നയസമുട്ഠാനം

൭൯. തത്ഥ കതമം നയസമുട്ഠാനം? പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായച ഭവതണ്ഹായ ച, തത്ഥ അവിജ്ജാനീവരണം തണ്ഹാസംയോജനം. അവിജ്ജാനീവരണാ സത്താ അവിജ്ജാസംയുത്താ [അവിജ്ജായ സംയുത്താ (സീ. ക.)] അവിജ്ജാപക്ഖേന വിചരന്തി, തേ വുച്ചന്തി ദിട്ഠിചരിതാതി. തണ്ഹാസംയോജനാ സത്താ തണ്ഹാസംയുത്താ തണ്ഹാപക്ഖേന വിചരന്തി, തേ വുച്ചന്തി തണ്ഹാചരിതാതി. ദിട്ഠിചരിതാ ഇതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജിതാ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി. തണ്ഹാചരിതാ ഇതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജിതാ കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി.

തത്ഥ കിംകാരണം യം ദിട്ഠിചരിതാ ഇതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജിതാ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, തണ്ഹാചരിതാ ഇതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജിതാ കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി? ഇതോ ബഹിദ്ധാ നത്ഥി സച്ചവവത്ഥാനം, കുതോ ചതുസച്ചപ്പകാസനാ വാ സമഥവിപസ്സനാകോസല്ലം വാ ഉപസമസുഖപ്പത്തി വാ! തേ ഉപസമസുഖസ്സ അനഭിഞ്ഞാ വിപരീതചേതാ ഏവമാഹംസു ‘‘നത്ഥി സുഖേന സുഖം, ദുക്ഖേന നാമ സുഖം അധിഗന്തബ്ബ’’ന്തി. യോ കാമേ പടിസേവതി, സോ ലോകം വഡ്ഢയതി, യോ ലോകം വഡ്ഢയതി, സോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതീതി തേ ഏവംസഞ്ഞീ ഏവംദിട്ഠീ ദുക്ഖേന സുഖം പത്ഥയമാനാ കാമേസു പുഞ്ഞസഞ്ഞീ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ ച വിഹരന്തി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗമനുയുത്താ ച, തേ തദഭിഞ്ഞാ സന്താ രോഗമേവ വഡ്ഢയന്തി, ഗണ്ഡമേവ വഡ്ഢയന്തി, സല്ലമേവ വഡ്ഢയന്തി, തേ രോഗാഭിതുന്നാ ഗണ്ഡപടിപീളിതാ സല്ലാനുവിദ്ധാ നിരയതിരച്ഛാനയോനിപേതാസുരേസു ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജാനി കരോന്താ ഉഗ്ഘാതനിഗ്ഘാതം പച്ചനുഭോന്താ രോഗഗണ്ഡസല്ലഭേസജ്ജം ന വിന്ദന്തി. തത്ഥ അത്തകിലമഥാനുയോഗോ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ച സംകിലേസോ, സമഥവിപസ്സനാ വോദാനം. അത്തകിലമഥാനുയോഗോ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ച രോഗോ, സമഥവിപസ്സനാ രോഗനിഗ്ഘാതകഭേസജ്ജം. അത്തകിലമഥാനുയോഗോ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ച ഗണ്ഡോ, സമഥവിപസ്സനാ ഗണ്ഡനിഗ്ഘാതകഭേസജ്ജം. അത്തകിലമഥാനുയോഗോ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ച സല്ലോ, സമഥവിപസ്സനാ സല്ലുദ്ധരണഭേസജ്ജം.

തത്ഥ സംകിലേസോ ദുക്ഖം, തദഭിസങ്ഗോ തണ്ഹാ സമുദയോ, തണ്ഹാനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ, സമഥവിപസ്സനാ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യം, സമുദയോ പഹാതബ്ബോ, മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ, നിരോധോ സച്ഛികാതബ്ബോ.

൮൦. തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതാ രൂപം അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി. വേദനം…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി. തണ്ഹാചരിതാ രൂപവന്തം അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി. അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം, വേദനാവന്തം…പേ… സഞ്ഞാവന്തം…പേ… സങ്ഖാരവന്തം…പേ… വിഞ്ഞാണവന്തം അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി, അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം, അയം വുച്ചതി വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി.

തസ്സാ പടിപക്ഖോ ലോകുത്തരാ സമ്മാദിട്ഠി, അന്വായികാ സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധി, അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. തേ തയോ ഖന്ധാ സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ ച സമഥോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വിപസ്സനാ. തത്ഥ സക്കായോ ദുക്ഖം, സക്കായസമുദയോ ദുക്ഖസമുദയോ, സക്കായനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യം, സമുദയോ പഹാതബ്ബോ, മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ, നിരോധോ സച്ഛികാതബ്ബോ.

തത്ഥ യേ രൂപം അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി. വേദനം…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘ഉച്ഛേദവാദിനോ’’തി. യേ രൂപവന്തം അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി. അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. യേ വേദനാവന്തം…പേ… യേ സഞ്ഞാവന്തം…പേ… യേ സങ്ഖാരവന്തം…പേ… യേ വിഞ്ഞാണവന്തം അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി, അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘സസ്സതവാദിനോ’’തി, തത്ഥ ഉച്ഛേദസസ്സതവാദാ ഉഭോ അന്താ, അയം സംസാരപവത്തി. തസ്സ പടിപക്ഖോ മജ്ഝിമാ പടിപദാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, അയം സംസാരനിവത്തി. തത്ഥ പവത്തി ദുക്ഖം, തദഭിസങ്ഗോ തണ്ഹാ സമുദയോ, തണ്ഹാനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യം, സമുദയോ പഹാതബ്ബോ, മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ, നിരോധോ സച്ഛികാതബ്ബോ.

തത്ഥ ഉച്ഛേദസസ്സതം സമാസതോ വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി, വിത്ഥാരതോ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി, തേസം പടിപക്ഖോ തേചത്താലീസം ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ അട്ഠ വിമോക്ഖാ ദസ കസിണായതനാനി. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി മോഹജാലം അനാദിഅനിധനപ്പവത്തം. തേചത്താലീസം [തേതാലീസം (സീ.)] ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ ഞാണവജിരം മോഹജാലപ്പദാലനം. തത്ഥ മോഹോ അവിജ്ജാ, ജാലം ഭവതണ്ഹാ, തേന വുച്ചതി ‘‘പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ ച ഭവതണ്ഹായ ചാ’’തി.

൮൧. തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതോ അസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ സല്ലേഖാനുസന്തതവുത്തി ഭവതി സല്ലേഖേ തിബ്ബഗാരവോ. തണ്ഹാചരിതോ അസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ സിക്ഖാനുസന്തതവുത്തി ഭവതി സിക്ഖായ തിബ്ബഗാരവോ. ദിട്ഠിചരിതോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമന്തോ ധമ്മാനുസാരീ ഭവതി. തണ്ഹാചരിതോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമന്തോ സദ്ധാനുസാരീ ഭവതി, ദിട്ഠിചരിതോ സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതി. തണ്ഹാചരിതോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതി.

തത്ഥ കിംകാരണം, യം തണ്ഹാചരിതോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതി, തസ്സ ഹി കാമാ അപരിച്ചത്താ ഭവന്തി, സോ കാമേഹി വിവേചിയമാനോ ദുക്ഖേന പടിനിസ്സരതി ദന്ധഞ്ച ധമ്മം ആജാനാതി? യോ പനായം ദിട്ഠിചരിതോ അയം ആദിതോയേവ കാമേഹി അനത്ഥികോ ഭവതി. സോ തതോ വിവേചിയമാനോ ഖിപ്പഞ്ച പടിനിസ്സരതി, ഖിപ്പഞ്ച ധമ്മം ആജാനാതി. ദുക്ഖാപി പടിപദാ ദുവിധാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ച ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച. സുഖാപി പടിപദാ ദുവിധാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ച ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച. സത്താപി ദുവിധാ മുദിന്ദ്രിയാപി തിക്ഖിന്ദ്രിയാപി. യേ മുദിന്ദ്രിയാ, തേ ദന്ധഞ്ച പടിനിസ്സരന്തി ദന്ധഞ്ച ധമ്മം ആജാനന്തി. യേ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ, തേ ഖിപ്പഞ്ച പടിനിസ്സരന്തി, ഖിപ്പഞ്ച ധമ്മം ആജാനന്തി, ഇമാ ചതസ്സോ പടിപദാ. യേ ഹി കേചി നിയ്യിംസു വാ നിയ്യന്തി വാ നിയ്യിസ്സന്തി വാ, തേ ഇമാഹി ഏവ ചതൂഹി പടിപദാഹി. ഏവം അരിയാ ചതുക്കമഗ്ഗം പഞ്ഞാപേന്തി അബുധജനസേവിതായ ബാലകന്തായ രത്തവാസിനിയാ നന്ദിയാ ഭവതണ്ഹായ അവട്ടനത്ഥം [ആവട്ടനത്ഥം (സീ. ക.)]. അയം വുച്ചതി നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമീതി, തേനാഹ ‘‘തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജമ്പി ച സമഥേനാ’’തി.

൮൨. വേയ്യാകരണേസു ഹി യേ കുസലാകുസലാതി തേ ദുവിധാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ – ലോകവട്ടാനുസാരീ ച ലോകവിവട്ടാനുസാരീ ച. വട്ടം നാമ സംസാരോ. വിവട്ടം നിബ്ബാനം. കമ്മകിലേസാ ഹേതു സംസാരസ്സ. തത്ഥ കമ്മം ചേതനാ ചേതസികഞ്ച നിദ്ദിസിതബ്ബം. തം കഥം ദട്ഠബ്ബം? ഉപചയേന സബ്ബേപി കിലേസാ ചതൂഹി വിപല്ലാസേഹി നിദ്ദിസിതബ്ബാ. തേ കത്ഥ ദട്ഠബ്ബാ? ദസ വത്ഥുകേ കിലേസപുഞ്ജേ. കതമാനി ദസ വത്ഥൂനി? ചത്താരോ ആഹാരാ, ചത്താരോ വിപല്ലാസാ, ചത്താരി ഉപാദാനാനി, ചത്താരോ യോഗാ, ചത്താരോ ഗന്ഥാ, ചത്താരോ ആസവാ, ചത്താരോ ഓഘാ, ചത്താരോ സല്ലാ, ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ചത്താരി അഗതിഗമനാനി. പഠമേ ആഹാരേ പഠമോ വിപല്ലാസോ, ദുതിയേ ആഹാരേ ദുതിയോ വിപല്ലാസോ, തതിയേ ആഹാരേ തതിയോ വിപല്ലാസോ, ചതുത്ഥേ ആഹാരേ ചതുത്ഥോ വിപല്ലാസോ. പഠമേ വിപല്ലാസേ പഠമം ഉപാദാനം. ദുതിയേ വിപല്ലാസേ ദുതിയം ഉപാദാനം, തതിയേ വിപല്ലാസേ തതിയം ഉപാദാനം, ചതുത്ഥേ വിപല്ലാസേ ചതുത്ഥം ഉപാദാനം. പഠമേ ഉപാദാനേ പഠമോ യോഗോ, ദുതിയേ ഉപാദാനേ ദുതിയോ യോഗോ, തതിയേ ഉപാദാനേ തതിയോ യോഗോ, ചതുത്ഥേ ഉപാദാനേ ചതുത്ഥോ യോഗോ. പഠമേ യോഗേ പഠമോ ഗന്ഥോ, ദുതിയേ യോഗേ ദുതിയോ ഗന്ഥോ, തതിയേ യോഗേ തതിയോ ഗന്ഥോ, ചതുത്ഥേ യോഗേ ചതുത്ഥോ ഗന്ഥോ, പഠമേ ഗന്ഥേ പഠമോ ആസവോ, ദുതിയേ ഗന്ഥേ ദുതിയോ ആസവോ, തതിയേ ഗന്ഥേ തതിയോ ആസവോ, ചതുത്ഥേ ഗന്ഥേ ചതുത്ഥോ ആസവോ. പഠമേ ആസവേ പഠമോ ഓഘോ, ദുതിയേ ആസവേ ദുതിയോ ഓഘോ, തതിയേ ആസവേ തതിയോ ഓഘോ, ചതുത്ഥേ ആസവേ ചതുത്ഥോ ഓഘോ. പഠമേ ഓഘേ പഠമോ സല്ലോ, ദുതിയേ ഓഘേ ദുതിയോ സല്ലോ, തതിയേ ഓഘേ തതിയോ സല്ലോ, ചതുത്ഥേ ഓഘേ ചതുത്ഥോ സല്ലോ. പഠമേ സല്ലേ പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ദുതിയേ സല്ലേ ദുതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, തതിയേ സല്ലേ തതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ചതുത്ഥേ സല്ലേ ചതുത്ഥീ [ചതുത്ഥാ (സീ.)] വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, പഠമായം വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം പഠമം അഗതിഗമനം. ദുതിയായം വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം ദുതിയം അഗതിഗമനം. തതിയായം വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം തതിയം അഗതിഗമനം, ചതുത്ഥിയം [ചതുത്ഥായം (സീ.)] വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം ചതുത്ഥം അഗതിഗമനം.

൮൩. തത്ഥ യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ ഫസ്സോ ആഹാരോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യോ ച മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ യോ ച വിഞ്ഞാണാഹാരോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യോ ച ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, യോ ച ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യോ ച ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ, യോ ച ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യഞ്ച കാമുപാദാനം യഞ്ച ഭവുപാദാനം, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യഞ്ച ദിട്ഠുപാദാനം യഞ്ച അത്തവാദുപാദാനം, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യോ ച കാമയോഗോ, യോ ച ഭവയോഗോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യോ ച ദിട്ഠിയോഗോ, യോ ച അവിജ്ജായോഗോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യോ ച അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ, യോ ച ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യോ ച പരാമാസകായഗന്ഥോ, യോ ച ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യോ ച കാമാസവോ, യോ ച ഭവാസവോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യോ ച ദിട്ഠാസവോ, യോ ച അവിജ്ജാസവോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യോ ച കാമോഘോ, യോ ച ഭവോഘോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യോ ച ദിട്ഠോഘോ, യോ ച അവിജ്ജോഘോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യോ ച രാഗസല്ലോ, യോ ച ദോസസല്ലോ, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യോ ച മാനസല്ലോ, യോ ച മോഹസല്ലോ, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യാ ച രൂപൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, യാ ച വേദനൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യാ ച സഞ്ഞൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, യാ ച സങ്ഖാരൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. തത്ഥ യഞ്ച ഛന്ദാ അഗതിഗമനം യഞ്ച ദോസാ അഗതിഗമനം, ഇമേ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ. യഞ്ച ഭയാ അഗതിഗമനം, യഞ്ച മോഹാ അഗതിഗമനം, ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ.

൮൪. തത്ഥ കബളീകാരേ ആഹാരേ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, ഫസ്സേ ആഹാരേ ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, വിഞ്ഞാണേ ആഹാരേ ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ, മനോസഞ്ചേതനായ ആഹാരേ ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ. പഠമേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ കാമേ ഉപാദിയതി, ഇദം വുച്ചതി കാമുപാദാനം; ദുതിയേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ അനാഗതം ഭവം ഉപാദിയതി, ഇദം വുച്ചതി ഭവുപാദാനം; തതിയേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ സംസാരാഭിനന്ദിനിം ദിട്ഠിം ഉപാദിയതി, ഇദം വുച്ചതി ദിട്ഠുപാദാനം; ചതുത്ഥേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ അത്താനം കപ്പിയം ഉപാദിയതി, ഇദം വുച്ചതി അത്തവാദുപാദാനം.

കാമുപാദാനേന കാമേഹി സംയുജ്ജതി, അയം വുച്ചതി കാമയോഗോ; ഭവുപാദാനേന ഭവേഹി സംയുജ്ജതി, അയം വുച്ചതി ഭവയോഗോ; ദിട്ഠുപാദാനേന പാപികായ ദിട്ഠിയാ സംയുജ്ജതി, അയം വുച്ചതി ദിട്ഠിയോഗോ; അത്തവാദുപാദാനേന അവിജ്ജായ സംയുജ്ജതി, അയം വുച്ചതി അവിജ്ജായോഗോ.

പഠമേ യോഗേ ഠിതോ അഭിജ്ഝായ കായം ഗന്ഥതി, അയം വുച്ചതി അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ; ദുതിയേ യോഗേ ഠിതോ ബ്യാപാദേന കായം ഗന്ഥതി, അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദകായഗന്ഥോ; തതിയേ യോഗേ ഠിതോ പരാമാസേന കായം ഗന്ഥതി, അയം വുച്ചതി പരാമാസകായഗന്ഥോ; ചതുത്ഥേ യോഗേ ഠിതോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസേന കായം ഗന്ഥതി, അയം വുച്ചതി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥോ.

തസ്സ ഏവംഗന്ഥിതാ കിലേസാ ആസവന്തി. കുതോ ച വുച്ചതി ആസവന്തീതി? അനുസയതോ വാ പരിയുട്ഠാനതോ വാ. തത്ഥ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന കാമാസവോ, ബ്യാപാദകായഗന്ഥേന ഭവാസവോ, പരാമാസകായഗന്ഥേന ദിട്ഠാസവോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥേന അവിജ്ജാസവോ.

തസ്സ ഇമേ ചത്താരോ ആസവാ വേപുല്ലം ഗതാ ഓഘാ ഭവന്തി. ഇതി ആസവവേപുല്ലാ ഓഘവേപുല്ലം. തത്ഥ കാമാസവേന കാമോഘോ, ഭവാസവേന ഭവോഘോ, ദിട്ഠാസവേന ദിട്ഠോഘോ, അവിജ്ജാസവേന അവിജ്ജോഘോ.

തസ്സ ഇമേ ചത്താരോ ഓഘാ അനുസയസഹഗതാ അജ്ഝാസയം അനുപവിട്ഠാ ഹദയം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി, തേന വുച്ചന്തി സല്ലാഇതി. തത്ഥ കാമോഘേന രാഗസല്ലോ, ഭവോഘേന ദോസസല്ലോ, ദിട്ഠോഘേന മാനസല്ലോ, അവിജ്ജോഘേന മോഹസല്ലോ.

തസ്സ ഇമേഹി ചതൂഹി സല്ലേഹി പരിയാദിന്നം [പരിയാദിണ്ണം (ക.)] വിഞ്ഞാണം ചതൂസു ധമ്മേസു സണ്ഠഹതി രൂപേ വേദനായ സഞ്ഞായ സങ്ഖാരേസു. തത്ഥ രാഗസല്ലേന നന്ദൂപസേചനേന വിഞ്ഞാണേന രൂപൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ദോസസല്ലേന നന്ദൂപസേചനേന വിഞ്ഞാണേന വേദനൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, മാനസല്ലേന നന്ദൂപസേചനേന വിഞ്ഞാണേന സഞ്ഞൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, മോഹസല്ലേന നന്ദൂപസേചനേന വിഞ്ഞാണേന സങ്ഖാരൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

തസ്സ ഇമാഹി ചതൂഹി വിഞ്ഞാണട്ഠിതീഹി ഉപത്ഥദ്ധം വിഞ്ഞാണം ചതൂഹി ധമ്മേഹി അഗതിം ഗച്ഛതി ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാ. തത്ഥ രാഗേന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി, ദോസേന ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി, ഭയേന ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി, മോഹേന മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി. ഇതി ഖോ തഞ്ച കമ്മം ഇമേ ച കിലേസാ, ഏസ ഹേതു സംസാരസ്സ, ഏവം സബ്ബേ കിലേസാ ചതൂഹി വിപല്ലാസേഹി നിദ്ദിസിതബ്ബാ.

൮൫. തത്ഥ ഇമാ ചതസ്സോ ദിസാ കബളീകാരോ ആഹാരോ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, കാമുപാദാനം, കാമയോഗോ, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ, കാമാസവോ, കാമോഘോ, രാഗസല്ലോ, രൂപൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ഛന്ദാ അഗതിഗമനന്തി പഠമാ ദിസാ.

ഫസ്സോ ആഹാരോ, ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, ഭവുപാദാനം, ഭവയോഗോ, ബ്യാപാദകായഗന്ഥോ, ഭവാസവോ, ഭവോഘോ, ദോസസല്ലോ, വേദനൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ദോസാ അഗതിഗമനന്തി ദുതിയാ ദിസാ.

വിഞ്ഞാണാഹാരോ ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ, ദിട്ഠുപാദാനം, ദിട്ഠിയോഗോ പരാമാസകായഗന്ഥോ, ദിട്ഠാസവോ, ദിട്ഠോഘോ, മാനസല്ലോ, സഞ്ഞൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ഭയാ അഗതിഗമനന്തി തതിയാ ദിസാ.

മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ, അത്തവാദുപാദാനം, അവിജ്ജായോഗോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥോ, അവിജ്ജാസവോ, അവിജ്ജോഘോ, മോഹസല്ലോ, സങ്ഖാരൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, മോഹാ അഗതിഗമനന്തി ചതുത്ഥീ ദിസാ.

തത്ഥ യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ യോ ച ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, കാമുപാദാനം, കാമയോഗോ, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ, കാമാസവോ, കാമോഘോ, രാഗസല്ലോ, രൂപൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി ഛന്ദാ അഗതിഗമനന്തി, ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഇമേ രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ.

തത്ഥ യോ ച ഫസ്സോ ആഹാരോ യോ ച ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, ഭവുപാദാനം, ഭവയോഗോ, ബ്യാപാദകായഗന്ഥോ, ഭവാസവോ, ഭവോഘോ, ദോസസല്ലോ, വേദനൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ദോസാ അഗതിഗമനന്തി ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം, ഇമേ ദോസചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ.

തത്ഥ യോ ച വിഞ്ഞാണാഹാരോ യോ ച ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ, ദിട്ഠുപാദാനം, ദിട്ഠിയോഗോ, പരാമാസകായഗന്ഥോ, ദിട്ഠാസവോ, ദിട്ഠോഘോ, മാനസല്ലോ, സഞ്ഞൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ഭയാ അഗതിഗമനന്തി ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ മന്ദസ്സ ഉപക്കിലേസാ.

തത്ഥ യോ ച മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ യോ ച ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ, അത്തവാദുപാദാനം, അവിജ്ജായോഗോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥോ, അവിജ്ജാസവോ, അവിജ്ജോഘോ, മോഹസല്ലോ, സങ്ഖാരൂപഗാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, മോഹാ അഗതിഗമനന്തി, ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ ഉദത്തസ്സ [ഉദത്ഥസ്സ (സീ. ക.)] ഉപക്കിലേസാ.

തത്ഥ യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ യോ ച ഫസ്സോ ആഹാരോ, ഇമേ അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തി, വിഞ്ഞാണാഹാരോ സുഞ്ഞതായ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ അനിമിത്തേന, തത്ഥ യോ ച ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, യോ ച ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ, ഇമേ അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ സുഞ്ഞതായ, ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ അനിമിത്തേന. തത്ഥ കാമുപാദാനഞ്ച ഭവുപാദാനഞ്ച അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി. ദിട്ഠുപാദാനം സുഞ്ഞതായ, അത്തവാദുപാദാനം അനിമിത്തേന. തത്ഥ കാമയോഗോ ച ഭവയോഗോ ച അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി, ദിട്ഠിയോഗോ സുഞ്ഞതായ, അവിജ്ജായോഗോ അനിമിത്തേന. തത്ഥ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ ച ബ്യാപാദകായഗന്ഥോ ച അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി, പരാമാസകായഗന്ഥോ സുഞ്ഞതായ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥോ അനിമിത്തേന.

തത്ഥ കാമാസവോ ച ഭവാസവോ ച അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി, ദിട്ഠാസവോ സുഞ്ഞതായ, അവിജ്ജാസവോ അനിമിത്തേന. തത്ഥ കാമോഘോ ച ഭവോഘോ ച അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി, ദിട്ഠോഘോ സുഞ്ഞതായ, അവിജ്ജോഘോ അനിമിത്തേന. തത്ഥ രാഗസല്ലോ ച ദോസസല്ലോ ച അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി, മാനസല്ലോ സുഞ്ഞതായ, മോഹസല്ലോ അനിമിത്തേന. തത്ഥ രൂപൂപഗാ ച വിഞ്ഞാണട്ഠിതി വേദനൂപഗാ ച വിഞ്ഞാണട്ഠിതി അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തി, സഞ്ഞൂപഗാ സുഞ്ഞതായ, സങ്ഖാരൂപഗാ അനിമിത്തേന.

തത്ഥ ഛന്ദാ ച അഗതിഗമനം ദോസാ ച അഗതിഗമനം അപ്പണിഹിതേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി, ഭയാ അഗതിഗമനം സുഞ്ഞതായ, മോഹാ അഗതിഗമനം അനിമിത്തേന വിമോക്ഖമുഖേന പഹാനം ഗച്ഛന്തി. ഇതി സബ്ബേ ലോകവട്ടാനുസാരിനോ ധമ്മാ നിയ്യന്തി. തേ ലോകാ തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹി.

൮൬. തത്രിദം നിയ്യാനം –

ചതസ്സോ പടിപദാ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരി ഝാനാനി, ചത്താരോ വിഹാരാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി, ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ, ചത്താരോ സുഖഭാഗിയാ ധമ്മാ, ചതസ്സോ അപ്പമാണാ.

പഠമാ പടിപദാ പഠമം സതിപട്ഠാനം, ദുതിയാ പടിപദാ ദുതിയം സതിപട്ഠാനം, തതിയാ പടിപദാ തതിയം സതിപട്ഠാനം, ചതുത്ഥീ പടിപദാ ചതുത്ഥം സതിപട്ഠാനം. പഠമം സതിപട്ഠാനം പഠമം ഝാനം, ദുതിയം സതിപട്ഠാനം ദുതിയം ഝാനം, തതിയം സതിപട്ഠാനം തതിയം ഝാനം. ചതുത്ഥം സതിപട്ഠാനം ചതുത്ഥം ഝാനം. പഠമം ഝാനം പഠമോ വിഹാരോ, ദുതിയം ഝാനം ദുതിയോ വിഹാരോ, തതിയം ഝാനം തതിയോ വിഹാരോ, ചതുത്ഥം ഝാനം ചതുത്ഥോ വിഹാരോ. പഠമോ വിഹാരോ പഠമം സമ്മപ്പധാനം, ദുതിയോ വിഹാരോ ദുതിയം സമ്മപ്പധാനം, തതിയോ വിഹാരോ തതിയം സമ്മപ്പധാനം, ചതുത്ഥോ വിഹാരോ ചതുത്ഥം സമ്മപ്പധാനം. പഠമം സമ്മപ്പധാനം പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, ദുതിയം ദുതിയോ, തതിയം തതിയോ, ചതുത്ഥം സമ്മപ്പധാനം ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ. പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പഠമം അധിട്ഠാനം, ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ദുതിയം അധിട്ഠാനം, തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ തതിയം അധിട്ഠാനം, ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ചതുത്ഥം അധിട്ഠാനം. പഠമം അധിട്ഠാനം പഠമാ സമാധിഭാവനാ, ദുതിയം അധിട്ഠാനം ദുതിയാ സമാധിഭാവനാ, തതിയം അധിട്ഠാനം തതിയാ സമാധിഭാവനാ, ചതുത്ഥം അധിട്ഠാനം ചതുത്ഥീ സമാധിഭാവനാ. പഠമാ സമാധിഭാവനാ പഠമോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ, ദുതിയാ സമാധിഭാവനാ ദുതിയോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ, തതിയാ സമാധിഭാവനാ തതിയോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ, ചതുത്ഥീ സമാധിഭാവനാ ചതുത്ഥോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ. പഠമോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ പഠമം അപ്പമാണം, ദുതിയോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ ദുതിയം അപ്പമാണം, തതിയോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ തതിയം അപ്പമാണം, ചതുത്ഥോ സുഖഭാഗിയോ ധമ്മോ ചതുത്ഥം അപ്പമാണം. പഠമാ പടിപദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ [ബഹുലികതാ (ക.)] പഠമം സതിപട്ഠാനം പരിപൂരേതി, ദുതിയാ പടിപദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദുതിയം സതിപട്ഠാനം പരിപൂരേതി, തതിയാ പടിപദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ തതിയം സതിപട്ഠാനം പരിപൂരേതി, ചതുത്ഥീ പടിപദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ചതുത്ഥം സതിപട്ഠാനം പരിപൂരേതി. പഠമോ സതിപട്ഠാനോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ പഠമം ഝാനം പരിപൂരേതി, ദുതിയോ സതിപട്ഠാനോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ദുതിയം ഝാനം പരിപൂരേതി, തതിയോ സതിപട്ഠാനോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തതിയം ഝാനം പരിപൂരേതി, ചതുത്ഥോ സതിപട്ഠാനോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചതുത്ഥം ഝാനം പരിപൂരേതി.

പഠമം ഝാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം പഠമം വിഹാരം പരിപൂരേതി, ദുതിയം ഝാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം ദുതിയം വിഹാരം പരിപൂരേതി, തതിയം ഝാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം തതിയം വിഹാരം പരിപൂരേതി, ചതുത്ഥം ഝാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം ചതുത്ഥം വിഹാരം പരിപൂരേതി. പഠമോ വിഹാരോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദം പരിപൂരേതി, ദുതിയോ വിഹാരോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം പരിപൂരേതി, തതിയോ വിഹാരോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദം പരിപൂരേതി, ചതുത്ഥോ വിഹാരോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിം അസമ്മോസം ഭിയ്യോഭാവം പരിപൂരേതി. പഠമം സമ്മപ്പധാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം മാനപ്പഹാനം പരിപൂരേതി, ദുതിയം സമ്മപ്പധാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം ആലയസമുഗ്ഘാതം പരിപൂരേതി, തതിയം സമ്മപ്പധാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അവിജ്ജാപഹാനം പരിപൂരേതി, ചതുത്ഥം സമ്മപ്പധാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം ഭവൂപസമം പരിപൂരേതി. മാനപ്പഹാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം സച്ചാധിട്ഠാനം പരിപൂരേതി, ആലയസമുഗ്ഘാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചാഗാധിട്ഠാനം പരിപൂരേതി, അവിജ്ജാപഹാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം പഞ്ഞാധിട്ഠാനം പരിപൂരേതി, ഭവൂപസമോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഉപസമാധിട്ഠാനം പരിപൂരേതി. സച്ചാധിട്ഠാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം ഛന്ദസമാധിം പരിപൂരേതി, ചാഗാധിട്ഠാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം വീരിയസമാധിം പരിപൂരേതി, പഞ്ഞാധിട്ഠാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം ചിത്തസമാധിം പരിപൂരേതി, ഉപസമാധിട്ഠാനം ഭാവിതം ബഹുലീകതം വീമംസാസമാധിം പരിപൂരേതി. ഛന്ദസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, വീരിയസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തപം പരിപൂരേതി, ചിത്തസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ബുദ്ധിം പരിപൂരേതി, വീമംസാസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗം പരിപൂരേതി. ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ മേത്തം പരിപൂരേതി, തപോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ കരുണം പരിപൂരേതി, ബുദ്ധി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മുദിതം പരിപൂരേതി, സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഉപേക്ഖം പരിപൂരേതി.

൮൭. തത്ഥ ഇമാ ചതസ്സോ ദിസാ പഠമാ പടിപദാ പഠമോ സതിപട്ഠാനോ പഠമം ഝാനം പഠമോ വിഹാരോ പഠമോ സമ്മപ്പധാനോ പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സച്ചാധിട്ഠാനം ഛന്ദസമാധി ഇന്ദ്രിയസംവരോ മേത്താ ഇതി പഠമാ ദിസാ.

ദുതിയാ പടിപദാ ദുതിയോ സതിപട്ഠാനോ ദുതിയോ വിഹാരോ ദുതിയോ സമ്മപ്പധാനോ ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ഭവാധിട്ഠാനം വീരിയസമാധി തപോ കരുണാ ഇതി ദുതിയാ ദിസാ.

തതിയാ പടിപദാ തതിയോ സതിപട്ഠാനോ തതിയം ഝാനം തതിയോ വിഹാരോ തതിയോ സമ്മപ്പധാനോ തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പഞ്ഞാധിട്ഠാനം ചിത്തസമാധി ബുദ്ധി മുദിതാ ഇതി തതിയാ ദിസാ.

ചതുത്ഥീ പടിപദാ ചതുത്ഥോ സതിപട്ഠാനോ ചതുത്ഥം ഝാനം ചതുത്ഥോ വിഹാരോ ചതുത്ഥോ സമ്മപ്പധാനോ ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ഉപസമാധിട്ഠാനം വീമംസാസമാധി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ ഉപേക്ഖാ ഇതി ചതുത്ഥീ ദിസാ.

തത്ഥ പഠമാ പടിപദാ പഠമോ സതിപട്ഠാനോ പഠമം ഝാനം പഠമോ വിഹാരോ പഠമോ സമ്മപ്പധാനോ പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സച്ചാധിട്ഠാനം ഛന്ദസമാധി ഇന്ദ്രിയസംവരോ, മേത്താ ഇതി ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഇദം രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭേസജ്ജം.

ദുതിയാ പടിപദാ ദുതിയോ സതിപട്ഠാനോ ദുതിയം ഝാനം ദുതിയോ വിഹാരോ ദുതിയോ സമ്മപ്പധാനോ ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ചാഗാധിട്ഠാനം വീരിയസമാധി തപോ കരുണാ ഇതി ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഇദം ദോസചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭേസജ്ജം.

തതിയാ പടിപദാ തതിയോ സതിപട്ഠാനോ തതിയം ഝാനം തതിയോ വിഹാരോ തതിയോ സമ്മപ്പധാനോ തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ പഞ്ഞാധിട്ഠാനം ചിത്തസമാധി ബുദ്ധി മുദിതാ ഇതി ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഇദം ദിട്ഠിചരിതസ്സ മന്ദസ്സ ഭേസജ്ജം.

ചതുത്ഥീ പടിപദാ ചതുത്ഥോ സതിപട്ഠാനോ ചതുത്ഥം ഝാനം ചതുത്ഥോ വിഹാരോ ചതുത്ഥോ സമ്മപ്പധാനോ ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ ഉപസമാധിട്ഠാനം വീമംസാസമാധി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ ഉപേക്ഖാ ഇതി ഇമേസം ദസന്നം സുത്താനം ഏകോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഇദം ദിട്ഠിചരിതസ്സ ഉദത്തസ്സ ഭേസജ്ജം.

തത്ഥ ദുക്ഖാ ച പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ദുക്ഖാ ച പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ കായേ കായാനുപസ്സിതാ സതിപട്ഠാനഞ്ച വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിതാ സതിപട്ഠാനഞ്ച അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിതാ സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം. ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിതാ അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ പഠമഞ്ച ഝാനം ദുതിയഞ്ച ഝാനം അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, തതിയം ഝാനം സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം, ചതുത്ഥം ഝാനം അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ പഠമോ ച വിഹാരോ ദുതിയോ ച വിഹാരോ അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, തതിയോ വിഹാരോ സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം, ചതുത്ഥോ വിഹാരോ അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

യത്ഥ പഠമഞ്ച സമ്മപ്പധാനം ദുതിയഞ്ച സമ്മപ്പധാനം അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, തതിയം സമ്മപ്പധാനം സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം, ചതുത്ഥം സമ്മപ്പധാനം അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ മാനപ്പഹാനഞ്ച ആലയസമുഗ്ഘാതോ ച അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, അവിജ്ജാപഹാനം സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം, ഭവൂപസമോ അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ സച്ചാധിട്ഠാനഞ്ച ചാഗാധിട്ഠാനഞ്ച അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, പഞ്ഞാധിട്ഠാനം സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം, ഉപസമാധിട്ഠാനം അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ ഛന്ദസമാധി ച വീരിയസമാധി ച അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, ചിത്തസമാധി സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം, വീമംസാസമാധി അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ ഇന്ദ്രിയസംവരോ ച തപോ ച അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, ബുദ്ധി സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തത്ഥ മേത്താ ച കരുണാ ച അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, മുദിതാ സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖം ഉപേക്ഖാ അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം.

തേസം വിക്കീളിതം. ചത്താരോ ആഹാരാ തേസം പടിപക്ഖോ ചതസ്സോ പടിപദാ…പേ… ചത്താരോ വിപല്ലാസാ തേസം പടിപക്ഖോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. ചത്താരി ഉപാദാനാനി തേസം പടിപക്ഖോ ചത്താരി ഝാനാനി. ചത്താരോ യോഗാ തേസം പടിപക്ഖോ ചത്താരോ വിഹാരാ. ചത്താരോ ഗന്ഥാ തേസം പടിപക്ഖോ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ. ചത്താരോ ആസവാ തേസം പടിപക്ഖോ ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ. ചത്താരോ ഓഘാ തേസം പടിപക്ഖോ ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി. ചത്താരോ സല്ലാ തേസം പടിപക്ഖോ ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ. ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ താസം പടിപക്ഖോ ചത്താരോ സുഖഭാഗിയാ ധമ്മാ. ചത്താരി അഗതിഗമനാനി തേസം പടിപക്ഖോ ചതസ്സോ അപ്പമാണാ.

സീഹാ ബുദ്ധാ പച്ചേകബുദ്ധാ സാവകാ ച ഹതരാഗദോസമോഹാ, തേസം വിക്കീളിതം ഭാവനാ സച്ഛികിരിയാ ബ്യന്തീകിരിയാ ച. വിക്കീളിതം ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം വിക്കീളിതം വിപരിയാസാനധിട്ഠാനഞ്ച. ഇന്ദ്രിയാനി സദ്ധമ്മഗോചരോ വിപരിയാസാ കിലേസഗോചരോ. അയം വുച്ചതി സീഹവിക്കീളിതസ്സ ച നയസ്സ ദിസാലോചനസ്സ ച നയസ്സ ഭൂമീതി. തേനാഹ ‘‘യോ നേതി വിപല്ലാസേഹി സംകിലേസേ’’തി. വേയ്യാകരണേസു ഹി യേ ‘‘കുസലാകുസലാ’’തി ച.

തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി, ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ; യേ സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി, ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ. തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ, ചത്താരോ ആഹാരാ, ചത്താരോ വിപല്ലാസാ, ചത്താരി ഉപാദാനാനി, ചത്താരോ യോഗാ, ചത്താരോ ഗന്ഥാ, ചത്താരോ ആസവാ, ചത്താരോ ഓഘാ, ചത്താരോ സല്ലാ, ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, ചത്താരി അഗതിഗമനാനീതി. തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം ഇദം വോദാനം, ചതസ്സോ പടിപദാ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരി ഝാനാനി, ചത്താരോ വിഹാരാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി, ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ, ചത്താരോ സുഖഭാഗിയാ ധമ്മാ, ചതസ്സോ അപ്പമാണാ ഇതി.

൮൮. തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ. യേ സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി, ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ. തത്ഥ യോ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, അയം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യോ സാധാരണായ, അയം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, അയം നേയ്യോ.

തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സമഥം ഉപദിസതി, നേയ്യസ്സ വിപസ്സനം, സമഥവിപസ്സനം വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ. തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മുദുകം ധമ്മദേസനം ഉപദിസതി, തിക്ഖം നേയ്യസ്സ, മുദുതിക്ഖം വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ, തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസയതി, സംഖിത്തവിത്ഥാരേന വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ, വിത്ഥാരേന നേയ്യസ്സ. തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സരണം ഉപദിസതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ഉപദിസതി, നേയ്യസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ഉപദിസതി. തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖം പഞ്ഞാപയതി, അധിചിത്തം വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ, അധിസീലം നേയ്യസ്സ.

തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി, ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ. യേ സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി. ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ. ഇതി ഖോ ചത്താരി ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോതി.

തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ, തീണി അകുസലമൂലാനി ലോഭോ അകുസലമൂലം ദോസോ അകുസലമൂലം മോഹോ അകുസലമൂലം, തീണി ദുച്ചരിതാനി – കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതം മനോദുച്ചരിതം; തയോ അകുസലവിതക്കാ – കാമവിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ; തിസ്സോ അകുസലസഞ്ഞാ – കാമസഞ്ഞാ ബ്യാപാദസഞ്ഞാ വിഹിംസാസഞ്ഞാ; തിസ്സോ വിപരീതസഞ്ഞാ – നിച്ചസഞ്ഞാ സുഖസഞ്ഞാ അത്തസഞ്ഞാ; തിസ്സോ വേദനാ – സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖാ വേദനാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ; തിസ്സോ ദുക്ഖതാ – ദുക്ഖദുക്ഖതാ സങ്ഖാരദുക്ഖതാ വിപരിണാമദുക്ഖതാ; തയോ അഗ്ഗീ – രാഗഗ്ഗി ദോസഗ്ഗി മോഹഗ്ഗി; തയോ സല്ലാ – രാഗസല്ലോ ദോസസല്ലോ മോഹസല്ലോ; തിസ്സോ ജടാ – രാഗജടാ ദോസജടാ മോഹജടാ; തിസ്സോ അകുസലൂപപരിക്ഖാ – അകുസലം കായകമ്മം അകുസലം വചീകമ്മം അകുസലം മനോകമ്മം. തിസ്സോ വിപത്തിയോ – സീലവിപത്തി ദിട്ഠിവിപത്തി ആചാരവിപത്തീതി. തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇദം വോദാനം. തീണി കുസലമൂലാനി – അലോഭോ കുസലമൂലം അദോസോ കുസലമൂലം അമോഹോ കുസലമൂലം. തീണി സുചരിതാനി – കായസുചരിതം വചീസുചരിതം മനോസുചരിതം. തയോ കുസലവിതക്കാ – നേക്ഖമ്മവിതക്കോ അബ്യാപാദവിതക്കോ അവിഹിംസാവിതക്കോ. തയോ സമാധീ – സവിതക്കോ സവിചാരോ സമാധി അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി. തിസ്സോ കുസലസഞ്ഞാ – നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ അബ്യാപാദസഞ്ഞാ അവിഹിംസാസഞ്ഞാ. തിസ്സോ അവിപരീതസഞ്ഞാ – അനിച്ചസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ. തിസ്സോ കുസലൂപപരിക്ഖാ – കുസലം കായകമ്മം കുസലം വചീകമ്മം കുസലം മനോകമ്മം. തീണി സോചേയ്യാനി – കായസോചേയ്യം വചീസോചേയ്യം മനോസോചേയ്യം; തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ – സീലസമ്പത്തി സമാധിസമ്പത്തി പഞ്ഞാസമ്പത്തി. തിസ്സോ സിക്ഖാ – അധിസീലസിക്ഖാ അധിചിത്തസിക്ഖാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ; തയോ ഖന്ധാ – സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. തീണി വിമോക്ഖമുഖാനി – സുഞ്ഞതം അനിമിത്തം അപ്പണിഹിതന്തി.

ഇതി ഖോ ചത്താരി ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തി, തീണി ഹുത്വാ ദ്വേ ഭവന്തി തണ്ഹാചരിതോ ച ദിട്ഠിചരിതോ ച.

തേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ, തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ച അഹിരികഞ്ച അനോത്തപ്പഞ്ച അസ്സതി ച അസമ്പജഞ്ഞഞ്ച അയോനിസോ മനസികാരോ ച കോസജ്ജഞ്ച ദോവചസ്സഞ്ച അഹംകാരോ ച മമംകാരോ ച അസ്സദ്ധാ ച പമാദോ ച അസദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച അസംവരോ ച അഭിജ്ഝാ ച ബ്യാപാദോ ച നീവരണഞ്ച സംയോജനഞ്ച കോധോ ച ഉപനാഹോ ച മക്ഖോ ച പലാസോ ച ഇസ്സാ ച മച്ഛേരഞ്ച മായാ ച സാഠേയ്യഞ്ച സസ്സതദിട്ഠി ച ഉച്ഛേദദിട്ഠിചാതി.

തേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം ഇദം വോദാനം, സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച യോനിസോ മനസികാരോ ച വീരിയാരമ്ഭോ ച സോവചസ്സഞ്ച ധമ്മേ ഞാണഞ്ച അന്വയേ ഞാണഞ്ച ഖയേ ഞാണഞ്ച അനുപ്പാദേ ഞാണഞ്ച സദ്ധാ ച അപ്പമാദോ ച സദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച സംവരോ ച അനഭിജ്ഝാ ച അബ്യാപാദോ ച രാഗവിരാഗാ ച ചേതോവിമുത്തി അവിജ്ജാവിരാഗാ ച പഞ്ഞാവിമുത്തി അഭിസമയോ ച അപ്പിച്ഛതാ ച സന്തുട്ഠി ച അക്കോധോ ച അനുപനാഹോ ച അമക്ഖോ ച അപലാസോ ച ഇസ്സാപഹാനഞ്ച മച്ഛരിയപ്പഹാനഞ്ച വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച സങ്ഖതാരമ്മണോ ച വിമോക്ഖോ അസങ്ഖതാരമ്മണോ ച വിമോക്ഖോ സഉപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതു അനുപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതൂതി.

അയം വുച്ചതി തിപുക്ഖലസ്സ ച നയസ്സ അങ്കുസസ്സ ച നയസ്സ ഭൂമീതി. തേനാഹ ‘‘യോ അകുസലേ സമൂലേഹി നേതീ’’തി ‘‘ഓലോകേത്വാ ദിസലോചനേനാ’’തി ച.

നിയുത്തം നയസമുട്ഠാനം.