നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

ചൂളനിദ്ദേസപാളി

പാരായനവഗ്ഗോ

വത്ഥുഗാഥാ

൧. കോസലാനം പുരാ രമ്മാ, അഗമാ ദക്ഖിണാപഥം;

ആകിഞ്ചഞ്ഞം പത്ഥയാനോ, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ.

൨. സോ അസ്സകസ്സ വിസയേ, മളകസ്സ [അളകസ്സ (സു. നി. ൯൮൩) മുളകസ്സ (സ്യാ.), മൂള്ഹകസ്സ (ക.)] സമാസനേ [സമാസന്നേ (ക.)];

വസി ഗോധാവരീകൂലേ, ഉഞ്ഛേന ച ഫലേന ച.

൩. തസ്സേവ [തംയേവ (ക.) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ] ഉപനിസ്സായ, ഗാമോ ച വിപുലോ അഹു;

തതോ ജാതേന ആയേന, മഹായഞ്ഞമകപ്പയി.

൪. മഹായഞ്ഞം യജിത്വാന, പുന പാവിസി അസ്സമം;

തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ.

൫. ഉഗ്ഘട്ടപാദോ തസിതോ [തസ്സിതോ (ക.)], പങ്കദന്തോ രജസ്സിരോ;

സോ ച നം ഉപസങ്കമ്മ, സതാനി പഞ്ച യാചതി.

൬. തമേനം ബാവരീ ദിസ്വാ, ആസനേന നിമന്തയി;

സുഖഞ്ച കുസലം പുച്ഛി, ഇദം വചനമബ്രവി [വചനമബ്രുവി (സീ.)].

൭. ‘‘യം ഖോ മമ ദേയ്യധമ്മം, സബ്ബം വിസജ്ജിതം മയാ;

അനുജാനാഹി മേ ബ്രഹ്മേ, നത്ഥി പഞ്ചസതാനി മേ’’.

൮. ‘‘സചേ മേ യാചമാനസ്സ, ഭവം നാനുപദസ്സതി [പദേസ്സതി (ക.)];

സത്തമേ ദിവസേ തുയ്ഹം, മുദ്ധാ ഫലതു സത്തധാ’’.

൯. അഭിസങ്ഖരിത്വാ കുഹകോ, ഭേരവം സോ അകിത്തയി;

തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, ബാവരീ ദുക്ഖിതോ അഹു.

൧൦. ഉസ്സുസ്സതി അനാഹാരോ, സോകസല്ലസമപ്പിതോ;

അഥോപി ഏവം ചിത്തസ്സ, ഝാനേ ന രമതീ മനോ.

൧൧. ഉത്രസ്തം ദുക്ഖിതം ദിസ്വാ, ദേവതാ അത്ഥകാമിനീ;

ബാവരിം ഉപസങ്കമ്മ, ഇദം വചനമബ്രവി.

൧൨. ‘‘ന സോ മുദ്ധം പജാനാതി, കുഹകോ സോ ധനത്ഥികോ;

മുദ്ധനി മുദ്ധപാതേ [മുദ്ധനിമ്മുദ്ധപാതേ (ക.)] വാ, ഞാണം തസ്സ ന വിജ്ജതി’’.

൧൩. ‘‘ഭോതീ [ഭോതി (ക.)] ചരഹി ജാനാതി, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതാ;

മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച [മുദ്ധാതിപാതഞ്ച (ക.)], തം സുണോമ വചോ തവ’’.

൧൪. ‘‘അഹമ്പേതം ന ജാനാമി, ഞാണം മേത്ഥ ന വിജ്ജതി;

മുദ്ധനി മുദ്ധാധിപാതേ ച, ജിനാനഞ്ഹേത്ഥ [ജനാനഞ്ഹേത്ഥ (ക.)] ദസ്സനം’’.

൧൫. ‘‘അഥ കോ ചരഹി [യോ ചരതി (ക.)] ജാനാതി, അസ്മിം പഥവിമണ്ഡലേ [പുഥവിമണ്ഡലേ (സീ.)];

മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, തം മേ അക്ഖാഹി ദേവതേ’’.

൧൬. ‘‘പുരാ കപിലവത്ഥുമ്ഹാ, നിക്ഖന്തോ ലോകനായകോ;

അപച്ചോ ഓക്കാകരാജസ്സ, സക്യപുത്തോ പഭങ്കരോ.

൧൭. ‘‘സോ ഹി ബ്രാഹ്മണ സമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

സബ്ബാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ [ഫലപ്പത്തോ (ക.)], സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ;

സബ്ബകമ്മക്ഖയം പത്തോ, വിമുത്തോ ഉപധിക്ഖയേ.

൧൮. ‘‘ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാ ലോകേ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ;

തം ത്വം ഗന്ത്വാന പുച്ഛസ്സു, സോ തേ തം ബ്യാകരിസ്സതി’’.

൧൯. സമ്ബുദ്ധോതി വചോ സുത്വാ, ഉദഗ്ഗോ ബാവരീ അഹു;

സോകസ്സ തനുകോ ആസി, പീതിഞ്ച വിപുലം ലഭി.

൨൦. സോ ബാവരീ അത്തമനോ ഉദഗ്ഗോ, തം ദേവതം പുച്ഛതി വേദജാതോ;

‘‘കതമമ്ഹി ഗാമേ നിഗമമ്ഹി വാ പന, കതമമ്ഹി വാ ജനപദേ ലോകനാഥോ;

യത്ഥ ഗന്ത്വാന പസ്സേമു, സമ്ബുദ്ധം ദ്വിപദുത്തമം’’.

൨൧. ‘‘സാവത്ഥിയം കോസലമന്ദിരേ ജിനോ, പഹൂതപഞ്ഞോ വരഭൂരിമേധസോ;

സോ സക്യപുത്തോ വിധുരോ അനാസവോ, മുദ്ധാധിപാതസ്സ വിദൂ നരാസഭോ’’.

൨൨. തതോ ആമന്തയീ സിസ്സേ, ബ്രാഹ്മണേ മന്തപാരഗൂ [പാരഗേ (സ്യാ.)];

‘‘ഏഥ മാണവാ അക്ഖിസ്സം, സുണാഥ വചനം മമ.

൨൩. ‘‘യസ്സേസോ ദുല്ലഭോ ലോകേ, പാതുഭാവോ അഭിണ്ഹസോ;

സ്വാജ്ജ ലോകമ്ഹി ഉപ്പന്നോ, സമ്ബുദ്ധോ ഇതി വിസ്സുതോ;

ഖിപ്പം ഗന്ത്വാന സാവത്ഥിം, പസ്സവ്ഹോ ദ്വിപദുത്തമം’’.

൨൪. ‘‘കഥം ചരഹി ജാനേമു, ദിസ്വാ ബുദ്ധോതി ബ്രാഹ്മണ;

അജാനതം നോ പബ്രൂഹി, യഥാ ജാനേമു തം മയം’’.

൨൫. ‘‘ആഗതാനി ഹി മന്തേസു, മഹാപുരിസലക്ഖണാ;

ദ്വത്തിംസാനി ച ബ്യാക്ഖാതാ, സമത്താ അനുപുബ്ബസോ.

൨൬. ‘‘യസ്സേതേ ഹോന്തി ഗത്തേസു, മഹാപുരിസലക്ഖണാ;

ദ്വേയേവ തസ്സ ഗതിയോ, തതിയാ ഹി ന വിജ്ജതി.

൨൭. ‘‘സചേ അഗാരം ആവസതി, വിജേയ്യ പഥവിം ഇമം;

അദണ്ഡേന അസത്ഥേന, ധമ്മേന അനുസാസതി.

൨൮. ‘‘സചേ ച സോ പബ്ബജതി, അഗാരാ അനഗാരിയം;

വിവട്ടച്ഛദോ [വിവത്തച്ഛദ്ദോ (സീ.)] സമ്ബുദ്ധോ, അരഹാ ഭവതി അനുത്തരോ.

൨൯. ‘‘ജാതിം ഗോത്തഞ്ച ലക്ഖണം, മന്തേ സിസ്സേ പുനാപരേ;

മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, മനസായേവ പുച്ഛഥ.

൩൦. ‘‘അനാവരണദസ്സാവീ, യദി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി;

മനസാ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ, വാചായ വിസജ്ജിസ്സതി’’ [വിസ്സജിസ്സതി (ക.)].

൩൧. ബാവരിസ്സ വചോ സുത്വാ, സിസ്സാ സോളസ ബ്രാഹ്മണാ;

അജിതോ തിസ്സമേത്തേയ്യോ, പുണ്ണകോ അഥ മേത്തഗൂ.

൩൨. ധോതകോ ഉപസീവോ ച, നന്ദോ ച അഥ ഹേമകോ;

തോദേയ്യ-കപ്പാ ദുഭയോ, ജതുകണ്ണീ ച പണ്ഡിതോ.

൩൩. ഭദ്രാവുധോ ഉദയോ ച, പോസാലോ ചാപി ബ്രാഹ്മണോ;

മോഘരാജാ ച മേധാവീ, പിങ്ഗിയോ ച മഹാഇസി.

൩൪. പച്ചേകഗണിനോ സബ്ബേ, സബ്ബലോകസ്സ വിസ്സുതാ;

ഝായീ ഝാനരതാ ധീരാ, പുബ്ബവാസനവാസിതാ.

൩൫. ബാവരിം അഭിവാദേത്വാ, കത്വാ ച നം പദക്ഖിണം;

ജടാജിനധരാ സബ്ബേ, പക്കാമും ഉത്തരാമുഖാ.

൩൬. മളകസ്സ പതിട്ഠാനം, പുരമാഹിസ്സതിം [പുരമാഹിയതി (ക.)] തദാ [സദാ (ക.)];

ഉജ്ജേനിഞ്ചാപി ഗോനദ്ധം, വേദിസം വനസവ്ഹയം.

൩൭. കോസമ്ബിഞ്ചാപി സാകേതം, സാവത്ഥിഞ്ച പുരുത്തമം;

സേതബ്യം കപിലവത്ഥും, കുസിനാരഞ്ച മന്ദിരം.

൩൮. പാവഞ്ച ഭോഗനഗരം, വേസാലിം മാഗധം പുരം;

പാസാണകം ചേതിയഞ്ച, രമണീയം മനോരമം.

൩൯. തസിതോവുദകം സീതം, മഹാലാഭംവ വാണിജോ;

ഛായം ഘമ്മാഭിതത്തോവ തുരിതാ പബ്ബതമാരുഹും.

൪൦. ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതോ;

ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി, സീഹോവ നദതീ വനേ.

൪൧. അജിതോ അദ്ദസ ബുദ്ധം, പീതരംസിംവ [ജിതരംസിം സീതരംസിം (ക.), വീതരംസിം (സീ. സ്യാ.)] ഭാണുമം;

ചന്ദം യഥാ പന്നരസേ, പരിപൂരം [പാരിപൂരിം (സീ. സ്യാ.)] ഉപാഗതം.

൪൨. അഥസ്സ ഗത്തേ ദിസ്വാന, പരിപൂരഞ്ച ബ്യഞ്ജനം;

ഏകമന്തം ഠിതോ ഹട്ഠോ, മനോപഞ്ഹേ അപുച്ഛഥ.

൪൩. ‘‘ആദിസ്സ ജമ്മനം ബ്രൂഹി, ഗോത്തം ബ്രൂഹി സലക്ഖണം;

മന്തേസു പാരമിം ബ്രൂഹി, കതി വാചേതി ബ്രാഹ്മണോ’’.

൪൪. ‘‘വീസം വസ്സസതം ആയു, സോ ച ഗോത്തേന ബാവരീ;

തീണിസ്സ ലക്ഖണാ ഗത്തേ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ.

൪൫. ‘‘ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സനിഘണ്ഡുസകേടുഭേ;

പഞ്ചസതാനി വാചേതി, സധമ്മേ പാരമിം ഗതോ’’.

൪൬. ‘‘ലക്ഖണാനം പവിചയം, ബാവരിസ്സ നരുത്തമ;

തണ്ഹച്ഛിദ [കങ്ഖച്ഛിദ (ക.)] പകാസേഹി, മാ നോ കങ്ഖായിതം അഹു’’.

൪൭. ‘‘മുഖം ജിവ്ഹായ ഛാദേതി, ഉണ്ണസ്സ ഭമുകന്തരേ;

കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം, ഏവം ജാനാഹി മാണവ’’.

൪൮. പുച്ഛഞ്ഹി കിഞ്ചി അസുണന്തോ, സുത്വാ പഞ്ഹേ വിയാകതേ;

വിചിന്തേതി ജനോ സബ്ബോ, വേദജാതോ കതഞ്ജലീ.

൪൯. ‘‘കോ നു ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ, ഇന്ദോ വാപി സുജമ്പതി;

മനസാ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ, കമേതം പടിഭാസതി.

൫൦. ‘‘മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, ബാവരീ പരിപുച്ഛതി;

തം ബ്യാകരോഹി ഭഗവാ, കങ്ഖം വിനയ നോ ഇസേ’’.

൫൧. ‘‘അവിജ്ജാ മുദ്ധാതി ജാനാഹി, വിജ്ജാ മുദ്ധാധിപാതിനീ;

സദ്ധാസതിസമാധീഹി, ഛന്ദവീരിയേന സംയുതാ’’.

൫൨. തതോ വേദേന മഹതാ, സന്ഥമ്ഭേത്വാന മാണവോ;

ഏകംസം അജിനം കത്വാ, പാദേസു സിരസാ പതി.

൫൩. ‘‘ബാവരീ ബ്രാഹ്മണോ ഭോതോ, സഹ സിസ്സേഹി മാരിസ;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ, പാദേ വന്ദതി ചക്ഖുമ’’.

൫൪. ‘‘സുഖിതോ ബാവരീ ഹോതു, സഹ സിസ്സേഹി ബ്രാഹ്മണോ;

ത്വഞ്ചാപി സുഖിതോ ഹോഹി, ചിരം ജീവാഹി മാണവ.

൫൫. ‘‘ബാവരിസ്സ ച തുയ്ഹം വാ, സബ്ബേസം സബ്ബസംസയം;

കതാവകാസാ പുച്ഛവ്ഹോ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛഥ’’.

൫൬. സമ്ബുദ്ധേന കതോകാസോ, നിസീദിത്വാന പഞ്ജലീ;

അജിതോ പഠമം പഞ്ഹം, തത്ഥ പുച്ഛി തഥാഗതം.

വത്ഥുഗാഥാ നിട്ഠിതാ.

൧. അജിതമാണവപുച്ഛാ

൫൭. ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ]

കേനസ്സു നപ്പകാസതി;

കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസി, കിംസു തസ്സ മഹബ്ഭയം’’.

൫൮. ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ, [അജിതാതി ഭഗവാ]

വേവിച്ഛാ പമാദാ നപ്പകാസതി;

ജപ്പാഭിലേപനം ബ്രൂമി, ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയം’’.

൫൯. ‘‘സവന്തി സബ്ബധി സോതാ, [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ]

സോതാനം കിം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂഹി, കേന സോതാ പിധിയ്യരേ’’.

൬൦. ‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, [അജിതാതി ഭഗവാ]

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധിയ്യരേ’’.

൬൧. ‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി ചാപി [സതീ ചേവ (സീ.)], [ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ]

നാമരൂപഞ്ച മാരിസ;

ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹി, കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി’’.

൬൨. ‘‘യമേതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, അജിത തം വദാമി തേ;

യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി’’.

൬൩. ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേഖാ [സേക്ഖാ (ക.)] പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസ’’.

൬൪. ‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യ, മനസാനാവിലോ സിയാ;

കുസലോ സബ്ബധമ്മാനം, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

അജിതമാണവപുച്ഛാ പഠമാ.

൨. തിസ്സമേത്തേയ്യമാണവപുച്ഛാ

൬൫. ‘‘കോധ സന്തുസിതോ ലോകേ, [ഇച്ചായസ്മാ തിസ്സമേത്തേയ്യോ]

കസ്സ നോ സന്തി ഇഞ്ജിതാ;

കോ ഉഭന്തമഭിഞ്ഞായ, മജ്ഝേ മന്താ ന ലിപ്പതി [ന പിമ്പതി (ബഹൂസു)];

കം ബ്രൂസി മഹാപുരിസോതി, കോ ഇധ സിബ്ബിനിമച്ചഗാ’’തി [സിബ്ബനിമച്ചഗാ (സീ. സ്യാ.)].