൩. യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ

൧൮. തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരോ? ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാന’’ന്തി, അയം യുത്തിഹാരോ. കിം യോജയതി [യോജേതി (സീ.)]? ചത്താരോ മഹാപദേസാ ബുദ്ധാപദേസോ സങ്ഘാപദേസോ സമ്ബഹുലത്ഥേരാപദേസോ [സമ്പഹുല… (ക.)] ഏകത്ഥേരാപദേസോ. ഇമേ ചത്താരോ മഹാപദേസാ, താനി പദബ്യഞ്ജനാനി സുത്തേ ഓതാരയിതബ്ബാനി, വിനയേ സന്ദസ്സയിതബ്ബാനി, ധമ്മതായം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനി.

കതമസ്മിം സുത്തേ ഓതാരയിതബ്ബാനി? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു. കതമസ്മിം വിനയേ സന്ദസ്സയിതബ്ബാനി? രാഗവിനയേ ദോസവിനയേ മോഹവിനയേ. കതമിസ്സം [കതമിയം (സീ.)] ധമ്മതായം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനി? പടിച്ചസമുപ്പാദേ. യദി ചതൂസു അരിയസച്ചേസു അവതരതി, കിലേസവിനയേ സന്ദിസ്സതി, ധമ്മതഞ്ച ന വിലോമേതി, ഏവം ആസവേ ന ജനേതി. ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യം യം യുജ്ജതി, യേന യേന യുജ്ജതി, യഥാ യഥാ യുജ്ജതി, തം തം ഗഹേതബ്ബം.

൧൯. പഞ്ഹം പുച്ഛിതേന കതി പദാനി പഞ്ഹേതി പദസോ പരിയോഗാഹിതബ്ബം വിചേതബ്ബം? യദി സബ്ബാനി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ ചത്താരി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ തീണി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ ദ്വേ പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തി, ഏകോ പഞ്ഹോ. അഥ ഏകം പദം ഏകം അത്ഥം അഭിവദതി, ഏകോ പഞ്ഹോ. തം ഉപപരിക്ഖമാനേന അഞ്ഞാതബ്ബം കിം ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ, ഉദാഹു ഇമേസം ധമ്മാനം ഏകോ അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി. യഥാ കിം ഭവേ? യഥാ സാ ദേവതാ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി.

‘‘കേനസ്സുബ്ഭാഹതോ [പസ്സ സ. നി. ൧.൬൬] ലോകോ, കേനസ്സു പരിവാരിതോ;

കേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ, കിസ്സ ധൂപായിതോ സദാ’’തി.

ഇമാനി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛിതാനി. തേ തയോ പഞ്ഹാ കഥം ഞായതി? ഭഗവാ ഹി ദേവതായ വിസജ്ജേതി.

‘‘മച്ചുനാബ്ഭാഹതോ [മച്ചുനബ്ഭാഹതോ (ക.) ഥേരഗാ. ൪൪൮; സം. നി. ൧.൬൬ പസ്സിതബ്ബം] ലോകോ, ജരായ പരിവാരിതോ;

തണ്ഹാസല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ഇച്ഛാധൂപായിതോ സദാ’’തി.

൨൦. തത്ഥ ജരാ ച മരണഞ്ച ഇമാനി ദ്വേ സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി. ജരായം ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം, മരണം വയോ. തത്ഥ ജരായ ച മരണസ്സ ച അത്ഥതോ നാനത്തം. കേന കാരണേന, ഗബ്ഭഗതാപി ഹി മീയന്തി, ന ച തേ ജിണ്ണാ ഭവന്തി. അത്ഥി ച ദേവാനം മരണം, ന ച തേസം സരീരാനി ജീരന്തി. സക്കതേവ ജരായ പടികമ്മം കാതും, ന പന സക്കതേ മരണസ്സ പടികമ്മം കാതും അഞ്ഞത്രേവ ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിവിസയാ. യം പനാഹ തണ്ഹാസല്ലേന ഓതിണ്ണോതി ദിസ്സന്തി വീതരാഗാ ജീരന്താപി മീയന്താപി. യദി ച യഥാ ജരാമരണം, ഏവം തണ്ഹാപി സിയാ. ഏവം സന്തേ സബ്ബേ യോബ്ബനട്ഠാപി വിഗതതണ്ഹാ സിയും. യഥാ ച തണ്ഹാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ, ഏവം ജരാമരണമ്പി സിയാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ, ന ച സിയാ തണ്ഹാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ, ന ഹി ജരാമരണം ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ, തണ്ഹാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ. യഥാ ച തണ്ഹാ മഗ്ഗവജ്ഝാ, ഏവം ജരാമരണമ്പി സിയാ മഗ്ഗവജ്ഝം. ഇമായ യുത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബം. യദി ച സന്ദിസ്സതി യുത്തിസമാരൂള്ഹം അത്ഥതോ ച അഞ്ഞത്തം, ബ്യഞ്ജനതോപി ഗവേസിതബ്ബം.

സല്ലോതി വാ ധൂപായനന്തി വാ ഇമേസം ധമ്മാനം അത്ഥതോ ഏകത്തം. ന ഹി യുജ്ജതി ഇച്ഛായ ച തണ്ഹായ ച അത്ഥതോ അഞ്ഞത്തം. തണ്ഹായ അധിപ്പായേ അപരിപൂരമാനേ നവസു ആഘാതവത്ഥൂസു കോധോ ച ഉപനാഹോ ച ഉപ്പജ്ജതി. ഇമായ യുത്തിയാ ജരായ ച മരണസ്സ ച തണ്ഹായ ച അത്ഥതോ അഞ്ഞത്തം.

യം പനിദം ഭഗവതാ ദ്വീഹി നാമേഹി അഭിലപിതം ഇച്ഛാതിപി തണ്ഹാതിപി, ഇദം ഭഗവതാ ബാഹിരാനം വത്ഥൂനം ആരമ്മണവസേന ദ്വീഹി നാമേഹി അഭിലപിതം ഇച്ഛാതിപി തണ്ഹാതിപി, സബ്ബാ ഹി തണ്ഹാ അജ്ഝോസാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാ. യഥാ സബ്ബോ അഗ്ഗി ഉണ്ഹത്തലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണോ, അപി ച ഉപാദാനവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞാനി നാമാനി ലഭതി, കട്ഠഗ്ഗീതിപി തിണഗ്ഗീതിപി സകലികഗ്ഗീതിപി ഗോമയഗ്ഗീതിപി ഥുസഗ്ഗീതിപി സങ്കാരഗ്ഗീതിപി, സബ്ബോ ഹി അഗ്ഗി ഉണ്ഹത്തലക്ഖണോവ. ഏവം സബ്ബാ തണ്ഹാ അജ്ഝോസാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാ, അപി തു ആരമ്മണഉപാദാനവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി നാമേഹി അഭിലപിതാ ഇച്ഛാഇതിപി തണ്ഹാഇതിപി സല്ലോഇതിപി ധൂപായനാഇതിപി സരിതാഇതിപി വിസത്തികാഇതിപി സിനേഹോഇതിപി കിലമഥോഇതിപി ലതാഇതിപി മഞ്ഞനാഇതിപി ബന്ധോഇതിപി ആസാഇതിപി പിപാസാഇതിപി അഭിനന്ദനാഇതിപി, ഇതി സബ്ബാ തണ്ഹാ അജ്ഝോസാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാ. യഥാ ച വേവചനേ വുത്താ.

‘‘ആസാ ച പിഹാ അഭിനന്ദനാ ച, അനേകധാതൂസു സരാ പതിട്ഠിതാ;

അഞ്ഞാണമൂലപ്പഭവാ പജപ്പിതാ, സബ്ബാ മയാ ബ്യന്തികതാ സമൂലകാ’’തി [സമൂലികാ (സീ.)].

തണ്ഹായേതം വേവചനം. യഥാഹ ഭഗവാ – രൂപേ തിസ്സ അവിഗതരാഗസ്സ അവിഗതച്ഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ. ഏവം വേദനായ സഞ്ഞായ സങ്ഖാരേസു വിഞ്ഞാണേ അവിഗതരാഗസ്സ അവിഗതച്ഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ സബ്ബം സുത്തം വിത്ഥാരേതബ്ബം. തണ്ഹായേതം വേവചനം. ഏവം യുജ്ജതി.

൨൧. സബ്ബോ ദുക്ഖൂപചാരോ കാമതണ്ഹാസങ്ഖാരമൂലകോ, ന പന യുജ്ജതി സബ്ബോ നിബ്ബിദൂപചാരോ കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലകോ. ഇമായ യുത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബം.

യഥാ ഹി [യഥാഹ (സീ.)] ഭഗവാ രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസുഭം ദേസയതി, ദോസചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്തം ദേസയതി. മോഹചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസയതി. യദി ഹി ഭഗവാ രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്തം ചേതോവിമുത്തിം ദേസേയ്യ. സുഖം വാ പടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം സുഖം വാ പടിപദം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞം വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം വാ പഹാനം ദേസേയ്യ, ന യുജ്ജതി ദേസനാ. ഏവം യം കിഞ്ചി രാഗസ്സ അനുലോമപ്പഹാനം ദോസസ്സ അനുലോമപ്പഹാനം മോഹസ്സ അനുലോമപ്പഹാനം. സബ്ബം തം വിചയേന ഹാരേന വിചിനിത്വാ യുത്തിഹാരേന യോജേതബ്ബം. യാവതികാ ഞാണസ്സ ഭൂമി.

മേത്താവിഹാരിസ്സ സതോ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ബ്യാപാദോ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. കരുണാവിഹാരിസ്സ സതോ വിഹേസാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിഹേസാ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. മുദിതാ വിഹാരിസ്സ സതോ അരതി ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, അരതി പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. ഉപേക്ഖാവിഹാരിസ്സ സതോ രാഗോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, രാഗോ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. അനിമിത്തവിഹാരിസ്സ സതോ നിമിത്താനുസാരീ തേന തേനേവ വിഞ്ഞാണം പവത്തതീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, നിമിത്തം പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. അസ്മീതി വിഗതം അയമഹമസ്മീതി ന സമനുപസ്സാമി. അഥ ച പന മേ കിസ്മീതി കഥസ്മീതി വിചികിച്ഛാ കഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിചികിച്ഛാ കഥംകഥാസല്ലം പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി യുജ്ജതി ദേസനാ.

യഥാ വാ പന പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സതോ കാമരാഗബ്യാപാദാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. വിതക്കസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സതോ വിതക്കവിചാരസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. ഉപേക്ഖാസുഖസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സതോ പീതിസുഖസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ, ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. ആകാസാനഞ്ചായതനസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ.

ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ സതോ രൂപസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ സതോ ആകാസാനഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ സതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ സതോ സഞ്ഞൂപചാരാ വിസേസായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ഹാനായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, വിസേസായ സംവത്തന്തീതി യുജ്ജതി ദേസനാ. കല്ലതാപരിചിതം ചിത്തം ന ച അഭിനീഹാരം ഖമതീതി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, കല്ലതാപരിചിതം ചിത്തം അഥ ച അഭിനീഹാരം ഖമതീതി യുജ്ജതി ദേസനാ.

ഏവം സബ്ബേ നവസുത്തന്താ യഥാധമ്മം യഥാവിനയം യഥാസത്ഥുസാസനം സബ്ബതോ വിചയേന ഹാരേന വിചിനിത്വാ യുത്തിഹാരേന യോജേതബ്ബാതി. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാനം യാ ഭൂമി യോ ച ഗോചരോ തേസ’’ന്തി.

നിയുത്തോ യുത്തി ഹാരോ.