൧൧. പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ

൩൯. തത്ഥ കതമോ പഞ്ഞത്തിഹാരോ? ‘‘ഏകം ഭഗവാ ധമ്മം പഞ്ഞത്തീഹി വിവിധാഹി ദേസേതീ’’തി.

യാ പകതികഥായ ദേസനാ. അയം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി. കാ ച പകതികഥായ ദേസനാ, ചത്താരി സച്ചാനി. യഥാ ഭഗവാ ആഹ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി അയം പഞ്ഞത്തി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഛന്നം ധാതൂനം അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം ദസന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി.

കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ [നന്ദി (സീ.) പസ്സ സം. നി. ൨.൬൪)] അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി [ബുദ്ധി (ക.)]. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സദരം സഉപായാസന്തി വദാമി.

ഫസ്സേ ചേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ. വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സദരം സഉപായാസന്തി വദാമി. അയം പഭവപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ ച സമുദയസ്സ ച.

കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ [പസ്സ സം. നി. ൨.൬൪], ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ നത്ഥി നന്ദീ നത്ഥി തണ്ഹാ, അപ്പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം. യത്ഥ അപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം, നത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ നത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, നത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ നത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, അസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, അദരം അനുപായാസന്തി വദാമി.

ഫസ്സേ ചേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ. വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ നത്ഥി നന്ദീ നത്ഥി തണ്ഹാ, അപ്പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം. യത്ഥ അപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം, നത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ നത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, നത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ നത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, നത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ നത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, അസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, അദരം അനുപായാസന്തി വദാമി.

അയം പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ, പഹാനപഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ, ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നിരോധസ്സ.

൪൦. സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ. അപ്പമത്തോ നിപകോ സതോ, സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതി. കിഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി? ‘‘ചക്ഖു [ചക്ഖും (ക.) പസ്സ സം. നി. ൪.൯൯] അനിച്ച’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘രൂപാ അനിച്ചാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനിച്ച’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. യമ്പിദം [യമിദം (സീ. ക.)] ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി അനിച്ചന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

സോതം …പേ… ഘാനം…പേ… ജിവ്ഹാ…പേ… കായോ…പേ… ‘‘മനോ അനിച്ചോ’’തി [അനിച്ച’’ന്തി (സം. നി. ൪.൧൦൦)] യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘ധമ്മാ അനിച്ചാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘മനോവിഞ്ഞാണം അനിച്ച’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി അനിച്ചന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

അയം ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ, പഹാനപഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നിരോധസ്സ.

രൂപം, രാധ, വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം [വികീളനികം (സീ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൩.൧൬൯] കരോഥ, പഞ്ഞായ തണ്ഹക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. തണ്ഹക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ, ദുക്ഖക്ഖയാ നിബ്ബാനം. വേദനം…പേ…. സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ വിഞ്ഞാണം വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ, പഞ്ഞായ തണ്ഹക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. തണ്ഹക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ, ദുക്ഖക്ഖയാ നിബ്ബാനം.

അയം നിരോധപഞ്ഞത്തി നിരോധസ്സ, നിബ്ബിദാപഞ്ഞത്തി അസ്സാദസ്സ, പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ, പഹാനപഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ, ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നിരോധസ്സ.

‘‘സോ ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

അയം പടിവേധപഞ്ഞത്തി സച്ചാനം, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ദസ്സനഭൂമിയാ, ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി സോതാപത്തിഫലസ്സ. ‘‘സോ ഇമേ ആസവാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘ഇമേ ആസവാ അസേസം നിരുജ്ഝന്തീ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

അയം ഉപ്പാദപഞ്ഞത്തി ഖയേ ഞാണസ്സ, ഓകാസപഞ്ഞത്തി അനുപ്പാദേ ഞാണസ്സ, ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ, പഹാനപഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ, ആരമ്ഭപഞ്ഞത്തി വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ, ആസാടനപഞ്ഞത്തി ആസാടികാനം, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ഭാവനാഭൂമിയാ, അഭിനിഘാതപഞ്ഞത്തി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം.

൪൧. ഇദം ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. അയം ‘‘ദുക്ഖസമുദയോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… അയം ‘‘ദുക്ഖനിരോധോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ…. അയം ‘‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

അയം ദേസനാപഞ്ഞത്തി സച്ചാനം, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി സുതമയിയാ പഞ്ഞായ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയസ്സ, പവത്തനാപഞ്ഞത്തി ധമ്മചക്കസ്സ.

‘‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘‘സോ ഖോ പനായം ദുക്ഖസമുദയോ പഹാതബ്ബോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ‘‘സോ ഖോ പനായം ദുക്ഖനിരോധോ സച്ഛികാതബ്ബോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ‘‘സാ ഖോ പനായം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

അയം ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ചിന്താമയിയാ പഞ്ഞായ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ.

‘‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാത’’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘‘സോ ഖോ പനായം ദുക്ഖസമുദയോ പഹീനോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ‘‘സോ ഖോ പനായം ദുക്ഖനിരോധോ സച്ഛികതോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ‘‘സാ ഖോ പനായം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ ഭാവിതാ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. അയം ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ഭാവനാമയിയാ പഞ്ഞായ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി അഞ്ഞാതാവിനോ ഇന്ദ്രിയസ്സ, പവത്തനാപഞ്ഞത്തി ധമ്മചക്കസ്സ.

‘‘തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവം, ഭവസങ്ഖാരമവസ്സജി മുനി;

അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ, അഭിന്ദി [അഭിദാ (സീ. ക.) പസ്സ ദീ. നി. ൨.൧൬൯] കവചമിവത്തസമ്ഭവ’’ന്തി.

‘‘തുല’’ന്തി സങ്ഖാരധാതു. ‘‘അതുല’’ന്തി നിബ്ബാനധാതു, ‘‘തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവ’’ന്തി അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി സബ്ബധമ്മാനം. നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ. ‘‘ഭവസങ്ഖാരമവസ്സജി മുനീ’’തി പരിച്ചാഗപഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ. പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ. ‘‘അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ’’തി ഭാവനാപഞ്ഞത്തി കായഗതായ സതിയാ. ഠിതിപഞ്ഞത്തി ചിത്തേകഗ്ഗതായ. ‘‘അഭിന്ദി കവചമിവത്തസമ്ഭവ’’ന്തി അഭിനിബ്ബിദാപഞ്ഞത്തി ചിത്തസ്സ, ഉപാദാനപഞ്ഞത്തി സബ്ബഞ്ഞുതായ, പദാലനാപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജണ്ഡകോസാനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവ’’ന്തി.

യോ ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി യതോനിദാനം, കാമേസു സോ ജന്തു കഥം നമേയ്യ;

കാമാ ഹി ലോകേ സങ്ഗോതി ഞത്വാ, തേസം സതീമാ വിനയായ സിക്ഖേതി.

‘‘യോ ദുക്ഖ’’ന്തി വേവചനപഞ്ഞത്തി ച ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘യതോനിദാന’’ന്തി പഭവപഞ്ഞത്തി ച സമുദയസ്സ പഹാനപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘അദ്ദക്ഖീ’’തി വേവചനപഞ്ഞത്തി ച ഞാണചക്ഖുസ്സ പടിവേധപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘കാമേസു സോ ജന്തുകഥം നമേയ്യാ’’തി വേവചനപഞ്ഞത്തി ച കാമതണ്ഹായ അഭിനിവേസപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘കാമാ ഹി ലോകേ സങ്ഗോതി ഞത്വാ’’തി പച്ചത്ഥികതോ ദസ്സനപഞ്ഞത്തി കാമാനം. കാമാ ഹി അങ്ഗാരകാസൂപമാ മംസപേസൂപമാ പാവകകപ്പാ പപാതഉരഗോപമാ ച. ‘‘തേസം സതീമാ’’തി അപചയപഞ്ഞത്തി പഹാനായ, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി കായഗതായ സതിയാ, ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ. ‘‘വിനയായ സിക്ഖേ’’തി പടിവേധപഞ്ഞത്തി രാഗവിനയസ്സ ദോസവിനയസ്സ മോഹവിനയസ്സ. ‘‘ജന്തൂ’’തി വേവചനപഞ്ഞത്തി യോഗിസ്സ. യദാ ഹി യോഗീ കാമാ സങ്ഗോതി പജാനാതി. സോ കാമാനം അനുപ്പാദായ കുസലേ ധമ്മേ ഉപ്പാദയതി, സോ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ വായമതി. അയം വായാമപഞ്ഞത്തി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ. നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ഓരമത്തികായ അസന്തുട്ഠിയാ. തത്ഥ സോ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ വായമതീതി അയം അപ്പമാദപഞ്ഞത്തി ഭാവനായ, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ, ആരക്ഖപഞ്ഞത്തി കുസലാനം ധമ്മാനം, ഠിതിപഞ്ഞത്തി അധിചിത്തസിക്ഖായ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യോ ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി യതോനിദാന’’ന്തി.

‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ, ഭബ്ബരൂപോവ ദിസ്സതി;

ഉപധിബന്ധനോ [ഉപധിസമ്ബന്ധനോ (സീ.) പസ്സ ഉദാ. ൭൦] ബാലോ, തമസാ പരിവാരിതോ;

അസ്സിരീ വിയ [സസ്സതോരിവ (ഉദാ. ൭൦)] ഖായതി, പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചന’’ന്തി.

‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ’’തി ദേസനാപഞ്ഞത്തി വിപല്ലാസാനം. ‘‘ഭബ്ബരൂപോവ ദിസ്സതീ’’തി വിപരീതപഞ്ഞത്തി ലോകസ്സ. ‘‘ഉപധിബന്ധനോ ബാലോ’’തി പഭവപഞ്ഞത്തി പാപകാനം ഇച്ഛാവചരാനം, കിച്ചപഞ്ഞത്തി പരിയുട്ഠാനാനം. ബലവപഞ്ഞത്തി കിലേസാനം. വിരൂഹനാപഞ്ഞത്തി സങ്ഖാരാനം. ‘‘തമസാ പരിവാരിതോ’’തി ദേസനാപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജന്ധകാരസ്സ വേവചനപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘അസ്സിരീ വിയ ഖായതീ’’തി ദസ്സനപഞ്ഞത്തി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ, നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ. ‘‘പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചന’’ന്തി പടിവേധപഞ്ഞത്തി സത്താനം, രാഗോ കിഞ്ചനം ദോസോ കിഞ്ചനം മോഹോ കിഞ്ചനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ’’തി.

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം. നയിധ [ന ഇധ (സീ. ക.) പസ്സ ഉദാ. ൭൩] ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, തസ്മാ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി ദേസനാപഞ്ഞത്തി നിബ്ബാനസ്സ വേവചനപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘നയിധ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി വേവചനപഞ്ഞത്തി സങ്ഖതസ്സ ഉപനയനപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി വേവചനപഞ്ഞത്തി നിബ്ബാനസ്സ ജോതനാപഞ്ഞത്തി ച. ‘‘തസ്മാ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതീ’’തി അയം വേവചനപഞ്ഞത്തി നിബ്ബാനസ്സ, നിയ്യാനികപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, നിസ്സരണപഞ്ഞത്തി സംസാരതോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സാ’’തി. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ ‘‘ഏകം ഭഗവാ ധമ്മം, പഞ്ഞത്തീഹി വിവിധാഹി ദേസേതീ’’തി.

നിയുത്തോ പഞ്ഞത്തി ഹാരോ.