൨. വിചയഹാരവിഭങ്ഗോ

൧൧. തത്ഥ കതമോ വിചയോ ഹാരോ? ‘‘യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ചാ’’തി ഗാഥാ, അയം വിചയോ ഹാരോ.

കിം വിചിനതി? പദം വിചിനതി, പഞ്ഹം വിചിനതി, വിസജ്ജനം [വിസ്സജ്ജനം (സീ. ക.)] വിചിനതി, പുബ്ബാപരം വിചിനതി, അസ്സാദം വിചിനതി, ആദീനവം വിചിനതി, നിസ്സരണം വിചിനതി, ഫലം വിചിനതി, ഉപായം വിചിനതി, ആണത്തിം വിചിനതി, അനുഗീതിം വിചിനതി, സബ്ബേ നവ സുത്തന്തേ വിചിനതി. യഥാ കിം ഭവേ, യഥാ ആയസ്മാ അജിതോ പാരായനേ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി –

‘‘കേനസ്സു [പസ്സ സു. നി. ൧൦൩൮] നിവുതോ ലോകോ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ,]

കേനസ്സു നപ്പകാസതി;

കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസി, കിം സു തസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി.

ഇമാനി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛിതാനി, സോ ഏകോ പഞ്ഹോ. കസ്മാ? ഏകവത്ഥു പരിഗ്ഗഹാ, ഏവഞ്ഹി ആഹ ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി ലോകാധിട്ഠാനം പുച്ഛതി, ‘‘കേനസ്സു നപ്പകാസതീ’’തി ലോകസ്സ അപ്പകാസനം പുച്ഛതി, ‘‘കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസീ’’തി ലോകസ്സ അഭിലേപനം പുച്ഛതി, ‘‘കിംസു തസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി തസ്സേവ ലോകസ്സ മഹാഭയം പുച്ഛതി. ലോകോ തിവിധോ കിലേസലോകോ ഭവലോകോ ഇന്ദ്രിയലോകോ.

തത്ഥ വിസജ്ജനാ –

‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ, [അജിതാതി ഭഗവാ,]

വിവിച്ഛാ [വേവിച്ഛാ (സു. നി. ൧൦൩൯)] പമാദാ നപ്പകാസതി;

ജപ്പാഭിലേപനം ബ്രൂമി, ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി.

ഇമാനി ചത്താരി പദാനി ഇമേഹി ചതൂഹി പദേഹി വിസജ്ജിതാനി പഠമം പഠമേന, ദുതിയം ദുതിയേന, തതിയം തതിയേന, ചതുത്ഥം ചതുത്ഥേന.

‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ’’തി പഞ്ഹേ ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ’’തി വിസജ്ജനാ. നീവരണേഹി നിവുതോ ലോകോ, അവിജ്ജാനീവരണാ ഹി സബ്ബേ സത്താ. യഥാഹ ഭഗവാ ‘‘സബ്ബസത്താനം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപാണാനം സബ്ബഭൂതാനം പരിയായതോ ഏകമേവ നീവരണം വദാമി യദിദം അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാനീവരണാ ഹി സബ്ബേ സത്താ. സബ്ബസോവ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ നത്ഥി സത്താനം നീവരണന്തി വദാമീ’’തി. തേന ച പഠമസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ.

‘‘കേനസ്സു നപ്പകാസതീ’’തി പഞ്ഹേ ‘‘വിവിച്ഛാ പമാദാ നപ്പകാസതീ’’തി വിസജ്ജനാ. യോ പുഗ്ഗലോ നീവരണേഹി നിവുതോ, സോ വിവിച്ഛതി. വിവിച്ഛാ നാമ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാ. സോ വിചികിച്ഛന്തോ നാഭിസദ്ദഹതി, ന അഭിസദ്ദഹന്തോ വീരിയം നാരഭതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം സച്ഛികിരിയായ. സോ ഇധപ്പമാദമനുയുത്തോ വിഹരതി പമത്തോ, സുക്കേ ധമ്മേ ന ഉപ്പാദിയതി, തസ്സ തേ അനുപ്പാദിയമാനാ നപ്പകാസന്തി, യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസന്തി [പകാസേന്തി ധ. പ. ൩൦൪], ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ [രത്തി ഖിത്താ (സീ.), പസ്സ ധ. പ. ൩൦൪] യഥാ സരാ;

തേ ഗുണേഹി പകാസന്തി, കിത്തിയാ ച യസേന ചാ’’തി.

തേന ച ദുതിയസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ.

‘‘കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസീ’’തി പഞ്ഹേ ‘‘ജപ്പാഭിലേപനം ബ്രൂമീ’’തി വിസജ്ജനാ. ജപ്പാ നാമ വുച്ചതി തണ്ഹാ. സാ കഥം അഭിലിമ്പതി? യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘രത്തോ അത്ഥം ന ജാനാതി, രത്തോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം [അന്ധതമം (ക.)] തദാ ഹോതി, യം രാഗോ സഹതേ നര’’ന്തി.

സായം തണ്ഹാ ആസത്തിബഹുലസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘ഏവം അഭിജപ്പാ’’തി കരിത്വാ തത്ഥ ലോകോ അഭിലിത്തോ നാമ ഭവതി, തേന ച തതിയസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ.

‘‘കിം സു തസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി പഞ്ഹേ ‘‘ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി വിസജ്ജനാ. ദുവിധം ദുക്ഖം – കായികഞ്ച ചേതസികഞ്ച. യം കായികം ഇദം ദുക്ഖം, യം ചേതസികം ഇദം ദോമനസ്സം. സബ്ബേ സത്താ ഹി ദുക്ഖസ്സ ഉബ്ബിജ്ജന്തി, നത്ഥി ഭയം ദുക്ഖേന സമസമം, കുതോ വാ പന തസ്സ ഉത്തരിതരം? തിസ്സോ ദുക്ഖതാ – ദുക്ഖദുക്ഖതാ സങ്ഖാരദുക്ഖതാ വിപരിണാമദുക്ഖതാ. തത്ഥ ലോകോ ഓധസോ കദാചി കരഹചി ദുക്ഖദുക്ഖതായ മുച്ചതി. തഥാ വിപരിണാമദുക്ഖതായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഹോന്തി ലോകേ അപ്പാബാധാപി ദീഘായുകാപി. സങ്ഖാരദുക്ഖതായ പന ലോകോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ മുച്ചതി, തസ്മാ സങ്ഖാരദുക്ഖതാ ദുക്ഖം ലോകസ്സാതി കത്വാ ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയന്തി. തേന ച ചതുത്ഥസ്സ പദസ്സ വിസജ്ജനാ യുത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ’’തി.

സവന്തി സബ്ബധി സോതാ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ,]

സോതാനം കിം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂഹി, കേന സോതാ പിധീയരേ [പിഥീയരേ (സീ.), പിധിയ്യരേ (ക.), പസ്സ സു. നി. ൧൦൪൦].

ഇമാനി ചത്താരി പദാനി പുച്ഛിതാനി. തേ ദ്വേ പഞ്ഹാ. കസ്മാ? ഇമേഹി ബത്വാധിവചനേന പുച്ഛിതാ. ഏവം സമാപന്നസ്സ ലോകസ്സ ഏവം സംകിലിട്ഠസ്സ കിം ലോകസ്സ വോദാനം വുട്ഠാനമിതി, ഏവഞ്ഹി ആഹ.

സവന്തി സബ്ബധി സോതാതി. അസമാഹിതസ്സ സവന്തി അഭിജ്ഝാബ്യാപാദപ്പമാദബഹുലസ്സ. തത്ഥ യാ അഭിജ്ഝാ അയം ലോഭോ അകുസലമൂലം, യോ ബ്യാപാദോ അയം ദോസോ അകുസലമൂലം, യോ പമാദോ അയം മോഹോ അകുസലമൂലം. തസ്സേവം അസമാഹിതസ്സ ഛസു ആയതനേസു തണ്ഹാ സവന്തി രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ, യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘സവതീ’’തി ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ചക്ഖു സവതി മനാപികേസു രൂപേസു, അമനാപികേസു [അമനാപിയേസു (ക.)] പടിഹഞ്ഞതീതി. സോതം…പേ… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ സവതി മനാപികേസു ധമ്മേസു അമനാപികേസു പടിഹഞ്ഞതീതി. ഇതി സബ്ബാ ച സവതി, സബ്ബഥാ ച സവതി. തേനാഹ ‘‘സവന്തി സബ്ബധി സോതാ’’തി.

‘‘സോതാനം കിം നിവാരണ’’ന്തി പരിയുട്ഠാനവിഘാതം പുച്ഛതി, ഇദം വോദാനം. ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂഹി, കേന സോതാ പിധീയരേ’’തി അനുസയസമുഗ്ഘാതം പുച്ഛതി, ഇദം വുട്ഠാനം.

തത്ഥ വിസജ്ജനാ –

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, [അജിതാതി ഭഗവാ,]

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി.

കായഗതായ സതിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ ചക്ഖു നാവിഞ്ഛതി മനാപികേസു രൂപേസു, അമനാപികേസു ന പടിഹഞ്ഞതി, സോതം…പേ… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ നാവിഞ്ഛതി മനാപികേസു ധമ്മേസു, അമനാപികേസു ന പടിഹഞ്ഞതി. കേന കാരണേന? സംവുതനിവാരിതത്താ ഇന്ദ്രിയാനം. കേന തേ സംവുതനിവാരിതാ? സതിആരക്ഖേന. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സതി തേസം നിവാരണ’’ന്തി.

പഞ്ഞായ അനുസയാ പഹീയന്തി, അനുസയേസു പഹീനേസു പരിയുട്ഠാനാ പഹീയന്തി. കിസ്സ [തസ്സ (സീ.)], അനുസയസ്സ പഹീനത്താ? തം യഥാ ഖന്ധവന്തസ്സ രുക്ഖസ്സ അനവസേസമൂലുദ്ധരണേ കതേ പുപ്ഫഫലപല്ലവങ്കുരസന്തതി സമുച്ഛിന്നാ ഭവതി. ഏവം അനുസയേസു പഹീനേസു പരിയുട്ഠാനസന്തതി സമുച്ഛിന്നാ ഭവതി പിദഹിതാ പടിച്ഛന്നാ. കേന? പഞ്ഞായ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി.

‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ച, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ,]

നാമരൂപഞ്ച മാരിസ;

ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹി, കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘യമേതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി [മം പുച്ഛി (ക.), പസ്സ സു. നി. ൧൦൪൩], അജിത തം വദാമി തേ;

യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

അയം പഞ്ഹേ [പഞ്ഹോ (സീ. ക.) നേത്തിവിഭാവനീ പസ്സിതബ്ബാ] അനുസന്ധിം പുച്ഛതി. അനുസന്ധിം പുച്ഛന്തോ കിം പുച്ഛതി? അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനധാതും. തീണി ച സച്ചാനി സങ്ഖതാനി നിരോധധമ്മാനി ദുക്ഖം സമുദയോ മഗ്ഗോ, നിരോധോ അസങ്ഖതോ. തത്ഥ സമുദയോ ദ്വീസു ഭൂമീസു പഹീയതി ദസ്സനഭൂമിയാ ച ഭാവനാഭൂമിയാ ച. ദസ്സനേന തീണി സംയോജനാനി പഹീയന്തി സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ, ഭാവനായ സത്ത സംയോജനാനി പഹീയന്തി കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാവസേസാ [അവിജ്ജാ ച നിരവസേസാ (സീ. ക.)]. തേധാതുകേ ഇമാനി ദസ സംയോജനാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി.

൧൨. തത്ഥ തീണി സംയോജനാനി സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അധിട്ഠായ നിരുജ്ഝന്തി. സത്ത സംയോജനാനി കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാവസേസാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിട്ഠായ നിരുജ്ഝന്തി. യം പന ഏവം ജാനാതി ‘‘ഖീണാ മേ ജാതീ’’തി, ഇദം ഖയേ ഞാണം. ‘‘നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി പജാനാതി, ഇദം അനുപ്പാദേ ഞാണം. ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. തത്ഥ യഞ്ച അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം യഞ്ച അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, ഇമാനി അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണന്തസ്സ നിരുജ്ഝന്തി, തത്ഥ യഞ്ച ഖയേ ഞാണം യഞ്ച അനുപ്പാദേ ഞാണം, ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി ഏകപഞ്ഞാ.

അപി ച ആരമ്മണസങ്കേതേന ദ്വേ നാമാനി ലബ്ഭന്തി, ‘‘ഖീണാ മേ ജാതീ’’തി പജാനന്തസ്സ ഖയേ ഞാണന്തി നാമം ലഭതി, ‘‘നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി പജാനന്തസ്സ അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി നാമം ലഭതി. സാ പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ, യഥാദിട്ഠം അപിലാപനട്ഠേന സതി.

൧൩. തത്ഥ യേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഇദം നാമരൂപം. തത്ഥ യേ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ, ഇദം നാമം. യാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി രൂപാനി, ഇദം രൂപം. തദുഭയം നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം തസ്സ നിരോധം ഭഗവന്തം പുച്ഛന്തോ ആയസ്മാ അജിതോ പാരായനേ ഏവമാഹ –

‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ച, നാമരൂപഞ്ച മാരിസ;

ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹി, കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

തത്ഥ സതി ച പഞ്ഞാ ച ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി, സതി ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി സതിന്ദ്രിയഞ്ച സമാധിന്ദ്രിയഞ്ച, പഞ്ഞാ ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ഞിന്ദ്രിയഞ്ച വീരിയിന്ദ്രിയഞ്ച. യാ ഇമേസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസു സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ, ഇദം സദ്ധിന്ദ്രിയം. തത്ഥ യാ സദ്ധാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം ഛന്ദസമാധി. സമാഹിതേ ചിത്തേ കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതായ പടിസങ്ഖാനബലേന വാ ഭാവനാബലേന വാ, ഇദം പഹാനം. തത്ഥ യേ അസ്സാസപസ്സാസാ വിതക്കവിചാരാ സഞ്ഞാവേദയിതാ സരസങ്കപ്പാ, ഇമേ സങ്ഖാരാ. ഇതി പുരിമകോ ച ഛന്ദസമാധി, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനതായ ച പഹാനം ഇമേ ച സങ്ഖാരാ, തദുഭയം ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. തത്ഥ യാ വീരിയാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം വീരിയസമാധി…പേ… തത്ഥ യാ ചിത്താധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം ചിത്തസമാധി…പേ… തത്ഥ യാ വീമംസാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, അയം വീമംസാസമാധി. സമാഹിതേ ചിത്തേ കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതായ പടിസങ്ഖാനബലേന വാ ഭാവനാബലേന വാ, ഇദം പഹാനം. തത്ഥ യേ അസ്സാസപസ്സാസാ വിതക്കവിചാരാ സഞ്ഞാവേദയിതാ സരസങ്കപ്പാ, ഇമേ സങ്ഖാരാ. ഇതി പുരിമകോ ച വീമംസാസമാധി, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനതായ ച പഹാനം ഇമേ ച സങ്ഖാരാ, തദുഭയം വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം.

൧൪. സബ്ബോ സമാധി ഞാണമൂലകോ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമോ ഞാണാനുപരിവത്തി.

യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ;

യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം [രത്തി (ക.) അയം ഗാഥാ ഥേരഗാ. ൩൯൭ ദിസ്സതി], യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ.

ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി കുസലാനി ചിത്തസഹഭൂനി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ചിത്തേ നിരുജ്ഝമാനേ നിരുജ്ഝന്തി. നാമരൂപഞ്ച വിഞ്ഞാണഹേതുകം വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നിബ്ബത്തം, തസ്സ മഗ്ഗേന ഹേതു ഉപച്ഛിന്നോ, വിഞ്ഞാണം അനാഹാരം അനഭിനന്ദിതം അപ്പടിസന്ധികം തം നിരുജ്ഝതി. നാമരൂപമപി അഹേതു അപ്പച്ചയം പുനബ്ഭവം ന നിബ്ബത്തയതി [നിബ്ബത്തിയതി (ക.)]. ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധാ പഞ്ഞാ ച സതി ച നാമരൂപഞ്ച നിരുജ്ഝതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യമേതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, അജിത തം വദാമി തേ;

യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘യേ ച [അയം ഗാഥാ സു. നി. ൧൦൪൪ അഞ്ഞഥാ ദിസ്സതി] സങ്ഖാതധമ്മാസേ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ]

യേ ച സേക്ഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി.

൧൫. ഇമാനി തീണി പദാനി പുച്ഛിതാനി, തേ തയോ പഞ്ഹാ. കിസ്സ? സേഖാസേഖവിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനയോഗേന, ഏവഞ്ഹി ആഹ. ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ’’തി അരഹത്തം പുച്ഛതി, ‘‘യേ ച സേഖാ പുഥൂ ഇധാ’’തി സേഖം പുച്ഛതി, ‘‘തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം പഹാനം പുച്ഛതി.

തത്ഥ വിസജ്ജനാ –

‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യ, [അജിതാതി ഭഗവാ]

മനസാനാവിലോ സിയാ;

കുസലോ സബ്ബധമ്മാനം, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം വചീകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം മനോകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി. അതീതേ അംസേ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം, അനാഗതേ അംസേ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം, പച്ചുപ്പന്നേ അംസേ അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം.

കോ ച ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോ? യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനി ച അഞ്ഞാണം അദസ്സനം, അയം ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോ. യഥാ ഇധ പുരിസോ താരകരൂപാനി പസ്സേയ്യ, നോ ച ഗണനസങ്കേതേന ജാനേയ്യ, അയം ഞാണദസ്സനസ്സ പടിഘാതോ.

ഭഗവതോ പന അപ്പടിഹതഞാണദസ്സനം, അനാവരണഞാണദസ്സനാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ. തത്ഥ സേഖേന ദ്വീസു ധമ്മേസു ചിത്തം രക്ഖിതബ്ബം ഗേധാ ച രജനീയേസു ധമ്മേസു, ദോസാ ച പരിയുട്ഠാനീയേസു. തത്ഥ യാ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പത്ഥനാ പിയായനാ കീളനാ, തം ഭഗവാ നിവാരേന്തോ ഏവമാഹ ‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യാ’’തി.

‘‘മനസാനാവിലോ സിയാ’’തി പരിയുട്ഠാനവിഘാതം ആഹ. തഥാ ഹി സേഖോ അഭിഗിജ്ഝന്തോ അസമുപ്പന്നഞ്ച കിലേസം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നഞ്ച കിലേസം ഫാതിം കരോതി. യോ പന അനാവിലസങ്കപ്പോ അനഭിഗിജ്ഝന്തോ വായമതി, സോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. സോ ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. സോ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. സോ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൧൬. കതമേ [കതമേ ച (അട്ഠ.)] അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ? കാമവിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ, ഇമേ അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ. കതമേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ? അനുസയാ അകുസലമൂലാനി, ഇമേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ. കതമേ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ? യാനി സോതാപന്നസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി, ഇമേ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ. കതമേ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ? യാനി അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി, ഇമേ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ.

യേന കാമവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സതിന്ദ്രിയം. യേന ബ്യാപാദവിതക്കം വാരേതി, ഇദം സമാധിന്ദ്രിയം. യേന വിഹിംസാവിതക്കം വാരേതി, ഇദം വീരിയിന്ദ്രിയം.

യേന ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി നാധിവാസേതി, ഇദം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യാ ഇമേസു ചതൂസു ഇന്ദ്രിയേസു സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ, ഇദം സദ്ധിന്ദ്രിയം.

തത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു. വീരിയിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു. സതിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു. സമാധിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു ഝാനേസു. പഞ്ഞിന്ദ്രിയം കത്ഥ ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു. ഏവം സേഖോ സബ്ബേഹി കുസലേഹി ധമ്മേഹി അപ്പമത്തോ വുത്തോ ഭഗവതാ അനാവിലതായ മനസാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘മനസാനാവിലോസിയാ’’തി.

൧൭. ‘‘കുസലോ സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി ലോകോ നാമ തിവിധോ കിലേസലോകോ ഭവലോകോ ഇന്ദ്രിയലോകോ. തത്ഥ കിലേസലോകേന ഭവലോകോ സമുദാഗച്ഛതി, സോ ഇന്ദ്രിയാനി നിബ്ബത്തേതി, ഇന്ദ്രിയേസു ഭാവിയമാനേസു നേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞാ ഭവതി. സാ ദുവിധേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ ദസ്സനപരിഞ്ഞായ ച ഭാവനാപരിഞ്ഞായ ച. യദാ ഹി സേഖോ ഞേയ്യം പരിജാനാതി, തദാ നിബ്ബിദാസഹഗതേഹി സഞ്ഞാമനസികാരേഹി നേയ്യം പരിഞ്ഞാതം ഭവതി. തസ്സ ദ്വേ ധമ്മാ കോസല്ലം ഗച്ഛന്തി – ദസ്സനകോസല്ലഞ്ച ഭാവനാകോസല്ലഞ്ച.

തം ഞാണം പഞ്ചവിധേന വേദിതബ്ബംः അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനം ഭാവനാ സച്ഛികിരിയാ. തത്ഥ കതമാ അഭിഞ്ഞാ? യം ധമ്മാനം സലക്ഖണേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ച അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ച, അയം അഭിഞ്ഞാ.

തത്ഥ കതമാ പരിഞ്ഞാ? ഏവം അഭിജാനിത്വാ യാ പരിജാനനാ ‘‘ഇദം കുസലം, ഇദം അകുസലം, ഇദം സാവജ്ജം, ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം കണ്ഹം, ഇദം സുക്കം, ഇദം സേവിതബ്ബം, ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇമേ ധമ്മാ ഏവംഗഹിതാ, ഇദം ഫലം നിബ്ബത്തേന്തി [നിബ്ബത്താപേന്തി (ക.)], തേസം ഏവംഗഹിതാനം അയം അത്ഥോ’’തി, അയം പരിഞ്ഞാ.

ഏവം പരിജാനിത്വാ തയോ ധമ്മാ അവസിട്ഠാ ഭവന്തി പഹാതബ്ബാ ഭാവേതബ്ബാ സച്ഛികാതബ്ബാ ച. തത്ഥ കതമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? യേ അകുസലാ. തത്ഥ കതമേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? യേ കുസലാ. തത്ഥ കതമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? യം അസങ്ഖതം. യോ ഏവം ജാനാതി അയം വുച്ചതി അത്ഥകുസലോ ധമ്മകുസലോ കല്യാണതാകുസലോ ഫലതാകുസലോ, ആയകുസലോ അപായകുസലോ ഉപായകുസലോ മഹതാ കോസല്ലേന സമന്നാഗതോതി, തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കുസലോ സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി.

‘‘സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി തേന ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമിഞ്ജിതേ [സമ്മിഞ്ജിതേ (സീ.)] പസാരിതേ സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹിഭാവേ സതേന സമ്പജാനേന വിഹാതബ്ബം. ഇമാ ദ്വേ ചരിയാ അനുഞ്ഞാതാ ഭഗവതാ ഏകാ വിസുദ്ധാനം, ഏകാ വിസുജ്ഝന്താനം. കേ വിസുദ്ധാ? അരഹന്തോ. കേ വിസുജ്ഝന്താ? സേക്ഖാ. കതകിച്ചാനി ഹി അരഹതോ ഇന്ദ്രിയാനി. യം ബോജ്ഝം, തം ചതുബ്ബിധം ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയേന സമുദയസ്സ പഹാനാഭിസമയേന മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാഭിസമയേന നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന, ഇദം ചതുബ്ബിധം ബോജ്ഝം യോ ഏവം ജാനാതി, അയം വുച്ചതി സതോ അഭിക്കമതി സതോ പടിക്കമതി ഖയാ രാഗസ്സ ഖയാ ദോസസ്സ ഖയാ മോഹസ്സ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി, തേനാഹ –

‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യ, [അജിതാതി ഭഗവാ]

മനസാനാവിലോ സിയാ;

കുസലോ സബ്ബധമ്മാനം, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

ഏവം പുച്ഛിതബ്ബം, ഏവം വിസജ്ജിതബ്ബം. സുത്തസ്സ ച അനുഗീതി അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച സമാനേതബ്ബാ [സമാനയിതബ്ബാ (സീ. ക.)]. അത്ഥാപഗതം ഹി ബ്യഞ്ജനം സമ്ഫപ്പലാപം ഭവതി. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സ പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി ദുന്നയോ ഭവതി, തസ്മാ അത്ഥബ്യഞ്ജനൂപേതം സങ്ഗായിതബ്ബം. സുത്തഞ്ച പവിചിനിതബ്ബം. കിം ഇദം സുത്തം ആഹച്ച വചനം അനുസന്ധിവചനം നീതത്ഥം നേയ്യത്ഥം സംകിലേസഭാഗിയം നിബ്ബേധഭാഗിയം അസേക്ഖഭാഗിയം? കുഹിം ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സബ്ബാനി സച്ചാനി പസ്സിതബ്ബാനി, ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേതി? ഏവം സുത്തം പവിചേതബ്ബം. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ – ‘‘യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ച, സുത്തസ്സ യാ ച അനുഗീതീ’’തി.

നിയുത്തോ വിചയോ ഹാരോ.