൧൪. അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗോ

൪൬. തത്ഥ കതമോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ? ‘‘ഏകത്തതായ ധമ്മാ, യേപി ച വേമത്തതായ നിദ്ദിട്ഠാ’’തി.

യേ തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠാ, തഥാ തേ ധാരയിതബ്ബാ.

‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം? ജാതി ദുക്ഖാ, ജരാ ദുക്ഖാ, ബ്യാധി ദുക്ഖോ, മരണം ദുക്ഖം, അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം, സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ, രൂപാ ദുക്ഖാ, വേദനാ ദുക്ഖാ, സഞ്ഞാ ദുക്ഖാ, സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം. അയം വേമത്തതാ.

‘‘ദുക്ഖസമുദയോ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമോ ദുക്ഖസമുദയോ? യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ [പോനോബ്ഭവികാ (ക.)] നന്ദീരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ. സേയ്യഥിദം, കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ. അയം വേമത്തതാ.

‘‘ദുക്ഖനിരോധോ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമോ ദുക്ഖനിരോധോ? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ. അയം വേമത്തതാ.

‘‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധി. അയം വേമത്തതാ.

‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമോ മഗ്ഗോ? നിരയഗാമീ മഗ്ഗോ തിരച്ഛാനയോനിഗാമീ മഗ്ഗോ പേത്തിവിസയഗാമീ മഗ്ഗോ അസുരയോനിയോ [അസുരയോനിഗാമിയോ (സീ.), അസുരയോനിഗാമീനിയോ (ക.)] മഗ്ഗോ സഗ്ഗഗാമിയോ മഗ്ഗോ മനുസ്സഗാമീ മഗ്ഗോ നിബ്ബാനഗാമീ മഗ്ഗോ. അയം വേമത്തതാ.

‘‘നിരോധോ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമോ നിരോധോ? പടിസങ്ഖാനിരോധോ അപ്പടിസങ്ഖാനിരോധോ അനുനയനിരോധോ പടിഘനിരോധോ മാനനിരോധോ മക്ഖനിരോധോ പളാസനിരോധോ ഇസ്സാനിരോധോ മച്ഛരിയനിരോധോ സബ്ബകിലേസനിരോധോ. അയം വേമത്തതാ.

‘‘രൂപ’’ന്തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമം രൂപം? ചാതുമഹാഭൂതികം [ചാതുമ്മഹാഭൂതികം (സീ.)] രൂപം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപസ്സ പഞ്ഞത്തി. തത്ഥ കതമാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി? പഥവീധാതു [പഠവീധാതു (സീ.)] ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതു.

൪൭. ദ്വീഹി ആകാരേഹി ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി സങ്ഖേപേന ച വിത്ഥാരേന ച. കഥം വിത്ഥാരേന ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി? വീസതിയാ ആകാരേഹി പഥവീധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി ആപോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ചതൂഹി ആകാരേഹി തേജോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഛഹി ആകാരേഹി വായോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

കതമേഹി വീസതിയാ ആകാരേഹി പഥവീധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി? അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ, മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം [അട്ഠിമിഞ്ജാ (സീ.)] വക്കം, ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം, അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം മത്ഥകേ മത്ഥലുങ്ഗന്തി ഇമേഹി വീസതിയാ ആകാരേഹി പഥവീധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

കതമേഹി ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി ആപോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി? അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്തന്തി ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി ആപോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

കതമേഹി ചതൂഹി ആകാരേഹി തേജോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി? യേന ച സന്തപ്പതി, യേന ച ജീരീയതി [ജീരതി (സീ.), ജീരയതി (ക.), പസ്സ മ. നി. ൩.൩൫൧], യേന ച പരിഡയ്ഹതി, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഇമേഹി ചതൂഹി ആകാരേഹി തേജോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

കതമേഹി ഛഹി ആകാരേഹി വായോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി? ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാ, അധോഗമാ വാതാ, കുച്ഛിസയാ വാതാ, കോട്ഠാസയാ [കോട്ഠസയാ (സീ.)] വാതാ, അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാ, അസ്സാസോ പസ്സാസോ ഇതി, ഇമേഹി ഛഹി ആകാരേഹി വായോധാതും വിത്ഥാരേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

ഏവം ഇമേഹി ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി വിത്ഥാരേന ധാതുയോ സഭാവതോ ഉപലക്ഖയന്തോ തുലയന്തോ പരിവീമംസന്തോ പരിയോഗാഹന്തോ പച്ചവേക്ഖന്തോ ന കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം പസ്സതി കായം വാ കായപദേസം വാ, യഥാ ചന്ദനികം പവിചിനന്തോ ന കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം പസ്സേയ്യ, യഥാ സങ്കാരട്ഠാനം പവിചിനന്തോ ന കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം പസ്സേയ്യ, യഥാ വച്ചകുടിം പവിചിനന്തോ ന കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം പസ്സേയ്യ, യഥാ സിവഥികം [സീവഥികം (സീ.)] പവിചിനന്തോ ന കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം പസ്സേയ്യ. ഏവമേവ ഇമേഹി ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി ഏവം വിത്ഥാരേന ധാതുയോ സഭാവതോ ഉപലക്ഖയന്തോ തുലയന്തോ പരിവീമംസന്തോ പരിയോഗാഹന്തോ പച്ചവേക്ഖന്തോ ന കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം പസ്സതി കായം വാ കായപദേസം വാ. തേനാഹ ഭഗവാ യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു [നേവേസാഹം (സീ. ക.) പസ്സ മ. നി. ൩.൩൪൯], യാ ച ബാഹിരാ പഥവീധാതു, പഥവീധാതുരേവേസാ. തം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം, ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ പഥവീധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, പഥവീധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു, യാ ച ബാഹിരാ ആപോധാതു…പേ… യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു, യാ ച ബാഹിരാ തേജോധാതു…പേ… യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു, യാ ച ബാഹിരാ വായോധാതു, വായോധാതുരേവേസാ. തം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം, ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ വായോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, വായോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി. അയം വേമത്തതാ.

൪൮. ‘‘അവിജ്ജാ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണം, യം ഏവരൂപം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസല്ലക്ഖണാ അനുപലക്ഖണാ അപച്ചുപലക്ഖണാ അസമവേക്ഖണം [അസമവേക്ഖനം (ക.)] അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം അസമ്പജഞ്ഞം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം. അയം വേമത്തതാ.

‘‘വിജ്ജാ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമാ വിജ്ജാ? ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം, പുബ്ബന്തേ ഞാണം, അപരന്തേ ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ഞാണം, യാ ഏവരൂപാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സംലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ [വേഭവ്യാ (സീ.)] ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരീ മേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം. അയം വേമത്തതാ.

‘‘സമാപത്തീ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമാ സമാപത്തി? സഞ്ഞാസമാപത്തി അസഞ്ഞാസമാപത്തി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാസമാപത്തി. വിഭൂതസഞ്ഞാസമാപത്തി നിരോധസമാപത്തീതി. അയം വേമത്തതാ.

‘‘ഝായീ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമോ ഝായീ? അത്ഥി സേക്ഖോ ഝായീ, അത്ഥി അസേക്ഖോ ഝായീ, നേവസേക്ഖനാസേക്ഖോ ഝായീ, ആജാനിയോ ഝായീ, അസ്സഖലുങ്കോ ഝായീ, ദിട്ഠുത്തരോ ഝായീ, തണ്ഹുത്തരോ ഝായീ, പഞ്ഞുത്തരോ ഝായീ. അയം വേമത്തതാ.

‘‘സമാധീ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമോ സമാധി? സരണോ സമാധി, അരണോ സമാധി, സവേരോ സമാധി, അവേരോ സമാധി, സബ്യാപജ്ജോ [സബ്യാപജ്ഝോ (സീ.)] സമാധി, അബ്യാപജ്ജോ സമാധി, സപ്പീതികോ സമാധി, നിപ്പീതികോ സമാധി, സാമിസോ സമാധി, നിരാമിസോ സമാധി, സസങ്ഖാരോ സമാധി, അസങ്ഖാരോ സമാധി, ഏകംസഭാവിതോ സമാധി, ഉഭയംസഭാവിതോ സമാധി, ഉഭയതോ ഭാവിതഭാവനോ സമാധി, സവിതക്കസവിചാരോ സമാധി, അവിതക്കവിചാരമത്തോ സമാധി, അവിതക്കഅവിചാരോ സമാധി, ഹാനഭാഗിയോ സമാധി, ഠിതിഭാഗിയോ സമാധി, വിസേസഭാഗിയോ സമാധി, നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധി, ലോകിയോ സമാധി, ലോകുത്തരോ സമാധി, മിച്ഛാസമാധി, സമ്മാസമാധി. അയം വേമത്തതാ.

‘‘പടിപദാ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമാ പടിപദാ? ആഗാള്ഹപടിപദാ [ആഗള്ഹാ പടിപദാ (സീ.) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ], നിജ്ഝാമപടിപദാ, മജ്ഝിമപടിപദാ, അക്ഖമാ പടിപദാ, ഖമാ പടിപദാ, സമാ പടിപദാ, ദമാ പടിപദാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാതി. അയം വേമത്തതാ.

‘‘കായോ’’തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമോ കായോ? നാമകായോ രൂപകായോ ച. തത്ഥ കതമോ രൂപകായോ? കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ.)] അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്തം മത്ഥലുങ്ഗന്തി – അയം രൂപകായോ. നാമകായോ നാമ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം ഫസ്സോ മനസികാരോതി – അയം നാമകായോതി. അയം വേമത്തതാ.

ഏവം യോ ധമ്മോ യസ്സ ധമ്മസ്സ സമാനഭാവോ, സോ ധമ്മോ തസ്സ ധമ്മസ്സ ഏകത്തതായ ഏകീ ഭവതി. യേന യേന വാ പന വിലക്ഖണോ, തേന തേന വേമത്തം ഗച്ഛതി. ഏവം സുത്തേ വാ വേയ്യാകരണേ വാ ഗാഥായം വാ പുച്ഛിതേന വീമംസയിതബ്ബം, കിം ഏകത്തതായ പുച്ഛതി, ഉദാഹു വേമത്തതായാതി. യദി ഏകത്തതായ പുച്ഛിതം, ഏകത്തതായ വിസജ്ജയിതബ്ബം. യദി വേമത്തതായ പുച്ഛിതം, വേമത്തതായ വിസജ്ജയിതബ്ബം. യദി സത്താധിട്ഠാനേന പുച്ഛിതം, സത്താധിട്ഠാനേന വിസജ്ജയിതബ്ബം. യദി ധമ്മാധിട്ഠാനേന പുച്ഛിതം, ധമ്മാധിട്ഠാനേന വിസജ്ജയിതബ്ബം. യഥാ യഥാ വാ പന പുച്ഛിതം, തഥാ തഥാ വിസജ്ജയിതബ്ബം. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ ‘‘ഏകത്തതായ ധമ്മാ’’തി.

നിയുത്തോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ.