൧. ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗോ

൫. തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ? ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി ഗാഥാ അയം ദേസനാഹാരോ. കിം ദേസയതി? അസ്സാദം ആദീനവം നിസ്സരണം ഫലം ഉപായം ആണത്തിം. ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമീതി.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ?

‘‘കാമം [കാമമാദികാ ഇമാ ഛ ഗാഥാ സു. നി. ൭൭൨ പസ്സിതബ്ബാ] കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതി;

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി.

അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ?

‘‘തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി.

അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം?

‘‘യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ;

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതീ’’തി.

ഇദം നിസ്സരണം.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ?

‘‘ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥൂ കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീ’’തി.

അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ?

‘‘അബലാ നം ബലീയന്തി, മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, നാവം ഭിന്നമിവോദക’’ന്തി.

അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം?

‘‘തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ, കാമാനി പരിവജ്ജയേ;

തേ പഹായ തരേ ഓഘം, നാവം സിത്വാവ പാരഗൂ’’തി.

ഇദം നിസ്സരണം.

തത്ഥ കതമം ഫലം?

‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ഛത്തം മഹന്തം യഥ വസ്സകാലേ;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ’’തി.

ഇദം ഫലം.

തത്ഥ കതമോ ഉപായോ?

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി…പേ…

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ [പസ്സ ധ. പ. ൨൭൭] ദുക്ഖാ’’തി…പേ…

‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി.

അയം ഉപായോ.

തത്ഥ കതമാ ആണത്തി?

‘‘ചക്ഖുമാ [പസ്സ ഉദാ. ൪൩] വിസമാനീവ, വിജ്ജമാനേ പരക്കമേ;

പണ്ഡിതോ ജീവലോകസ്മിം, പാപാനി പരിവജ്ജയേ’’തി.

അയം ആണത്തി.

‘‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു,

മോഘരാജാ’തി ആണത്തി, ‘സദാ സതോ’തി ഉപായോ;

‘അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച [ഉഹച്ച (ക.) പസ്സ സു. നി. ൧൧൨൫], ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ’’’.

ഇദം ഫലം.

൬. തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സരണം ദേസയതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി, നേയ്യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി.

തത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ. തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ സതിന്ദ്രിയേന ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സതിപട്ഠാനേഹി നിസ്സയേഹി. തണ്ഹാചരിതോ ഉദത്തോ [ഉദത്ഥോ (സീ.) ഉ + ആ + ദാ + ത] സമാധിന്ദ്രിയേന ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി ഝാനേഹി നിസ്സയേഹി. ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ വീരിയിന്ദ്രിയേന സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സമ്മപ്പധാനേഹി നിസ്സയേഹി. ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്തോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയേന സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി സച്ചേഹി നിസ്സയേഹി.

ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ സമഥപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനാ നിയ്യന്തി രാഗവിരാഗായ ചേതോവിമുത്തിയാ. ഉഭോ ദിട്ഠിചരിതാ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമേ സമഥേന നിയ്യന്തി അവിജ്ജാവിരാഗായ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ.

തത്ഥ യേ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാഹി പടിപദാഹി നിയ്യന്തി, തേ നന്ദിയാവട്ടേന നയേന ഹാതബ്ബാ, യേ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമാഹി പടിപദാഹി നിയ്യന്തി, തേ സീഹവിക്കീളിതേന നയേന ഹാതബ്ബാ.

൭. സ്വായം ഹാരോ കത്ഥ സമ്ഭവതി, യസ്സ സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസയതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനീയോ സബ്രഹ്മചാരീ, സോ തം ധമ്മം സുത്വാ സദ്ധം പടിലഭതി. തത്ഥ യാ വീമംസാ ഉസ്സാഹനാ തുലനാ ഉപപരിക്ഖാ, അയം സുതമയീ പഞ്ഞാ. തഥാ സുതേന നിസ്സയേന യാ വീമംസാ തുലനാ ഉപപരിക്ഖാ മനസാനുപേക്ഖണാ, അയം ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ. ഇമാഹി ദ്വീഹി പഞ്ഞാഹി മനസികാരസമ്പയുത്തസ്സ യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി ദസ്സനഭൂമിയം വാ ഭാവനാഭൂമിയം വാ, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ.

൮. പരതോഘോസാ സുതമയീ പഞ്ഞാ. പച്ചത്തസമുട്ഠിതാ യോനിസോ മനസികാരാ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ. യം പരതോ ച ഘോസേന പച്ചത്തസമുട്ഠിതേന ച യോനിസോമനസികാരേന ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ. യസ്സ ഇമാ ദ്വേ പഞ്ഞാ അത്ഥി സുതമയീ ചിന്താമയീ ച, അയം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യസ്സ സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി, ചിന്താമയീ നത്ഥി, അയം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ [വിപച്ചിതഞ്ഞൂ (സീ.)]. യസ്സ നേവ സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി ന ചിന്താമയീ, അയം നേയ്യോ.

൯. സായം ധമ്മദേസനാ കിം ദേസയതി? ചത്താരി സച്ചാനി ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗം. ആദീനവോ ച ഫലഞ്ച ദുക്ഖം, അസ്സാദോ സമുദയോ, നിസ്സരണം നിരോധോ, ഉപായോ ആണത്തി ച മഗ്ഗോ. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി. ഇദം ധമ്മചക്കം.

യഥാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം, സബ്ബം ധമ്മചക്കം.

തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ, അപരിമാണാ അക്ഖരാ, അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ, അപരിമാണാ ആകാരാ നേരുത്താ നിദ്ദേസാ. ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സങ്കാസനാ പകാസനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മം [ഉത്താനികമ്മം (ക.)] പഞ്ഞത്തി, ഇതിപിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം.

‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം…പേ… ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ, അപരിമാണാ അക്ഖരാ, അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ, അപരിമാണാ ആകാരാ നേരുത്താ നിദ്ദേസാ. ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സങ്കാസനാ പകാസനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മം പഞ്ഞത്തി ഇതിപിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം.

തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതി, പദേഹി പകാസേതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതി, ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകരോതി [ഉത്താനിം കരോതി (ക.)], നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞപേതി. തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി ച പദേഹി ച ഉഗ്ഘടേതി [ഉഗ്ഘാടേതി (സീ.)], ബ്യഞ്ജനേഹി ച ആകാരേഹി ച വിപഞ്ചയതി, നിരുത്തീഹി ച നിദ്ദേസേഹി ച വിത്ഥാരേതി. തത്ഥ ഉഗ്ഘടനാ [ഉഗ്ഘാടനാ (സീ.)] ആദി, വിപഞ്ചനാ മജ്ഝേ, വിത്ഥാരണാ പരിയോസാനം. സോയം ധമ്മവിനയോ ഉഗ്ഘടീയന്തോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന നം ആഹു ‘‘ആദികല്യാണോ’’തി. വിപഞ്ചീയന്തോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന നം ആഹു ‘‘മജ്ഝേകല്യാണോ’’തി. വിത്ഥാരീയന്തോ നേയ്യം പുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന നം ആഹു ‘‘പരിയോസാനകല്യാണോ’’തി.

൧൦. തത്ഥ ഛപ്പദാനി അത്ഥോ സങ്കാസനാ പകാസനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മം പഞ്ഞത്തി, ഇമാനി ഛപ്പദാനി അത്ഥോ. ഛപ്പദാനി ബ്യഞ്ജനം അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജനം ആകാരോ നിരുത്തി നിദ്ദേസോ, ഇമാനി ഛപ്പദാനി ബ്യഞ്ജനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തി.

കേവലന്തി ലോകുത്തരം, ന മിസ്സം ലോകിയേഹി ധമ്മേഹി. പരിപുണ്ണന്തി പരിപൂരം അനൂനം അനതിരേകം. പരിസുദ്ധന്തി നിമ്മലം സബ്ബമലാപഗതം പരിയോദാതം ഉപട്ഠിതം സബ്ബവിസേസാനം, ഇദം വുച്ചതി തഥാഗതപദംഇതിപി തഥാഗതനിസേവിതംഇതിപി തഥാഗതാരഞ്ജിതംഇതിപി, അതോചേതം ബ്രഹ്മചരിയം പഞ്ഞായതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമീ’’തി.

കേസം അയം ധമ്മദേസനാ, യോഗീനം. തേനാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ –

‘‘അസ്സാദാദീനവതാ, നിസ്സരണമ്പി ച ഫലം ഉപായോ ച;

ആണത്തീ ച ഭഗവതോ, യോഗീനം ദേസനാഹാരോ’’തി.

നിയുത്തോ ദേസനാഹാരോ.