൧൬. സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗോ

൫൦. തത്ഥ കതമോ സമാരോപനോ ഹാരോ? ‘‘യേ ധമ്മാ യംമൂലാ, യേ ചേകത്ഥാ പകാസിതാ മുനിനാ’’തി.

ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ യത്തകാനി പദട്ഠാനാനി ഓതരന്തി, സബ്ബാനി താനി സമാരോപയിതബ്ബാനി. യഥാ ആവട്ടേ ഹാരേ ബഹുകാനി പദട്ഠാനാനി ഓതരന്തീതി. തത്ഥ സമാരോപനാ ചതുബ്ബിധാ പദട്ഠാനം, വേവചനം, ഭാവനാ, പഹാനമിതി.

തത്ഥ കതമാ പദട്ഠാനേന സമാരോപനാ?

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ;

സചിത്തപരിയോദപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി.

തസ്സ കിം പദട്ഠാനം? തീണി സുചരിതാനി – കായസുചരിതം വചീസുചരിതം മനോസുചരിതം – ഇദം പദട്ഠാനം; തത്ഥ യം കായികഞ്ച വാചസികഞ്ച സുചരിതം, അയം സീലക്ഖന്ധോ. മനോസുചരിതേ യാ അനഭിജ്ഝാ അബ്യാപാദോ ച, അയം സമാധിക്ഖന്ധോ. യാ സമ്മാദിട്ഠി, അയം പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. ഇദം പദട്ഠാനം, തത്ഥ സീലക്ഖന്ധോ ച സമാധിക്ഖന്ധോ ച സമഥോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വിപസ്സനാ. ഇദം പദട്ഠാനം, തത്ഥ സമഥസ്സ ഫലം രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, വിപസ്സനാ ഫലം അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി. ഇദം പദട്ഠാനം.

വനം വനഥസ്സ പദട്ഠാനം. കിഞ്ച വനം? കോ ച വനഥോ? വനം നാമ പഞ്ച കാമഗുണാ, തണ്ഹാ വനഥോ. ഇദം പദട്ഠാനം. വനം നാമ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ. വനഥോ നാമ തേസം തേസം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹോ ‘‘അഹോ ചക്ഖു, അഹോ സോതം, അഹോ ഘാനം, അഹോ ജിവ്ഹാ, അഹോ കായോ, ഇതി. ഇദം പദട്ഠാനം. വനം നാമ ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി അപരിഞ്ഞാതാനി. യം തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സംയോജനം, അയം വനഥോ. ഇദം പദട്ഠാനം. വനം നാമ അനുസയോ. വനഥോ നാമ പരിയുട്ഠാനം. ഇദം പദട്ഠാനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഛേത്വാ വനഞ്ച വനഥഞ്ചാ’’തി. അയം പദട്ഠാനേന സമാരോപനാ.

൫൧. തത്ഥ കതമാ വേവചനേന സമാരോപനാ? രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി സേക്ഖഫലം; അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി അസേക്ഖഫലം. ഇദം വേവചനം. രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി അനാഗാമിഫലം; അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം. ഇദം വേവചനം. രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി കാമധാതുസമതിക്കമനം; അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി തേധാതുസമതിക്കമനം. ഇദം വേവചനം. പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞാബലം, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഞാണം, സമ്മാദിട്ഠി, തീരണാ, സന്തീരണാ, ഹിരീ, വിപസ്സനാ, ധമ്മേ ഞാണം, സബ്ബം, ഇദം വേവചനം. അയം വേവചനേന സമാരോപനാ.

തത്ഥ കതമാ ഭാവനായ സമാരോപനാ? യഥാഹ ഭഗവാ ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി, ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം’’. ആതാപീതി വീരിയിന്ദ്രിയം. സമ്പജാനോതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സതിമാതി സതിന്ദ്രിയം. വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി സമാധിന്ദ്രിയം. ഏവം കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. കേന കാരണേന? ഏകലക്ഖണത്താ ചതുന്നം ഇന്ദ്രിയാനം. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഭാവിയമാനേസു പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. ഏവം സബ്ബേ. കേന കാരണേന? സബ്ബേ ഹി ബോധങ്ഗമാ ധമ്മാ ബോധിപക്ഖിയാ നിയ്യാനികലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാ, തേ ഏകലക്ഖണത്താ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. അയം ഭാവനായ സമാരോപനാ.

തത്ഥ കതമാ പഹാനേന സമാരോപനാ? കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, കബളീകാരോ ചസ്സ ആഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, കാമുപാദാനേന ച അനുപാദാനോ ഭവതി, കാമയോഗേന ച വിസംയുത്തോ ഭവതി, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന ച വിപ്പയുജ്ജതി, കാമാസവേന ച അനാസവോ ഭവതി, കാമോഘഞ്ച ഉത്തിണ്ണോ ഭവതി, രാഗസല്ലേന ച വിസല്ലോ ഭവതി, രൂപൂപികാ [രൂപുപികാ (ക.) ഏവമുപരിപി] ചസ്സ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, രൂപധാതുയം ചസ്സ രാഗോ പഹീനോ ഭവതി, ന ച ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി.

വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, ഫസ്സോ ചസ്സ ആഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, ഭവൂപാദാനേന ച അനുപാദാനോ ഭവതി, ഭവയോഗേന ച വിസംയുത്തോ ഭവതി, ബ്യാപാദകായഗന്ഥേന ച വിപ്പയുജ്ജതി, ഭവാസവേന ച അനാസവോ ഭവതി, ഭവോഘഞ്ച ഉത്തിണ്ണോ ഭവതി, ദോസസല്ലേന ച വിസല്ലോ ഭവതി, വേദനൂപികാ ചസ്സ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, വേദനാധാതുയം ചസ്സ രാഗോ പഹീനോ ഭവതി, ന ച ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി.

ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരന്തോ ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, വിഞ്ഞാണം ചസ്സ ആഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, ദിട്ഠുപാദാനേന ച അനുപാദാനോ ഭവതി, ദിട്ഠിയോഗേന ച വിസംയുത്തോ ഭവതി, സീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥേന ച വിപ്പയുജ്ജതി, ദിട്ഠാസവേന ച അനാസവോ ഭവതി, ദിട്ഠോഘഞ്ച ഉത്തിണ്ണോ ഭവതി, മാനസല്ലേന ച വിസല്ലോ ഭവതി, സഞ്ഞൂപികാ ചസ്സ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, സഞ്ഞാധാതുയം ചസ്സ രാഗോ പഹീനോ ഭവതി, ന ച ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി.

ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ ‘‘അനത്തനി [അനത്തനിയേ (സീ.) പസ്സ അ. നി. ൪.൪൯] അത്താ’’തി വിപല്ലാസം പജഹതി, മനോസഞ്ചേതനാ ചസ്സ ആഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, അത്തവാദുപാദാനേന ച അനുപാദാനോ ഭവതി, അവിജ്ജായോഗേന ച വിസംയുത്തോ ഭവതി, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥേന ച വിപ്പയുജ്ജതി, അവിജ്ജാസവേന ച അനാസവോ ഭവതി, അവിജ്ജോഘഞ്ച ഉത്തിണ്ണോ ഭവതി, മോഹസല്ലേന ച വിസല്ലോ ഭവതി, സങ്ഖാരൂപികാ ചസ്സ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, സങ്ഖാരധാതുയം ചസ്സ രാഗോ പഹീനോ ഭവതി, ന ച മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി. അയം പഹാനേന സമാരോപനാ.

തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ –

‘‘യേ ധമ്മാ യം മൂലാ, യേ ചേകത്ഥാ പകാസിതാ മുനിനാ;

തേ സമാരോപയിതബ്ബാ, ഏസ സമാരോപനോ ഹാരോ’’തി.

നിയുത്തോ സമാരോപനോ ഹാരോ.

നിട്ഠിതോ ച ഹാരവിഭങ്ഗോ.