൮. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ

൫൩. യേ മേ പുബ്ബേ വിയാകംസു, [ഇച്ചായസ്മാ ഹേമകോ]

ഹുരം ഗോതമസാസനാ;

ഇച്ചാസി ഇതി ഭവിസ്സതി, സബ്ബം തം ഇതിഹീതിഹം;

സബ്ബം തം തക്കവഡ്ഢനം, നാഹം തത്ഥ അഭിരമിം.

യേ മേ പുബ്ബേ വിയാകംസൂതി യോ ച ബാവരീ ബ്രാഹ്മണോ യേ ചഞ്ഞേ തസ്സ ആചരിയാ, തേ സകം ദിട്ഠിം സകം ഖന്തിം സകം രുചിം സകം ലദ്ധിം സകം അജ്ഝാസയം സകം അധിപ്പായം ബ്യാകംസു ആചിക്ഖിംസു ദേസയിംസു പഞ്ഞപിംസു പട്ഠപിംസു വിവരിംസു വിഭജിംസു ഉത്താനീഅകംസു പകാസേസുന്തി – യേ മേ പുബ്ബേ വിയാകംസു. ഇച്ചായസ്മാ ഹേമകോതി. ഇച്ചാതി പദസന്ധി…പേ… പദാനുപുബ്ബതാപേതം – ഇച്ചാതി. ആയസ്മാതി പിയവചനം…പേ…. ഹേമകോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം…പേ… അഭിലാപോതി – ഇച്ചായസ്മാ ഹേമകോ.

ഹുരം ഗോതമസാസനാതി ഹുരം ഗോതമസാസനാ പരം ഗോതമസാസനാ പുരേ ഗോതമസാസനാ പഠമതരം ഗോതമസാസനാ ബുദ്ധസാസനാ ജിനസാസനാ തഥാഗതസാസനാ [തഥാഗതസാസനാ ദേവസാസനാ (ക.)] അരഹന്തസാസനാതി – ഹുരം ഗോതമസാസനാ.

ഇച്ചാസി ഇതി ഭവിസ്സതീതി ഏവം കിര ആസി, ഏവം കിര ഭവിസ്സതീതി – ഇച്ചാസി ഇതി ഭവിസ്സതി.

സബ്ബം തം ഇതിഹീതിഹന്തി സബ്ബം തം ഇതിഹീതിഹം ഇതികിരായ പരംപരായ പിടകസമ്പദായ തക്കഹേതു നയഹേതു ആകാരപരിവിതക്കേന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ന സാമം സയമഭിഞ്ഞാതം ന അത്തപച്ചക്ഖധമ്മം കഥയിംസൂതി – സബ്ബം തം ഇതിഹീതിഹം.

സബ്ബം തം തക്കവഡ്ഢനന്തി സബ്ബം തം തക്കവഡ്ഢനം വിതക്കവഡ്ഢനം സങ്കപ്പവഡ്ഢനം കാമവിതക്കവഡ്ഢനം ബ്യാപാദവിതക്കവഡ്ഢനം വിഹിംസാവിതക്കവഡ്ഢനം ഞാതിവിതക്കവഡ്ഢനം ജനപദവിതക്കവഡ്ഢനം അമരാവിതക്കവഡ്ഢനം പരാനുദയതാപടിസംയുത്തവിതക്കവഡ്ഢനം ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തവിതക്കവഡ്ഢനം അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തവിതക്കവഡ്ഢനന്തി – സബ്ബം തം തക്കവഡ്ഢനം.

നാഹം തത്ഥ അഭിരമിന്തി നാഹം തത്ഥ അഭിരമിം ന വിന്ദിം നാധിഗച്ഛിം ന പടിലഭിന്തി – നാഹം തത്ഥ അഭിരമിം. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘യേ മേ പുബ്ബേ വിയാകംസു, [ഇച്ചായസ്മാ ഹേമകോ]

ഹുരം ഗോതമസാസനാ;

ഇച്ചാസി ഇതി ഭവിസ്സതി, സബ്ബം തം ഇതിഹീതിഹം;

സബ്ബം തം തക്കവഡ്ഢനം, നാഹം തത്ഥ അഭിരമി’’ന്തി.

൫൪. ത്വഞ്ച മേ ധമ്മമക്ഖാഹി, തണ്ഹാനിഗ്ഘാതനം മുനി;

യം വിദിത്വാ സതോ ചരം, തരേ ലോകേ വിസത്തികം.

ത്വഞ്ച മേ ധമ്മമക്ഖാഹീതി. ത്വന്തി ഭഗവന്തം ഭണതി. ധമ്മമക്ഖാഹീതി. ധമ്മന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം നിബ്ബാനഞ്ച നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദം അക്ഖാഹി ആചിക്ഖാഹി ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവരാഹി വിഭജാഹി ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – ത്വഞ്ച മേ ധമ്മമക്ഖാഹി.

തണ്ഹാനിഗ്ഘാതനം മുനീതി. തണ്ഹാതി – രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാ. തണ്ഹാനിഗ്ഘാതനം തണ്ഹാപഹാനം തണ്ഹാവൂപസമം തണ്ഹാപടിനിസ്സഗ്ഗം തണ്ഹാപടിപ്പസ്സദ്ധിം അമതം നിബ്ബാനം. മുനീതി മോനം വുച്ചതി ഞാണം…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനീതി – തണ്ഹാനിഗ്ഘാതനം മുനി.

യം വിദിത്വാ സതോ ചരന്തി യം വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി…പേ… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ…പേ… സോ വുച്ചതി സതോ. ചരന്തി ചരന്തോ വിഹരന്തോ ഇരിയന്തോ വത്തേന്തോ പാലേന്തോ യപേന്തോ യാപേന്തോതി – യം വിദിത്വാ സതോ ചരം.

തരേ ലോകേ വിസത്തികന്തി വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ…പേ… വിസടാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ. ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. തരേ ലോകേ വിസത്തികന്തി ലോകേ വേസാ വിസത്തികാ ലോകേ വേതം വിസത്തികം സതോ തരേയ്യം ഉത്തരേയ്യം പതരേയ്യം സമതിക്കമേയ്യം വീതിവത്തേയ്യന്തി – തരേ ലോകേ വിസത്തികം. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘ത്വഞ്ച മേ ധമ്മമക്ഖാഹി, തണ്ഹാനിഗ്ഘാതനം മുനി;

യം വിദിത്വാ സതോ ചരം, തരേ ലോകേ വിസത്തിക’’ന്തി.

൫൫. ഇധ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസു, പിയരൂപേസു ഹേമക;

ഛന്ദരാഗവിനോദനം, നിബ്ബാനപദമച്ചുതം.

ഇധ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസൂതി. ദിട്ഠന്തി ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം; സുതന്തി സോതേന സുതം; മുതന്തി ഘാനേന ഘായിതം ജിവ്ഹായ സായിതം കായേന ഫുട്ഠം; വിഞ്ഞാതന്തി മനസാ വിഞ്ഞാതന്തി – ഇധ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസു.

പിയരൂപേസു ഹേമകാതി കിഞ്ച ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം? ചക്ഖു [ചക്ഖും (സ്യാ. ക.)] ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, സോതം ലോകേ…പേ… ഘാനം ലോകേ… ജിവ്ഹാ ലോകേ… കായോ ലോകേ… മനോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം; രൂപാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, സദ്ദാ ലോകേ… ഗന്ധാ ലോകേ… രസാ ലോകേ… ഫോട്ഠബ്ബാ ലോകേ… ധമ്മാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, സോതവിഞ്ഞാണം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഘാനവിഞ്ഞാണം ലോകേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ലോകേ… കായവിഞ്ഞാണം ലോകേ… മനോവിഞ്ഞാണം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ലോകേ… സോതസമ്ഫസ്സോ ലോകേ… ഘാനസമ്ഫസ്സോ ലോകേ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ ലോകേ… കായസമ്ഫസ്സോ ലോകേ… മനോസമ്ഫസ്സോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം… സോതസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… ഘാനസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം; രൂപസഞ്ഞാ ലോകേ… സദ്ദസഞ്ഞാ ലോകേ… ഗന്ധസഞ്ഞാ ലോകേ… രസസഞ്ഞാ ലോകേ… ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ ലോകേ… ധമ്മസഞ്ഞാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, രൂപസഞ്ചേതനാ ലോകേ… സദ്ദസഞ്ചേതനാ ലോകേ… ഗന്ധസഞ്ചേതനാ ലോകേ… രസസഞ്ചേതനാ ലോകേ… ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ചേതനാ ലോകേ… ധമ്മസഞ്ചേതനാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം; രൂപതണ്ഹാ ലോകേ… സദ്ദതണ്ഹാ ലോകേ… ഗന്ധതണ്ഹാ ലോകേ… രസതണ്ഹാ ലോകേ … ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ലോകേ… ധമ്മതണ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം; രൂപവിതക്കോ ലോകേ… സദ്ദവിതക്കോ ലോകേ… ഗന്ധവിതക്കോ ലോകേ… രസവിതക്കോ ലോകേ… ഫോട്ഠബ്ബവിതക്കോ ലോകേ… ധമ്മവിതക്കോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം; രൂപവിചാരോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, സദ്ദവിചാരോ ലോകേ… ഗന്ധവിചാരോ ലോകേ… രസവിചാരോ ലോകേ… ഫോട്ഠബ്ബവിചാരോ ലോകേ… ധമ്മവിചാരോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപന്തി – പിയരൂപേസു ഹേമക.

ഛന്ദരാഗവിനോദനന്തി. ഛന്ദരാഗോതി യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസിനേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം. ഛന്ദരാഗവിനോദനന്തി ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം ഛന്ദരാഗവൂപസമം ഛന്ദരാഗപടിനിസ്സഗ്ഗം ഛന്ദരാഗപടിപ്പസ്സദ്ധം അമതം നിബ്ബാനന്തി – ഛന്ദരാഗവിനോദനം.

നിബ്ബാനപദമച്ചുതന്തി നിബ്ബാനപദം താണപദം ലേണപദം സരണപദം അഭയപദം. അച്ചുതന്തി നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മന്തി – നിബ്ബാനപദമച്ചുതം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഇധ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസു, പിയരൂപേസു ഹേമക;

ഛന്ദരാഗവിനോദനം, നിബ്ബാനപദമച്ചുത’’ന്തി.

൫൬. ഏതദഞ്ഞായ യേ സതാ, ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാ;

ഉപസന്താ ച തേ സദാ, തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികം.

ഏതദഞ്ഞായ യേ സതാതി. ഏതന്തി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അഞ്ഞായാതി അഞ്ഞായ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി അഞ്ഞായ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി അഞ്ഞായ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. യേതി അരഹന്തോ ഖീണാസവാ. സതാതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതാ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവിതത്താ സതാ…പേ… തേ വുച്ചന്തി സതാതി – ഏതദഞ്ഞായ യേ സതാ.

ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാതി. ദിട്ഠധമ്മാതി ദിട്ഠധമ്മാ ഞാതധമ്മാ തുലിതധമ്മാ തീരിതധമ്മാ വിഭൂതധമ്മാ വിഭാവിതധമ്മാ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി ദിട്ഠധമ്മാ…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ദിട്ഠധമ്മാ ഞാതധമ്മാ തുലിതധമ്മാ തീരിതധമ്മാ വിഭൂതധമ്മാ വിഭാവിതധമ്മാ. അഭിനിബ്ബുതാതി രാഗസ്സ നിബ്ബാപിതത്താ നിബ്ബുതാ, ദോസസ്സ നിബ്ബാപിതത്താ നിബ്ബുതാ, മോഹസ്സ നിബ്ബാപിതത്താ നിബ്ബുതാ, കോധസ്സ…പേ… ഉപനാഹസ്സ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം സന്തത്താ സമിതത്താ വൂപസമിതത്താ നിജ്ഝാതത്താ നിബ്ബുതത്താ വിഗതത്താ പടിപ്പസദ്ധത്താ സന്താ ഉപസന്താ വൂപസന്താ നിബ്ബുതാ പടിപ്പസ്സദ്ധാതി – ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാ.

ഉപസന്താ ച തേ സദാതി. ഉപസന്താതി രാഗസ്സ ഉപസമിതത്താ നിബ്ബാപിതത്താ ഉപസന്താ…പേ… ദോസസ്സ… മോഹസ്സ… കോധസ്സ… ഉപനാഹസ്സ…പേ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം സന്തത്താ സമിതത്താ വൂപസമിതത്താ നിജ്ഝാതത്താ നിബ്ബുതത്താ വിഗതത്താ പടിപ്പസദ്ധത്താ സന്താ ഉപസന്താ വൂപസന്താ നിബ്ബുതാ പടിപ്പസ്സദ്ധാതി ഉപസന്താ. തേതി അരഹന്തോ ഖീണാസവാ. സദാതി സദാ സബ്ബകാലം നിച്ചകാലം ധുവകാലം സതതം സമിതം അബ്ബോകിണ്ണം പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം ഉദകൂമികജാതം അവീചിസന്തതിസഹിതം ഫസ്സിതം പുരേഭത്തം പച്ഛാഭത്തം പുരിമയാമം മജ്ഝിമയാമം പച്ഛിമയാമം കാളേ ജുണ്ഹേ വസ്സേ ഹേമന്തേ ഗിമ്ഹേ പുരിമേ വയോഖന്ധേ മജ്ഝിമേ വയോഖന്ധേ പച്ഛിമേ വയോഖന്ധേതി – ഉപസന്താ ച തേ സദാ.

തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികന്തി വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ…പേ… വിസടാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ. ലോകേതി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേ. തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികന്തി ലോകേ വേസാ വിസത്തികാ ലോകേ വേതം വിസത്തികം തിണ്ണാ ഉത്തിണ്ണാ നിത്ഥിണ്ണാ അതിക്കന്താ സമതിക്കന്താ വീതിവത്താതി – തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഏതദഞ്ഞായ യേ സതാ, ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാ;

ഉപസന്താ ച തേ സദാ, തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തിക’’ന്തി.

സഹ ഗാഥാപരിയോസാനാ…പേ… സത്ഥാ മേ ഭന്തേ ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീതി.

ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ അട്ഠമോ.