സാസനപട്ഠാനം

൮൯. തത്ഥ അട്ഠാരസ മൂലപദാ കുഹിം ദട്ഠബ്ബാ? സാസനപട്ഠാനേ. തത്ഥ കതമം സാസനപട്ഠാനം? സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം, വാസനാഭാഗിയം സുത്തം, നിബ്ബേധഭാഗിയം സുത്തം, അസേക്ഖഭാഗിയം സുത്തം, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച സുത്തം, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച സുത്തം, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച സുത്തം, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച സുത്തം, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച സുത്തം, വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച സുത്തം, തണ്ഹാസംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം, ദിട്ഠിസംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം, ദുച്ചരിതസംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം, തണ്ഹാവോദാനഭാഗിയം സുത്തം, ദിട്ഠിവോദാനഭാഗിയം സുത്തം, ദുച്ചരിതവോദാനഭാഗിയം സുത്തം.

തത്ഥ സംകിലേസോ തിവിധോ – തണ്ഹാസംകിലേസോ ദിട്ഠിസംകിലേസോ ദുച്ചരിതസംകിലേസോ. തത്ഥ തണ്ഹാസംകിലേസോ സമഥേന വിസുജ്ഝതി, സോ സമഥോ സമാധിക്ഖന്ധോ. ദിട്ഠിസംകിലേസോ വിപസ്സനായ വിസുജ്ഝതി, സാ വിപസ്സനാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. ദുച്ചരിതസംകിലേസോ സുചരിതേന വിസുജ്ഝതി, തം സുചരിതം സീലക്ഖന്ധോ. തസ്സ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ യദി ആസത്തി ഉപ്പജ്ജതി ഭവേസു, ഏവം സായം സമഥവിപസ്സനാ ഭാവനാമയം പുഞ്ഞക്രിയവത്ഥു ഭവതി തത്രൂപപത്തിയാ സംവത്തതി. ഇമാനി ചത്താരി സുത്താനി, സാധാരണാനി കതാനി അട്ഠ ഭവന്തി, താനിയേവ അട്ഠ സുത്താനി സാധാരണാനി കതാനി സോളസ ഭവന്തി.

ഇമേഹി സോളസഹി സുത്തേഹി ഭിന്നേഹി നവവിധം സുത്തം ഭിന്നം ഭവതി. ഗാഥായ ഗാഥാ അനുമിനിതബ്ബാ, വേയ്യാകരണേന വേയ്യാകരണം അനുമിനിതബ്ബം. സുത്തേന സുത്തം അനുമിനിതബ്ബം.

൯൦. തത്ഥ കതമം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം?

‘‘കാമന്ധാ ജാലസഞ്ഛന്നാ, തണ്ഹാഛദനഛാദിതാ;

പമത്തബന്ധനാ [പമത്തബന്ധുനാ (ഉദാ. ൭൪)] ബദ്ധാ, മച്ഛാവ കുമിനാമുഖേ;

ജരാമരണമന്വേന്തി, വച്ഛോ ഖീരപകോവ [ഖീരൂപകോവ (ക.) പസ്സ ഉദാ. ൬൪] മാതര’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അഗതിഗമനാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഛന്ദാഗതിം [ഛന്ദാ അഗതിം (സീ. ക.) പസ്സ അ. നി. ൪.൧൭] ഗച്ഛതി, ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി, മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി, ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അഗതിഗമനാനി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ, അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാ, യോ ധമ്മം അതിവത്തതി;

നിഹീയതി തസ്സ യസോ, കാളപക്ഖേവ ചന്ദിമാ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ;

മനസാ ചേ പദുട്ഠേന, ഭാസതി വാ കരോതി വാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘മിദ്ധീ [പസ്സ ധ. പ. ൩൨൫] യദാ ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച, നിദ്ദായിതാ സമ്പരിവത്തസായീ;

മഹാവരാഹോവ നിവാപപുട്ഠോ, പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘അയസാവ മലം സമുട്ഠിതം, തതുട്ഠായ [തദുട്ഠായ (സീ.) പസ്സ ധ. പ. ൨൪൦] തമേവ ഖാദതി;

ഏവം അതിധോനചാരിനം, സാനി [താനി (സീ.) പസ്സ ധ. പ. ൨൪൦] കമ്മാനി നയന്തി ദുഗ്ഗതി’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘ചോരോ യഥാ സന്ധിമുഖേ ഗഹീതോ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി ബജ്ഝതേ ച;

ഏവം അയം പേച്ച പജാ പരത്ഥ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി ബജ്ഝതേ ചാ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘സുഖകാമാനി ഭൂതാനി, യോ ദണ്ഡേന വിഹിംസതി;

അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ന ലഭതേ [ലഭേ (ക.) പസ്സ ധ. പ. ൧൩൧] സുഖ’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘ഗുന്നം ചേ തരമാനാനം, ജിമ്ഹം ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോ;

സബ്ബാ താ ജിമ്ഹം ഗച്ഛന്തി, നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ [ജിമ്ഹഗതേ (സീ. ക.) പസ്സ അ. നി. ൪.൭൦] സതി.

‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, യോ ഹോതി സേട്ഠസമ്മതോ;

സോ ചേ അധമ്മം ചരതി, പഗേവ ഇതരാ പജാ;

സബ്ബം രട്ഠം ദുക്ഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി അധമ്മികോ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘സുകിച്ഛരൂപാവതിമേ മനുസ്സാ, കരോന്തി പാപം ഉപധീസു രത്താ;

ഗച്ഛന്തി തേ ബഹുജനസന്നിവാസം, നിരയം അവീചിം കടുകം ഭയാനക’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘ഫലം വേ [പസ്സ അ. നി. ൪.൬൮] കദലിം ഹന്തി, ഫലം വേളും ഫലം നളം;

സക്കാരോ കാപുരിസം ഹന്തി, ഗബ്ഭോ അസ്സതരിം യഥാ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘കോധമക്ഖഗരു ഭിക്ഖു, ലാഭസക്കാരഗാരവോ [ലാഭസക്കാരകാരണാ (സീ. ക.) പസ്സ അ. നി. ൪.൪൩];

സുഖേത്തേ പൂതിബീജംവ, സദ്ധമ്മേ ന വിരൂഹതീ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

൯൧. ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം പദുട്ഠചിത്തം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി, (യഥാ ഖോ അയം പുഗ്ഗലോ ഇരിയതി, യഞ്ച പടിപദം പടിപന്നോ, യഞ്ച മഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ) [( ) നത്ഥി അ. നി. ൧.൪൩-൪൪; ഇതിവു. ൨൦]. ഇമമ്ഹി ചായം സമയേ കാലം കരേയ്യ, യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ, ഏവം നിരയേ. തം കിസ്സ ഹേതു? ചിത്തം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പദുട്ഠം [പദോസിതം (സീ. ക.) അ. നി. ൧.൪൩; ഇതിവു. ൨൦ പസ്സിതബ്ബം], ചേതോപദോസഹേതു [ചിത്തപദോസഹേതു (സീ. ക.)] ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച, തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പദുട്ഠചിത്തം ഞത്വാന, ഏകച്ചം ഇധ പുഗ്ഗലം;

ഏതമത്ഥഞ്ച ബ്യാകാസി, ബുദ്ധോ [സത്ഥാ (സീ. ക.)] ഭിക്ഖൂന സന്തികേ;

ഇമമ്ഹി ചായം സമയേ, കാലം കയിരാഥ പുഗ്ഗലോ;

നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ, ചിത്തം ഹിസ്സ പദൂസിതം;

ചേതോപദോസഹേതു ഹി, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതിം.

യഥാഭതം നിക്ഖിപേയ്യ, ഏവമേവ തഥാവിധോ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ ഇതി മേ സുതന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘സചേ ഭായഥ ദുക്ഖസ്സ, സചേ വോ ദുക്ഖമപ്പിയം;

മാകത്ഥ പാപകം കമ്മം, ആവി [ആവീ (സീ.) പസ്സ ഉദാ. ൪൪] വാ യദി വാ രഹോ.

‘‘സചേ ച പാപകം കമ്മം, കരിസ്സഥ കരോഥ വാ;

ന വോ ദുക്ഖാ പമുത്യത്ഥി, ഉപേച്ചപി പലായത’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘അധമ്മേന ധനം ലദ്ധാ, മുസാവാദേന ചൂഭയം;

മമേതി ബാലാ മഞ്ഞന്തി, തം കഥം നു ഭവിസ്സതി.

‘‘അന്തരായാ സു ഭവിസ്സന്തി, സമ്ഭതസ്സ വിനസ്സതി;

മതാ സഗ്ഗം ന ഗച്ഛന്തി, നനു ഏത്താവതാ ഹതാ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘കഥം ഖണതി അത്താനം, കഥം മിത്തേഹി ജീരതി;

കഥം വിവട്ടതേ ധമ്മാ, കഥം സഗ്ഗം ന ഗച്ഛതി.

‘‘ലോഭാ ഖണതി അത്താനം, ലുദ്ധോ മിത്തേഹി ജീരതി;

ലോഭാ വിവട്ടതേ ധമ്മാ, ലോഭാ സഗ്ഗം ന ഗച്ഛതീ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘ചരന്തി ബാലാ ദുമ്മേധാ, അമിത്തേനേവ അത്തനാ;

കരോന്താ പാപകം കമ്മം, യം ഹോതി കടുകപ്ഫലം [കടകം ഫലം (ക.) പസ്സ ധ. പ. ൬൬].

‘‘ന തം കമ്മം കതം സാധു, യം കത്വാ അനുതപ്പതി;

യസ്സ അസ്സുമുഖോ രോദം, വിപാകം പടിസേവതീ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘ദുക്കരം ദുത്തിതിക്ഖഞ്ച, അബ്യത്തേന ച [അവിയത്തേന (സീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൧.൧൭] സാമഞ്ഞം;

ബഹൂ ഹി തത്ഥ സമ്ബാധാ, യത്ഥ ബാലോ വിസീദതി.

‘‘യോ ഹി അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച, ഭാസമാനേ തഥാഗതേ;

മനം പദോസയേ ബാലോ, മോഘം ഖോ തസ്സ ജീവിതം.

‘‘ഏതഞ്ചാഹം അരഹാമി, ദുക്ഖഞ്ച ഇതോ ച പാപിയതരം ഭന്തേ;

യോ അപ്പമേയ്യേസു തഥാഗതേസു, ചിത്തം പദോസേമി അവീതരാഗോ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘അപ്പമേയ്യം പമിനന്തോ, കോധ വിദ്വാ വികപ്പയേ;

അപ്പമേയ്യം പമായിനം [പമായന്തം (സീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൧.൧൭൯], നിവുതം തം മഞ്ഞേ അകിസ്സവ’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘പുരിസസ്സ ഹി ജാതസ്സ, കുഠാരീ [കുധാരീ (ക.) പസ്സ സം. നി. ൧.൧൮൦] ജായതേ മുഖേ;

യായ ഛിന്ദതി അത്താനം, ബാലോ ദുബ്ഭാസിതം ഭണം.

‘‘ന ഹി സത്ഥം സുനിസിതം, വിസം ഹലാഹലം ഇവ;

ഏവം വിരദ്ധം പാതേതി, വാചാ ദുബ്ഭാസിതാ യഥാ’’തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

൯൨. ‘‘യോ നിന്ദിയം പസംസതി, തം വാ നിന്ദതി യോ പസംസിയോ;

വിചിനാതി മുഖേന സോ കലിം, കലിനാ തേന സുഖം ന വിന്ദതി.

‘‘അപ്പമത്തോ അയം കലി, യോ അക്ഖേസു ധനപരാജയോ;

സബ്ബസ്സാപി സഹാപി അത്തനാ, അയമേവ മഹന്തതരോ [മഹത്തരോ (ക.) പസ്സ അ. നി. ൪.൩; സം. നി. ൧.൧൮൦] കലി;

യോ സുഗതേസു മനം പദോസയേ.

‘‘സതം സഹസ്സാനം നിരബ്ബുദാനം, ഛത്തിംസതീ പഞ്ച ച അബ്ബുദാനി;

യമരിയഗരഹീ നിരയം ഉപേതി, വാചം മനഞ്ച പണിധായ പാപക’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘യോ ലോഭഗുണേ അനുയുത്തോ, സോ വചസാ [വചസാ ച (ക.) പസ്സ സു. നി. ൬൬൮] പരിഭാസതി അഞ്ഞേ;

അസ്സദ്ധോ കദരിയോ [അനരിയോ (സീ. ക.)] അവദഞ്ഞൂ, മച്ഛരി പേസുണിയം അനുയുത്തോ.

‘‘മുഖദുഗ്ഗ വിഭൂത അനരിയ, ഭൂനഹു പാപക ദുക്കടകാരി;

പുരിസന്ത കലീ അവജാതപുത്ത [അവജാതകപുത്ത (സീ. ക.) പസ്സ സു. നി. ൬൬൯], മാ ബഹുഭാണിധ നേരയികോസി.

‘‘രജമാകിരസീ അഹിതായ, സന്തേ ഗരഹസി കിബ്ബിസകാരീ;

ബഹൂനി ദുച്ചരിതാനി ചരിത്വാ, ഗച്ഛസി ഖോ പപതം ചിരരത്ത’’ന്തി.

ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം.

തത്ഥ കതമം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം?

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ;

മനസാ ചേ പസന്നേന, ഭാസതി വാ കരോതി വാ;

തതോ നം സുഖമന്വേതി, ഛായാവ അനപായിനീ’’തി [അനുപായിനീതി (ക.) പസ്സ ധ. പ. ൨].

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം.

൯൩. മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, കപിലവത്ഥു ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബാഹുജഞ്ഞം [ബഹുജനം (സീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൫.൧൦൧൮] ആകിണ്ണമനുസ്സം സമ്ബാധബ്യൂഹം, സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വാ പയിരുപാസിത്വാ മനോഭാവനീയേ വാ ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയം കപിലവത്ഥും പവിസന്തോ ഭന്തേനപി ഹത്ഥിനാ സമാഗച്ഛാമി, ഭന്തേനപി അസ്സേന സമാഗച്ഛാമി, ഭന്തേനപി രഥേന സമാഗച്ഛാമി, ഭന്തേനപി സകടേന സമാഗച്ഛാമി, ഭന്തേനപി പുരിസേന സമാഗച്ഛാമി, തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തസ്മിം സമയേ മുസ്സതേവ ഭഗവന്തം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി ധമ്മം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി സങ്ഘം ആരബ്ഭ സതി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി ‘ഇമമ്ഹി ചാഹം സായന്ഹസമയേ കാലം കരേയ്യം, കാ മയ്ഹം [മമസ്സ (സീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൫.൧൦൧൮] ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’’തി.

‘‘മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ, അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി, അപാപികാ [അപാപികാ തേ (സീ.)] കാലങ്കിരിയാ. ചതൂഹി ഖോ, മഹാനാമ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, രുക്ഖോ പാചീനനിന്നോ പാചീനപോണോ പാചീനപബ്ഭാരോ, സോ മൂലച്ഛിന്നോ [മൂലേഹി ഛിന്നോ (സീ. ക.)] കതമേന പപതേയ്യാ’’തി? ‘‘യേന, ഭന്തേ, നിന്നോ യേന പോണോ യേന പബ്ഭാരോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ. മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ, അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി, അപാപികാ കാലങ്കിരിയാ’’തി.

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘സുഖകാമാനി ഭൂതാനി, യോ ദണ്ഡേന ന ഹിംസതി;

അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ലഭതേ സുഖ’’ന്തി.

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘ഗുന്നഞ്ചേ തരമാനാനം, ഉജും ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോ;

സബ്ബാ താ ഉജും ഗച്ഛന്തി, നേത്തേ ഉജും ഗതേ സതി.

‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, യോ ഹോതി സേട്ഠസമ്മതോ;

സോ സചേ [സോ ചേവ (സീ.) പസ്സ (സീ.) പസ്സ അ. നി. ൪.൭൦] ധമ്മം ചരതി, പഗേവ ഇതരാ പജാ;

സബ്ബം രട്ഠം സുഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി ധമ്മികോ’’തി.

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം.

൯൪. ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി ‘‘നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ സാകേതേ [സാധുകേ (സം. നി. ൫.൧൦൦൨)] പടിവസന്തി കേനചി ദേവ കരണീയേന. അസ്സോസും ഖോ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ ‘‘സമ്ബഹുലാ കിര ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി. നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ മഗ്ഗേ പുരിസം ഠപേസും ‘‘യദാ ത്വം അമ്ഭോ പുരിസ പസ്സേയ്യാസി ഭഗവന്തം ആഗച്ഛന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം, അഥ അമ്ഹാകം ആരോചേയ്യാസീ’’തി. ദ്വീഹതീഹം ഠിതോ ഖോ സോ പുരിസോ അദ്ദസ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന യേന ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഇസിദത്തപുരാണേ ഥപതയോ ഏതദവോച ‘‘അയം സോ ഭന്തേ [അയം ഭന്തേ (സീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൫.൧൦൦൨] ഭഗവാ ആഗച്ഛതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി.

അഥ ഖോ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘യദാ മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘സാവത്ഥിയാ കോസലേസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘സാവത്ഥിയാ കോസലേസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ’തി…പേ….

‘‘യദാ പന മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘കാസീസു മഗധേസു [കാസീഹി മാഗധേ (സം. നി. ൫.൧൦൦൨)] ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘കാസീസു മഗധേസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, അനപ്പകാ നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി അനപ്പകം ദോമനസ്സം ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ’തി.

‘‘യദാ പന മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘മഗധേസു കാസീസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘മഗധേസു കാസീസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’തി…പേ….

‘‘യദാ പന മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘കോസലേസു സാവത്ഥിം [സാവത്ഥിയം (സീ. ക.)] ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി. ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി.

‘‘യദാ പന മയം ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണോമ ‘സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’തി ഹോതി അനപ്പകാ നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ, ഹോതി അനപ്പകം സോമനസ്സം ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഥപതയോ, സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ, അലഞ്ച പന വോ, ഥപതയോ, അപ്പമാദായാ’’തി. ‘‘അത്ഥി ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ സമ്ബാധാ അഞ്ഞോ സമ്ബാധോ സമ്ബാധതരോ ചേവ സമ്ബാധസങ്ഖാതതരോ ചാ’’തി? ‘‘കതമോ പന വോ, ഥപതയോ, ഏതമ്ഹാ സമ്ബാധാ അഞ്ഞോ സമ്ബാധോ സമ്ബാധതരോ ചേവ സമ്ബാധസങ്ഖാതതരോ ചാ’’തി?

‘‘ഇധ മയം, ഭന്തേ, യദാ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യാതുകാമോ [ഗന്തുകാമോ (സീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൫.൧൦൦൨] ഹോതി, യേ തേ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ നാഗാ ഓപവയ്ഹാ, തേ കപ്പേത്വാ യാ താ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പജാപതിയോ പിയാ മനാപാ, താ [താസം (സീ. ക.)] ഏകം പുരതോ ഏകം പച്ഛതോ നിസീദാപേമ, താസം ഖോ പന, ഭന്തേ, ഭഗിനീനം ഏവരൂപോ ഗന്ധോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ ഗന്ധകരണ്ഡകസ്സ താവദേവ വിവരിയമാനസ്സ, യഥാ തം രാജകഞ്ഞാനം [രാജാരഹേന (സീ. ക.)] ഗന്ധേന വിഭൂസിതാനം. താസം ഖോ പന, ഭന്തേ, ഭഗിനീനം ഏവരൂപോ കായസമ്ഫസ്സോ ഹോതി, സേയ്യഥാപി നാമ തൂലപിചുനോ വാ കപ്പാഹപിചുനോ വാ, യഥാ തം രാജകഞ്ഞാനം സുഖേധിതാനം. തസ്മിം ഖോ പന, ഭന്തേ, സമയേ നാഗോപി രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി. താപി ഭഗിനിയോ രക്ഖിതബ്ബാ ഹോതി. അത്താപി രക്ഖിതബ്ബാ ഹോതി. ന ഖോ പന മയം, ഭന്തേ, അഭിജാനാമ താസു ഭഗീനിസു പാപകം ചിത്തം ഞപ്പാദേന്താ, അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ സമ്ബാധാ അഞ്ഞോ സമ്ബാധോ സമ്ബാധതരോ ചേവ സമ്ബാധസങ്ഘാതതരോ ചാതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഥപതയോ, സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. അലഞ്ച പന വോ, ഥപതയോ, അപ്പമാദായ. ചതൂഹി ഖോ ഥപതയോ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഥപതയോ, സുതവാ അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാതി, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ അപ്പടിവിഭത്തം. ഇമേഹി ഖോ, ഥപതയോ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, ഥപതയോ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാതി, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… യം ഖോ പന കിഞ്ചി കുലേ ദേയ്യധമ്മം, സബ്ബം തം അപ്പടിവിഭത്തം സീലവന്തേഹി കല്യാണധമ്മേഹി, തം കിം മഞ്ഞഥ, ഥപതയോ, കതിവിധാ തേ കോസലേസു മനുസ്സാ യേ തുമ്ഹാകം സമസമാ യദിദം ദാനസംവിഭാഗേഹീ’’തി? ‘‘ലാഭാ നോ, ഭന്തേ, സുലദ്ധം നോ, ഭന്തേ, യേസം നോ ഭഗവാ ഏവം പജാനാതീ’’തി.

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം.

൯൫. ‘‘ഏകപുപ്ഫം ചജിത്വാന [യജിത്വാന (ക.) പസ്സ ഥേരഗാ. ൯൬], സഹസ്സം കപ്പകോടിയോ;

ദേവേ ചേവ മനുസ്സേ ച, സേസേന പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘അസ്സത്ഥേ ഹരിതോഭാസേ, സംവിരൂള്ഹമ്ഹി പാദപേ;

ഏകം ബുദ്ധഗതം [ബുദ്ധകതം (ക.) പസ്സ ഥേരഗാ. ൨൧൭] സഞ്ഞം, അലഭിംത്ഥം [അലഭിംഹം (സീ. ക.)] പതിസ്സതോ.

‘‘അജ്ജ തിംസം തതോ കപ്പാ, നാഭിജാനാമി ദുഗ്ഗതിം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛികതാ, തസ്സാ സഞ്ഞായ വാസനാ’’തി.

ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം.

‘‘പിണ്ഡായ കോസലം പുരം, പാവിസി അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ;

അനുകമ്പകോ പുരേഭത്തം, തണ്ഹാനിഘാതകോ മുനി.

‘‘പുരിസസ്സ വടംസകോ ഹത്ഥേ, സബ്ബപുപ്ഫേഹിലങ്കതോ;

സോ അദ്ദസാസി സമ്ബുദ്ധം, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതം.

‘‘പവിസന്തം രാജമഗ്ഗേന, ദേവമാനുസപൂജിതം;

ഹട്ഠോ ചിത്തം പസാദേത്വാ, സമ്ബുദ്ധമുപസങ്കമി.

‘‘സോ തം വടംസകം സുരഭിം, വണ്ണവന്തം മനോരമം;