമയേന അത്ഥാ പരിയേസിതബ്ബാ. തത്ഥ പരിയേസനായ അയം അനുപുബ്ബീ ഭവതി സോളസ ഹാരാ, പഞ്ച നയാ, അട്ഠാരസ മൂലപദാനി.

തത്ഥായം ഉദ്ദാനഗാഥാ

സോളസഹാരാ നേത്തീ, പഞ്ചനയാ സാസനസ്സ പരിയേട്ഠി;

അട്ഠാരസമൂലപദാ, കച്ചായനഗോത്തനിദ്ദിട്ഠാ.

൪. തത്ഥ കതമേ സോളസഹാരാ?

ദേസനാ വിചയോ യുത്തി പദട്ഠാനം ലക്ഖണം ചതുബ്യൂഹോ ആവട്ടോ വിഭത്തി പരിവത്തനോ വേവചനോ പഞ്ഞത്തി ഓതരണോ സോധനോ അധിട്ഠാനോ പരിക്ഖാരോ സമാരോപനോ – ഇമേ സോളസ ഹാരാ.

തത്ഥ ഉദ്ദാനഗാഥാ

ദേസനാ വിചയോ യുത്തി, പദട്ഠാനോ ച ലക്ഖണോ [പദട്ഠാനഞ്ച ലക്ഖണം (പീ.)];

ചതുബ്യൂഹോ ച ആവട്ടോ, വിഭത്തി പരിവത്തനോ.

വേവചനോ ച പഞ്ഞത്തി, ഓതരണോ ച സോധനോ;

അധിട്ഠാനോ പരിക്ഖാരോ, സമാരോപനോ സോളസോ – [സോളസ ഹാരാ (പീ. ക.)];

൫. തത്ഥ കതമേ പഞ്ച നയാ?

നന്ദിയാവട്ടോ തിപുക്ഖലോ സീഹവിക്കീളിതോ ദിസാലോചനോ അങ്കുസോതി.

തത്ഥ ഉദ്ദാനഗാഥാ

പഠമോ നന്ദിയാവട്ടോ, ദുതിയോ ച തിപുക്ഖലോ;

സീഹവിക്കീളിതോ നാമ, തതിയോ ഹോതി സോ നയോ.

ദിസാലോചനമാഹംസു, ചതുത്ഥോ നയലഞ്ജകോ;

പഞ്ചമോ അങ്കുസോ നാമ [പഞ്ചമം അങ്കുസം ആഹു (പീ. ക.)], സബ്ബേ പഞ്ച നയാ ഗതാ.

൬. തത്ഥ കതമാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി?

അവിജ്ജാ തണ്ഹാ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ സുഭസഞ്ഞാ സുഖസഞ്ഞാ നിച്ചസഞ്ഞാ അത്തസഞ്ഞാ സമഥോ വിപസ്സനാ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ അസുഭസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനിച്ചസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ, ഇമാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി. തത്ഥ നവ പദാനി അകുസലാനി യത്ഥ സബ്ബം അകുസലം സമോസരതി. നവ പദാനി കുസലാനി യത്ഥ സബ്ബം കുസലം സമോസരതി.

കതമാനി നവ പദാനി അകുസലാനി യത്ഥ സബ്ബം അകുസലം സമോസരതി?

അവിജ്ജാ യാവ അത്തസഞ്ഞാ, ഇമാനി നവ പദാനി അകുസലാനി, യത്ഥ സബ്ബം അകുസലം സമോസരതി.

കതമാനി നവ പദാനി കുസലാനി യത്ഥ സബ്ബം കുസലം സമോസരതി?

സമഥോ യാവ അനത്തസഞ്ഞാ, ഇമാനി നവ പദാനി കുസലാനി യത്ഥ സബ്ബം കുസലം സമോസരതി. ഇമാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി.

തത്ഥ ഇമാ ഉദ്ദാനഗാഥാ

തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ലോഭോ, ദോസോ തഥേവ മോഹോ ച;

ചത്താരോ ച വിപല്ലാസാ, കിലേസഭൂമി നവ പദാനി.

യേ ച സതിപട്ഠാനാ സമഥോ, വിപസ്സനാ കുസലമൂലം;

ഏതം സബ്ബം കുസലം, ഇന്ദ്രിയഭൂമി നവപദാനി.

സബ്ബം കുസലം നവഹി പദേഹി യുജ്ജതി, നവഹി ചേവ അകുസലം;

ഏകകേ നവ മൂലപദാനി, ഉഭയതോ അട്ഠാരസ മൂലപദാനി.

ഇമേസം അട്ഠാരസന്നം മൂലപദാനം യാനി നവ പദാനി അകുസലാനി, അയം ദുക്ഖസമുദയോ; യാനി നവ പദാനി കുസലാനി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. ഇതി സമുദയസ്സ ദുക്ഖം ഫലം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ നിരോധം ഫലം. ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ദേസിതാനി.

൭. തത്ഥ ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ അപരിമാണാനി അക്ഖരാനി പദാനി ബ്യഞ്ജനാനി ആകാരാനി നിരുത്തിയോ നിദ്ദേസാ ദേസിതാ ഏതസ്സേവത്ഥസ്സ സങ്കാസനായ പകാസനായ വിവരണായ വിഭജനായ ഉത്താനീകമ്മതായ പഞ്ഞാപനായാതി യാ ഏവം സബ്ബേസം സച്ചാനം. ഇതി ഏകമേകം സച്ചം അപരിമാണേഹി അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനആകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസേഹി പരിയേസിതബ്ബം, തഞ്ച ബ്യഞ്ജനം അത്ഥപുഥുത്തേന പന അത്ഥേവ ബ്യഞ്ജനപുഥുത്തേന.

യോ ഹി കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവം വദേയ്യ ‘‘അഹം ഇദം ദുക്ഖം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി തസ്സ തം വാചാവത്ഥുകമേവസ്സ പുച്ഛിതോ ച ന സമ്പായിസ്സതി. ഏവം സച്ചാനി. യഞ്ച രത്തിം ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദായ പരിനിബ്ബുതോ, ഏത്ഥന്തരേ യം കിഞ്ചി ഭഗവതാ ഭാസിതം സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥാ ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം, സബ്ബം തം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം. ന കിഞ്ചി ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ധമ്മദേസനായ ധമ്മചക്കതോ ബഹിദ്ധാ, തസ്സ സബ്ബം സുത്തം അരിയധമ്മേസു പരിയേസിതബ്ബം. തത്ഥ പരിഗ്ഗണ്ഹനായ ആലോകസഭാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ഥാവരാനി ഇമാനി.

തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം? ജാതി ജരാ ബ്യാധി മരണം സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. തത്ഥായം ലക്ഖണനിദ്ദേസോ, പാതുഭാവലക്ഖണാ ജാതി, പരിപാകലക്ഖണാ ജരാ, ദുക്ഖദുക്ഖതാലക്ഖണോ ബ്യാധി, ചുതിലക്ഖണം മരണം, പിയവിപ്പയോഗവിപരിണാമപരിതാപനലക്ഖണോ സോകോ, ലാലപ്പനലക്ഖണോ പരിദേവോ, കായസമ്പീളനലക്ഖണം ദുക്ഖം, ചിത്തസമ്പീളനലക്ഖണം ദോമനസ്സം, കിലേസപരിദഹനലക്ഖണോ ഉപായാസോ, അമനാപസമോധാനലക്ഖണോ അപ്പിയസമ്പയോഗോ, മനാപവിനാഭാവലക്ഖണോ പിയവിപ്പയോഗോ, അധിപ്പായവിവത്തനലക്ഖണോ അലാഭോ, അപരിഞ്ഞാലക്ഖണാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, പരിപാകചുതിലക്ഖണം ജരാമരണം, പാതുഭാവചുതിലക്ഖണം ചുതോപപത്തി, പടിസന്ധിനിബ്ബത്തനലക്ഖണോ സമുദയോ, സമുദയപരിജഹനലക്ഖണോ നിരോധോ, അനുസയസമുച്ഛേദലക്ഖണോ മഗ്ഗോ. ബ്യാധിലക്ഖണം ദുക്ഖം, സഞ്ജാനനലക്ഖണോ സമുദയോ, നിയ്യാനികലക്ഖണോ മഗ്ഗോ, സന്തിലക്ഖണോ നിരോധോ. അപ്പടിസന്ധിഭാവനിരോധലക്ഖണാ അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു, ദുക്ഖഞ്ച സമുദയോ ച, ദുക്ഖഞ്ച നിരോധോ ച, ദുക്ഖഞ്ച മഗ്ഗോ ച, സമുദയോ ച ദുക്ഖഞ്ച, സമുദയോ ച നിരോധോ ച, സമുദയോ ച മഗ്ഗോ ച, നിരോധോ ച സമുദയോ ച, നിരോധോ ച ദുക്ഖഞ്ച, നിരോധോ ച മഗ്ഗോ ച, മഗ്ഗോ ച നിരോധോ ച, മഗ്ഗോ ച സമുദയോ ച, മഗ്ഗോ ച ദുക്ഖഞ്ച.

൮. തത്ഥിമാനി സുത്താനി.

‘‘യമേകരത്തിം [ജാതക ൧ വീസതിനിപാതേ അയോഘരജാതകേ] പഠമം, ഗബ്ഭേ വസതി മാണവോ;

അബ്ഭുട്ഠിതോവ സോ യാതി, സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതീ’’തി.

അട്ഠിമാ, ആനന്ദ, ദാനുപപത്തിയോ ഏകുത്തരികേ സുത്തം – അയം ജാതി.

തത്ഥ കതമാ ജരാ?

അചരിത്വാ [ധ. പ. ൧൫൫] ബ്രഹ്മചരിയം, അലദ്ധാ യോബ്ബനേ ധനം;

ജിണ്ണകോഞ്ചാവ ഝായന്തി, ഖീണമച്ഛേവ പല്ലലേ.

പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ദേവേസു – അയം ജരാ.

തത്ഥ കതമോ ബ്യാധി?

സാമം തേന കുതോ രാജ, തുവമ്പി ജരായന്തി വേദേസി;

ഖത്തിയ കമ്മസ്സ ഫലോ, ലോകോ ന ഹി കമ്മം പനയതി.

തയോ ഗിലാനാ – അയം ബ്യാധി.

തത്ഥ കതമം മരണം?

യഥാപി [ദീഘനികായേ അധോലിഖിതഗാഥാ] കുമ്ഭകാരസ്സ, കതം മത്തികഭാജനം;

ഖുദ്ദകഞ്ച മഹന്തഞ്ച, യം പക്കം യഞ്ച ആമകം;

സബ്ബം ഭേദനപരിയന്തം, ഏവം മച്ചാന ജീവിതം.

മമായിതേ പസ്സഥ ഫന്ദമാനേ [ഹഞ്ഞമാനേ (പീ) പസ്സ സു. നി. ൭൮൩], മച്ഛേവ അപ്പോദകേ ഖീണസോതേ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ അമമോ ചരേയ്യ, ഭവേസു ആസത്തിമകുബ്ബമാനോ.

ഉദകപ്പനസുത്തം – ഇദം മരണം.

തത്ഥ കതമോ സോകോ?

ഇധ സോചതി പേച്ച സോചതി, പാപകാരീ ഉഭയത്ഥ സോചതി;

സോ സോചതി സോ വിഹഞ്ഞതി, ദിസ്വാ കമ്മകിലിട്ഠമത്തനോ [കമ്മകിലിട്ഠം അത്ഥനോ (പീ.) പസ്സ ധ. പ. ൧൫].

തീണി ദുച്ചരിതാനി – അയം സോകോ.

തത്ഥ കതമോ പരിദേവോ?

കാമേസു [സു. നി. ൭൮൦] ഗിദ്ധാ പസുതാ പമൂള്ഹാ, അവദാനിയാ തേ വിസമേ നിവിട്ഠാ;

ദുക്ഖൂപനീതാ പരിദേവയന്തി, കിംസു ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേ.

തിസ്സോ വിപത്തിയോ – അയം പരിദേവോ.

തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം?

സതം ആസി അയോസങ്കൂ [അയോസങ്കു (പീ. ക.) പസ്സ ഥേരഗാ. ൧൧൯൭], സബ്ബേ പച്ചത്തവേദനാ;

ജലിതാ ജാതവേദാവ, അച്ചിസങ്ഘസമാകുലാ.

മഹാ വത സോ പരിളാഹോ [പരിദാഘോ (പീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൫.൧൧൧൩] സംയുത്തകേ സുത്തം സച്ചസംയുത്തേസു – ഇദം ദുക്ഖം.

തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം?

സങ്കപ്പേഹി പരേതോ [പരതോ (ക.) പസ്സ സു. നി. ൮൨൪] സോ, കപണോ വിയ ഝായതി;

സുത്വാ പരേസം നിഗ്ഘോസം, മങ്കു ഹോതി തഥാവിധോ.

ദ്വേമേ തപനീയാ ധമ്മാ – ഇദം ദോമനസ്സം.

തത്ഥ കതമോ ഉപായാസോ?

കമ്മാരാനം യഥാ ഉക്കാ, അന്തോ ഡയ്ഹതി നോ ബഹി;

ഏവം ഡയ്ഹതി മേ ഹദയം, സുത്വാ നിബ്ബത്തമമ്ബുജം.

തയോ അഗ്ഗീ – അയം ഉപായാസോ.

തത്ഥ കതമോ അപ്പിയസമ്പയോഗോ?

അയസാവ [ധ. പ. ൨൪൦] മലം സമുട്ഠിതം, തതുട്ഠായ തമേവ ഖാദതി;

ഏവം അതിധോനചാരിനം, സാനി കമ്മാനി നയന്തി ദുഗ്ഗതിം.

ദ്വേമേ തഥാഗതം അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ഏകുത്തരികേ സുത്തം ദുകേസു – അയം അപ്പിയസമ്പയോഗോ.

തത്ഥ കതമോ പിയവിപ്പയോഗോ?

സുപിനേന യഥാപി സങ്ഗതം, പടിബുദ്ധോ പുരിസോ ന പസ്സതി;

ഏവമ്പി പിയായിതം [മമായിതം (പീ. ക.) പസ്സ സു. നി. ൮൧൩] ജനം, പേതം കാലങ്കതം [കാലകതം (പീ.)] ന പസ്സതി.

തേ ദേവാ ചവനധമ്മം വിദിത്വാ തീഹി വാചാഹി അനുസാസന്തി. അയം പിയവിപ്പയോഗോ.

യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി, തിസ്സോ മാരധീതരോ;

തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ [കാമയമാനസ്സ (ക.) പസ്സ സു. നി. ൭൭൩], ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതി.

സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ.

ചക്ഖു സോതഞ്ച ഘാനഞ്ച, ജിവ്ഹാ കായോ തതോ മനം;

ഏതേ ലോകാമിസാ ഘോരാ, യത്ഥ സത്താ പുഥുജ്ജനാ.

പഞ്ചിമേ ഭിക്ഖവേ ഖന്ധാ – ഇദം ദുക്ഖം.

തത്ഥ കതമാ ജരാ ച മരണഞ്ച?

അപ്പം വത ജീവിതം ഇദം, ഓരം വസ്സസതാപി മീയതേ [മീയതി (സു. നി. ൮൧൦)];

അഥ വാപി അകിച്ഛം ജീവിതം, അഥ ഖോ സോ ജരസാപി മീയതേ.

സംയുത്തകേ പസേനദിസംയുത്തകേ സുത്തം അയ്യികാ മേ കാലങ്കതാ – അയം ജരാ ച മരണഞ്ച.

തത്ഥ കതമാ ചുതി ച ഉപപത്തി ച?

‘‘സബ്ബേ സത്താ മരിസ്സന്തി, മരണന്തം ഹി ജീവിതം;

യഥാകമ്മം ഗമിസ്സന്തി, അത്തകമ്മഫലൂപഗാ’’തി [പുഞ്ഞപാപഫലൂപഗാതി (സം. നി. ൧.൧൩൩)]. –

അയം ചുതി ച ഉപപത്തി ച.

ഇമേഹി സുത്തേഹി ഏകസദിസേഹി ച അഞ്ഞേഹി നവവിധം സുത്തം തം അനുപവിട്ഠേഹി ലക്ഖണതോ ദുക്ഖം ഞത്വാ സാധാരണഞ്ച അസാധാരണഞ്ച ദുക്ഖം അരിയസച്ചം നിദ്ദിസിതബ്ബം. ഗാഥാഹി ഗാഥാ അനുമിനിതബ്ബാ, ബ്യാകരണേഹി വാ ബ്യാകരണം – ഇദം ദുക്ഖം.

൯. തത്ഥ കതമോ ദുക്ഖസമുദയോ?

കാമേസു സത്താ കാമസങ്ഗസത്താ [കാമപസങ്ഗസത്താ (പീ.) പസ്സ ഉദാ. ൬൩], സംയോജനേ വജ്ജമപസ്സമാനാ;

ന ഹി ജാതു സംയോജനസങ്ഗസത്താ, ഓഘം തരേയ്യും വിപുലം മഹന്തം.

ചത്താരോ ആസവാ സുത്തം – അയം ദുക്ഖസമുദയോ.

തത്ഥ കതമോ ദുക്ഖനിരോധോ?

യമ്ഹി ന മായാ വസതീ ന മാനോ,

യോ വീതലോഭോ അമമോ നിരാസോ,

പനുണ്ണകോധോ [പനുന്നകോധോ (പീ.) പസ്സ ഉദാ. ൨൬] അഭിനിബ്ബുതത്തോ;

സോ ബ്രാഹ്മണോ സോ സമണോ സ ഭിക്ഖു.

ദ്വേമാ വിമുത്തിയോ, രാഗവിരാഗാ ച ചേതോവിമുത്തി; അവിജ്ജാവിരാഗാ ച പഞ്ഞാവിമുത്തി – അയം നിരോധോ.

തത്ഥ കതമോ മഗ്ഗോ?

ഏസേവ മഗ്ഗോ നത്ഥഞ്ഞോ, ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാ;

അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, മാരസ്സേതം പമോഹനം.

സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ – അയം മഗ്ഗോ.

തത്ഥ കതമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി?

‘‘യേ ധമ്മാ [മഹാവ. ൬൦] ഹേതുപ്പഭവാ, തേസം ഹേതും തഥാഗതോ ആഹ;

തേസഞ്ച യോ നിരോധോ, ഏവംവാദീ മഹാസമണോ’’തി.

ഹേതുപ്പഭവാ ധമ്മാ ദുക്ഖം, ഹേതുസമുദയോ, യം ഭഗവതോ വചനം. അയം ധമ്മോ യോ നിരോധോ, യേ ഹി കേചി സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സദാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി. കിലേസാ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. തത്ഥ യം സംയോജനം – അയം സമുദയോ. യേ സംയോജനിയാ ധമ്മാ യേ ച സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി – ഇദം ദുക്ഖം. യാ സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു ആദീനവാനുപസ്സനാ – അയം മഗ്ഗോ. പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ ബ്യാധീഹി മരണേഹി സോകേഹി പരിദേവേഹി യാവ ഉപായാസേഹി – ഇദം നിബ്ബാനം. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി.

തത്ഥ കതമാ അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു?

അത്ഥങ്ഗതസ്സ ന പമാണമത്ഥി, തം ഹി വാ നത്ഥി യേന നം പഞ്ഞപേയ്യ;

സബ്ബസങ്ഗാനം സമൂഹതത്താ വിദൂ, സിതാ വാദസതസ്സു [വാദസതസ്സ (പീ. ക.)] സബ്ബേ.

സംയുത്തകേ ഗോധികസംയുത്തം.

ഇമാനി അസാധാരണാനി സുത്താനി. യഹിം യഹിം സച്ചാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, തഹിം തഹിം സച്ചലക്ഖണതോ ഓതാരേത്വാ [ഓഹാരേത്വാ (പീ. ക.)] അപരിമാണേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി സോ അത്ഥോ പരിയേസിതബ്ബോ. തത്ഥ അത്ഥാനുപരിവത്തി ബ്യഞ്ജനേന പുന ബ്യഞ്ജനാനുപരിവത്തി അത്ഥേന തസ്സ ഏകമേകസ്സ അപരിമാണാനി ബ്യഞ്ജനാനി ഇമേഹി സുത്തേഹി യഥാനിക്ഖിത്തേഹി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി നിദ്ദിസിതബ്ബാനി. പഞ്ചനികായേ അനുപവിട്ഠാഹി ഗാഥാഹി ഗാഥാ അനുമിനിതബ്ബാ, ബ്യാകരണേന ബ്യാകരണം. ഇമാനി അസാധാരണാനി സുത്താനി.

തേസം ഇമാ ഉദ്ദാനഗാഥാ

യമേകരത്തിം പഠമം, അട്ഠ ദാനൂപപത്തിയോ;

പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി, ഖീണമച്ഛംവ പല്ലലം.

സാമം തേന കുതോ രാജ, തയോ ദേവാ ഗിലാനകാ;

യഥാപി കുമ്ഭകാരസ്സ, യഥാ നദിദകപ്പനം.

ഇധ സോചതി പേച്ച സോചതി, തീണി ദുച്ചരിതാനി ച;

കാമേസു ഗിദ്ധാ പസുതാ, യാവ തിസ്സോ വിപത്തിയോ.

സതം ആസി [സതമായു (സീ.), സതധാതു (പീ.)] അയോസങ്കൂ, പരിളാഹോ മഹത്തരോ;

സങ്കപ്പേഹി പരേതോ സോ, തത്ഥ തപനിയേഹി ച.

കമ്മാരാനം യഥാ ഉക്കാ, തയോ അഗ്ഗീ പകാസിതാ;

അയതോ മലമുപ്പന്നം, അബ്ഭക്ഖാനം തഥാഗതേ.

തിവിധം ദേവാനുസാസന്തി, സുപിനേന സങ്ഗമോ യഥാ;

തിസ്സോ ചേവ മാരധീതാ, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതി.

ചക്ഖു സോതഞ്ച ഘാനഞ്ച, പഞ്ചക്ഖന്ധാ പകാസിതാ;

അപ്പം വത ജീവിതം ഇദം, അയ്യികാ മേ മഹല്ലികാ.

സബ്ബേ സത്താ മരിസ്സന്തി, ഉപപത്തി ചുതിചയം;

കാമേസു സത്താ പസുതാ, ആസവേഹി ചതൂഹി ച.

യമ്ഹി ന മായാ വസതി, ദ്വേമാ ചേതോവിമുത്തിയോ;