൬. ഉപസീവമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ

൩൮. ഏകോ അഹം സക്ക മഹന്തമോഘം, [ഇച്ചായസ്മാ ഉപസീവോ]

അനിസ്സിതോ നോ വിസഹാമി താരിതും;

ആരമ്മണം [ആരമണം (ക.)] ബ്രൂഹി സമന്തചക്ഖു, യം നിസ്സിതോ ഓഘമിമം തരേയ്യം.

ഏകോ അഹം സക്ക മഹന്തമോഘന്തി. ഏകോതി പുഗ്ഗലോ വാ മേ ദുതിയോ നത്ഥി, ധമ്മോ വാ മേ ദുതിയോ നത്ഥി, യം വാ പുഗ്ഗലം നിസ്സായ ധമ്മം വാ നിസ്സായ മഹന്തം കാമോഘം ഭവോഘം ദിട്ഠോഘം അവിജ്ജോഘം തരേയ്യം ഉത്തരേയ്യം പതരേയ്യം സമതിക്കമേയ്യം വീതിവത്തേയ്യന്തി. സക്കാതി സക്കോ. ഭഗവാ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതിപി സക്കോ. അഥ വാ, അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാതിപി സക്കോ. തസ്സിമാനി ധനാനി, സേയ്യഥിദം – സദ്ധാധനം സീലധനം ഹിരിധനം ഓത്തപ്പധനം സുതധനം ചാഗധനം പഞ്ഞാധനം സതിപട്ഠാനധനം…പേ… നിബ്ബാനധനം. ഇമേഹി അനേകേഹി ധനരതനേഹി അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാതിപി സക്കോ. അഥ വാ, സക്കോ പഹു വിസവീ അലമത്തോ സൂരോ വീരോ വിക്കന്തോ അഭീരൂ അഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ പഹീനഭയഭേരവോ വിഗതലോമഹംസോതിപി സക്കോതി – ഏകോ അഹം സക്ക മഹന്തമോഘം.

ഇച്ചായസ്മാ ഉപസീവോതി. ഇച്ചാതി പദസന്ധി…പേ…. ആയസ്മാതി പിയവചനം…പേ…. ഉപസീവോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം…പേ… അഭിലാപോതി – ഇച്ചായസ്മാ ഉപസീവോ.

അനിസ്സിതോ നോ വിസഹാമി താരിതുന്തി. അനിസ്സിതോതി പുഗ്ഗലം വാ അനിസ്സിതോ ധമ്മം വാ അനിസ്സിതോ നോ വിസഹാമി ന ഉസ്സഹാമി ന സക്കോമി ന പടിബലോ മഹന്തം കാമോഘം ഭവോഘം ദിട്ഠോഘം അവിജ്ജോഘം തരിതും ഉത്തരിതും പതരിതും സമതിക്കമിതും വീതിവത്തിതുന്തി – അനിസ്സിതോ നോ വിസഹാമി താരിതും.

ആരമ്മണം ബ്രൂഹി സമന്തചക്ഖൂതി ആരമ്മണം ആലമ്ബണം നിസ്സയം ഉപനിസ്സയം ബ്രൂഹി ആചിക്ഖാഹി ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവരാഹി വിഭജാഹി ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹി. സമന്തചക്ഖൂതി സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. ഭഗവാ തേന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ.

ന തസ്സ അദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി, അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യം, തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂതി.

ആരമ്മണം ബ്രൂഹി സമന്തചക്ഖു.

യം നിസ്സിതോ ഓഘമിമം തരേയ്യന്തി. യം നിസ്സിതോതി യം പുഗ്ഗലം വാ നിസ്സിതോ ധമ്മം വാ നിസ്സിതോ മഹന്തം കാമോഘം ഭവോഘം ദിട്ഠോഘം അവിജ്ജോഘം തരേയ്യം ഉത്തരേയ്യം പതരേയ്യം സമതിക്കമേയ്യം വീതിവത്തേയ്യന്തി – യം നിസ്സിതോ ഓഘമിമം തരേയ്യം. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘ഏകോ അഹം സക്ക മഹന്തമോഘം, [ഇച്ചായസ്മാ ഉപസീവോ]

അനിസ്സിതോ നോ വിസഹാമി താരിതും;

ആരമ്മണം ബ്രൂഹി സമന്തചക്ഖു, യം നിസ്സിതോ ഓഘമിമം തരേയ്യ’’ന്തി.

൩൯. ആകിഞ്ചഞ്ഞം പേക്ഖമാനോ സതിമാ, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

നത്ഥീതി നിസ്സായ തരസ്സു ഓഘം;

കാമേ പഹായ വിരതോ കഥാഹി, തണ്ഹക്ഖയം നത്തമഹാഭിപസ്സ [രത്തമഹാഭിപസ്സ (സ്യാ.) പസ്സ അഭിധാനഗന്ഥേ അബ്യയവഗ്ഗേ] .

ആകിഞ്ചഞ്ഞം പേക്ഖമാനോ സതിമാതി സോ ബ്രാഹ്മണോ പകതിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം ലാഭീയേവ നിസ്സയം ന ജാനാതി – ‘‘അയം മേ നിസ്സയോ’’തി. തസ്സ ഭഗവാ നിസ്സയഞ്ച ആചിക്ഖതി ഉത്തരിഞ്ച നിയ്യാനപഥം. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ തത്ഥ ജാതേ ചിത്തചേതസികേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ പേക്ഖമാനോ, ദുക്ഖതോ…പേ… രോഗതോ… ഗണ്ഡതോ… സല്ലതോ… അഘതോ… ആബാധതോ… പരതോ… പലോകതോ… ഈതിതോ… ഉപദ്ദവതോ… ഭയതോ… ഉപസഗ്ഗതോ… ചലതോ… പഭങ്ഗുതോ… അദ്ധുവതോ… അതാണതോ… അലേണതോ… അസരണതോ… അസരണീഭൂതതോ… രിത്തതോ… തുച്ഛതോ… സുഞ്ഞതോ… അനത്തതോ… ആദീനവതോ… വിപരിണാമധമ്മതോ… അസാരകതോ… അഘമൂലതോ… ഭവതോ… വിഭവതോ… സാസവതോ… സങ്ഖതതോ… മാരാമിസതോ… ജാതിധമ്മതോ… ജരാധമ്മതോ… ബ്യാധിധമ്മതോ… മരണധമ്മതോ… സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മതോ … സമുദയധമ്മതോ… അത്ഥങ്ഗമതോ… അസ്സാദതോ… ആദീനവതോ… നിസ്സരണതോ പേക്ഖമാനോ ദക്ഖമാനോ ഓലോകയമാനോ നിജ്ഝായമാനോ ഉപപരിക്ഖമാനോ.

സതിമാതി യാ സതി അനുസ്സതി പടിസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി സതി. ഇമായ സതിയാ ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ, സോ വുച്ചതി സതിമാതി – ആകിഞ്ചഞ്ഞം പേക്ഖമാനോ സതിമാ.

ഉപസീവാതി ഭഗവാതി. ഉപസീവാതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ഭഗവാതി – ഉപസീവാതി ഭഗവാ.

നത്ഥീതി നിസ്സായ തരസ്സു ഓഘന്തി നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി. കിംകാരണാ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി? വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതി, വിഭാവേതി, അന്തരധാപേതി, നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതി. തംകാരണാ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം നിസ്സായ ഉപനിസ്സായ ആലമ്ബണം കരിത്വാ കാമോഘം ഭവോഘം ദിട്ഠോഘം അവിജ്ജോഘം തരസ്സു ഉത്തരസ്സു പതരസ്സു സമതിക്കമസ്സു വീതിവത്തസ്സൂതി – നത്ഥീതി നിസ്സായ തരസ്സു ഓഘം.

കാമേ പഹായ വിരതോ കഥാഹീതി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ …പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. കാമേ പഹായാതി വത്ഥുകാമേ പരിജാനിത്വാ കിലേസകാമേ പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തീകരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – കാമേ പഹായ. വിരതോ കഥാഹീതി കഥംകഥാ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാ. ദുക്ഖേ കങ്ഖാ…പേ… ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ കഥംകഥായ ആരതോ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – ഏവമ്പി വിരതോ കഥാഹി…പേ… അഥ വാ, ദ്വത്തിംസായ തിരച്ഛാനകഥായ ആരതോ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി ഏവമ്പി വിരതോ കഥാഹീതി – കാമേ പഹായ വിരതോ കഥാഹി.

തണ്ഹക്ഖയം നത്തമഹാഭിപസ്സാതി. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാ. നത്തം വുച്ചതി രത്തി. അഹോതി ദിവസോ. രത്തിഞ്ച ദിവാ ച തണ്ഹക്ഖയം രാഗക്ഖയം ദോസക്ഖയം മോഹക്ഖയം ഗതിക്ഖയം ഉപപത്തിക്ഖയം പടിസന്ധിക്ഖയം ഭവക്ഖയം സംസാരക്ഖയം വട്ടക്ഖയം പസ്സ അഭിപസ്സ ദക്ഖ ഓലോകയ നിജ്ഝായ ഉപപരിക്ഖാതി – തണ്ഹക്ഖയം നത്തമഹാഭിപസ്സ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞം പേക്ഖമാനോ സതിമാ, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

നത്ഥീതി നിസ്സായ തരസ്സു ഓഘം;

കാമേ പഹായ വിരതോ കഥാഹി, തണ്ഹക്ഖയം നത്തമഹാഭിപസ്സാ’’തി.

൪൦. സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ, [ഇച്ചായസ്മാ ഉപസീവോ]

ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞം;

സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോ, തിട്ഠേ നു സോ തത്ഥ അനാനുയായീ.

സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോതി. സബ്ബേസൂതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം സബ്ബേസൂതി. കാമേസൂതി കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോതി. സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ വിഗതരാഗോ ചത്തരാഗോ വന്തരാഗോ മുത്തരാഗോ പഹീനരാഗോ പടിനിസ്സട്ഠരാഗോ വിക്ഖമ്ഭനതോതി – സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞന്തി. ഹേട്ഠിമാ ഛ സമാപത്തിയോ ഹിത്വാ ചജിത്വാ പരിച്ചജിത്വാ അതിക്കമിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ വീതിവത്തിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം നിസ്സിതോ അല്ലീനോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ അജ്ഝോസിതോ അധിമുത്തോതി – ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞം.

സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോതി സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ വുച്ചന്തി സത്ത സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ. താസം സഞ്ഞാസമാപത്തീനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിവിമോക്ഖോ [വിമോക്ഖാ (ക.) ഏവമഞ്ഞേസു പദേസു ബഹുവചനേന] അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച വിസേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച, പരമേ അഗ്ഗേ സേട്ഠേ വിസേട്ഠേ പാമോക്ഖേ ഉത്തമേ പവരേ അധിമുത്തിവിമോക്ഖേന അധിമുത്തോ തത്രാധിമുത്തോ തദധിമുത്തോ തച്ചരിതോ തബ്ബഹുലോ തഗ്ഗരുകോ തന്നിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോ തദധിമുത്തോ തദധിപതേയ്യോതി – സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോ.

തിട്ഠേ നു സോ തത്ഥ അനാനുയായീതി. തിട്ഠേ നൂതി സംസയപുച്ഛാ വിമതിപുച്ഛാ ദ്വേള്ഹകപുച്ഛാ അനേകംസപുച്ഛാ, ‘‘ഏവം നു ഖോ, നനു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി – തിട്ഠേ നു. തത്ഥാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ. അനാനുയായീതി അനാനുയായീ അവിച്ചമാനോ [അവേധമാനോ (സ്യാ.)] അവിഗച്ഛമാനോ അനന്തരധായമാനോ അപരിഹായമാനോ…പേ…. അഥ വാ, അരജ്ജമാനോ അദുസ്സമാനോ അമുയ്ഹമാനോ അകിലിസ്സമാനോതി – തിട്ഠേ നു സോ തത്ഥ അനാനുയായീ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ, [ഇച്ചായസ്മാ ഉപസീവോ]

ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞം;

സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോ, തിട്ഠേ നു സോ തത്ഥ അനാനുയായീ’’തി.

൪൧. സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞം;

സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോ, തിട്ഠേയ്യ സോ തത്ഥ അനാനുയായീ.

സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോതി. സബ്ബേസൂതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം സബ്ബേസൂതി. കാമേസൂതി കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോതി സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ…പേ… പടിനിസ്സട്ഠരാഗോ വിക്ഖമ്ഭനതോതി – സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞന്തി. ഹേട്ഠിമാ ഛ സമാപത്തിയോ ഹിത്വാ ചജിത്വാ പരിച്ചജിത്വാ അതിക്കമിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ വീതിവത്തിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം നിസ്സിതോ അല്ലീനോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ അജ്ഝോസിതോ അധിമുത്തോതി – ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞം.

സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോതി സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ വുച്ചന്തി സത്ത സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ. താസം സഞ്ഞാസമാപത്തീനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിവിമോക്ഖോ അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച വിസേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച, പരമേ അഗ്ഗേ സേട്ഠേ വിസേട്ഠേ പാമോക്ഖേ ഉത്തമേ പവരേ അധിമുത്തിവിമോക്ഖേന അധിമുത്തോ തത്രാധിമുത്തോ തദധിമുത്തോ…പേ… തദധിപതേയ്യോതി – സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോ.

തിട്ഠേയ്യ സോ തത്ഥ അനാനുയായീതി. തിട്ഠേയ്യാതി തിട്ഠേയ്യ സട്ഠികപ്പസഹസ്സാനി. തത്ഥാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ. അനാനുയായീതി അനാനുയായീ അവിച്ചമാനോ അവിഗച്ഛമാനോ അനന്തരധായമാനോ അപരിഹായമാനോ. അഥ വാ, അരജ്ജമാനോ അദുസ്സമാനോ അമുയ്ഹമാനോ അകിലിസ്സമാനോതി – തിട്ഠേയ്യ സോ തത്ഥ അനാനുയായീ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സബ്ബേസു കാമേസു യോ വീതരാഗോ, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

ആകിഞ്ചഞ്ഞം നിസ്സിതോ ഹിത്വാ മഞ്ഞം;

സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേധിമുത്തോ, തിട്ഠേയ്യ സോ തത്ഥ അനാനുയായീ’’തി.

൪൨. തിട്ഠേ ചേ സോ തത്ഥ അനാനുയായീ, പൂഗമ്പി വസ്സാനി [വസ്സാനം (സ്യാ. ക.)] സമന്തചക്ഖു;

തത്ഥേവ സോ സീതിസിയാ വിമുത്തോ, ചവേഥ വിഞ്ഞാണം തഥാവിധസ്സ.

തിട്ഠേ ചേ സോ തത്ഥ അനാനുയായീതി സചേ സോ തിട്ഠേയ്യ സട്ഠികപ്പസഹസ്സാനി. തത്ഥാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ. അനാനുയായീതി അനാനുയായീ അവിച്ചമാനോ അവിഗച്ഛമാനോ അനന്തരധായമാനോ അപരിഹായമാനോ. അഥ വാ, അരജ്ജമാനോ അദുസ്സമാനോ അമുയ്ഹമാനോ അകിലിസ്സമാനോതി – തിട്ഠേ ചേ സോ തത്ഥ അനാനുയായീ.

പൂഗമ്പി വസ്സാനി സമന്തചക്ഖൂതി. പൂഗമ്പി വസ്സാനീതി പൂഗമ്പി വസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സാനി [ബഹുന്നം വസ്സാനം (സ്യാ.)] ബഹൂനി വസ്സസതാനി ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ബഹൂനി കപ്പാനി ബഹൂനി കപ്പസതാനി ബഹൂനി കപ്പസഹസ്സാനി ബഹൂനി കപ്പസതസഹസ്സാനി. സമന്തചക്ഖൂതി സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം…പേ… തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂതി – പൂഗമ്പി വസ്സാനി സമന്തചക്ഖു.

തത്ഥേവ സോ സീതിസിയാ വിമുത്തോ, ചവേഥ വിഞ്ഞാണം തഥാവിധസ്സാതി തത്ഥേവ സോ സീതിഭാവമനുപ്പത്തോ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ തിട്ഠേയ്യ. അഥ വാ, തസ്സ വിഞ്ഞാണം ചവേയ്യ ഉച്ഛിജ്ജേയ്യ നസ്സേയ്യ വിനസ്സേയ്യ ന ഭവേയ്യാതി പുനബ്ഭവപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം നിബ്ബത്തേയ്യ കാമധാതുയാ വാ രൂപധാതുയാ വാ അരൂപധാതുയാ വാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ സസ്സതഞ്ച ഉച്ഛേദഞ്ച പുച്ഛതി. ഉദാഹു തത്ഥേവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായേയ്യ. അഥ വാ, തസ്സ വിഞ്ഞാണം ചവേയ്യ പുന പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം നിബ്ബത്തേയ്യ കാമധാതുയാ വാ രൂപധാതുയാ വാ അരൂപധാതുയാ വാതി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപപന്നസ്സ പരിനിബ്ബാനഞ്ച പടിസന്ധിഞ്ച പുച്ഛതി. തഥാവിധസ്സാതി തഥാവിധസ്സ താദിസസ്സ തസ്സണ്ഠിതസ്സ തപ്പകാരസ്സ തപ്പടിഭാഗസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപപന്നസ്സാതി – തത്ഥേവ സോ സീതിസിയാ വിമുത്തോ, ചവേഥ വിഞ്ഞാണം തഥാവിധസ്സ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘തിട്ഠേ ചേ സോ തത്ഥ അനാനുയായീ, പൂഗമ്പി വസ്സാനി സമന്തചക്ഖു;

തത്ഥേവ സോ സീതിസിയാ വിമുത്തോ, ചവേഥ വിഞ്ഞാണം തഥാവിധസ്സാ’’തി.

൪൩. അച്ചി യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം;

ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോ, അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം.

അച്ചി യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താതി അച്ചി വുച്ചതി ജാലസിഖാ. വാതാതി പുരത്ഥിമാ വാതാ പച്ഛിമാ വാതാ ഉത്തരാ വാതാ ദക്ഖിണാ വാതാ സരജാ വാതാ അരജാ വാതാ സീതാ വാതാ ഉണ്ഹാ വാതാ പരിത്താ വാതാ അധിമത്താ വാതാ [കാളവാതാ (ക.)] വേരമ്ഭവാതാ പക്ഖവാതാ സുപണ്ണവാതാ താലപണ്ണവാതാ വിധൂപനവാതാ. വാതവേഗേന ഖിത്താതി വാതവേഗേന ഖിത്താ [ഖിത്തം (സ്യാ.) ഏവമഞ്ഞേസു പദേസു നിഗ്ഗഹീതന്തവസേന] ഉക്ഖിത്താ നുന്നാ പണുന്നാ ഖമ്ഭിതാ വിക്ഖമ്ഭിതാതി – അച്ചി യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ. ഉപസീവാതി ഭഗവാതി. ഉപസീവാതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ഭഗവാതി – ഉപസീവാതി ഭഗവാ.

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖന്തി. അത്ഥം പലേതീതി അത്ഥം പലേതി, അത്ഥം ഗമേതി, അത്ഥം ഗച്ഛതി നിരുജ്ഝതി വൂപസമതി പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. ന ഉപേതി സങ്ഖന്തി സങ്ഖം [അമുകം നാമ ദിസം ഗതോതി സങ്ഖം (സ്യാ.)] ന ഉപേതി, ഉദ്ദേസം ന ഉപേതി, ഗണനം ന ഉപേതി, പണ്ണത്തിം ന ഉപേതി, ‘‘പുരത്ഥിമം വാ ദിസം ഗതാ, പച്ഛിമം വാ ദിസം ഗതാ, ഉത്തരം വാ ദിസം ഗതാ, ദക്ഖിണം വാ ദിസം ഗതാ ഉദ്ധം വാ ഗതാ, അധോ വാ ഗതാ, തിരിയം വാ ഗതാ, വിദിസം വാ ഗതാ’’തി, സോ ഹേതു നത്ഥി, പച്ചയോ നത്ഥി, കാരണം നത്ഥി, യേന സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യാതി – അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം.

ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോതി. ഏവന്തി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം. മുനീതി മോനം വുച്ചതി ഞാണം …പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. നാമകായാ വിമുത്തോതി സോ മുനി പകതിയാ പുബ്ബേവ രൂപകായാ വിമുത്തോ. തദങ്ഗം സമതിക്കമാ [തദങ്ഗം സമതിക്കമ്മ (ക.)] വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന പഹീനോ. തസ്സ മുനിനോ ഭവന്തം ആഗമ്മ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ പടിലദ്ധാ ഹോന്തി. ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം പടിലദ്ധത്താ നാമകായോ ച രൂപകായോ ച പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. നാമകായസ്സ ച രൂപകായസ്സ ച പരിഞ്ഞാതത്താ നാമകായാ ച രൂപകായാ ച മുത്തോ വിമുത്തോ സുവിമുത്തോ അച്ചന്തഅനുപാദാവിമോക്ഖേനാതി – ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോ.

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖന്തി. അത്ഥം പലേതീതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി. ന ഉപേതി സങ്ഖന്തി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ സങ്ഖം ന ഉപേതി, ഉദ്ദേസം ന ഉപേതി, ഗണനം ന ഉപേതി, പണ്ണത്തിം ന ഉപേതി – ഖത്തിയോതി വാ ബ്രാഹ്മണോതി വാ വേസ്സോതി വാ സുദ്ദോതി വാ ഗഹട്ഠോതി വാ പബ്ബജിതോതി വാ ദേവോതി വാ മനുസ്സോതി വാ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ. സോ ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ നത്ഥി കാരണം നത്ഥി യേന സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യാതി – അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അച്ചി യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം;

ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോ, അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖ’’ന്തി.

൪൪. അത്ഥങ്ഗതോ സോ ഉദ വാ സോ നത്ഥി, ഉദാഹു വേ സസ്സതിയാ അരോഗോ;

തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹി, തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ.

അത്ഥങ്ഗതോ സോ ഉദ വാ സോ നത്ഥീതി സോ അത്ഥങ്ഗതോ ഉദാഹു നത്ഥി സോ നിരുദ്ധോ ഉച്ഛിന്നോ വിനട്ഠോതി – അത്ഥങ്ഗതോ സോ ഉദ വാ സോ നത്ഥി.

ഉദാഹു വേ സസ്സതിയാ അരോഗോതി ഉദാഹു നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ തിട്ഠേയ്യാതി – ഉദാഹു വേ സസ്സതിയാ അരോഗോ.

തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹീതി. തന്തി യം പുച്ഛാമി യം യാചാമി യം അജ്ഝേസാമി യം പസാദേമി. മുനീതി മോനം വുച്ചതി ഞാണം…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. സാധു വിയാകരോഹീതി സാധു ആചിക്ഖാഹി ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവരാഹി വിഭജാഹി ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹി.

തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോതി തഥാ ഹി തേ വിദിതോ തുലിതോ തീരിതോ വിഭൂതോ വിഭാവിതോ ഏസ ധമ്മോതി – തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘അത്ഥങ്ഗതോ സോ ഉദ വാ സോ നത്ഥി, ഉദാഹു വേ സസ്സതിയാ അരോഗോ;

തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹി, തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ’’തി.

൪൫. അത്ഥങ്ഗതസ്സ ന പമാണമത്ഥി, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

യേന നം വജ്ജും തം തസ്സ നത്ഥി;

സബ്ബേസു ധമ്മേസു സമൂഹതേസു, സമൂഹതാ വാദപഥാപി സബ്ബേ.

അത്ഥങ്ഗതസ്സ ന പമാണമത്ഥീതി അത്ഥങ്ഗതസ്സ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസ്സ രൂപപമാണം നത്ഥി, വേദനാപമാണം നത്ഥി, സഞ്ഞാപമാണം നത്ഥി, സങ്ഖാരപമാണം നത്ഥി, വിഞ്ഞാണപമാണം നത്ഥി, ന അത്ഥി ന സംവിജ്ജതി നുപലബ്ഭതി പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപ്പസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢന്തി – അത്ഥങ്ഗതസ്സ ന പമാണമത്ഥി. ഉപസീവാതി ഭഗവാതി ഉപസീവാതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ഭഗവാതി – ഉപസീവാതി ഭഗവാ.

യേന നം വജ്ജും തം തസ്സ നത്ഥീതി യേന തം രാഗേന [യേന രാഗേന (സ്യാ. ക.) മഹാനി. ൯൪] വദേയ്യും, യേന ദോസേന വദേയ്യും, യേന മോഹേന വദേയ്യും, യേന മാനേന വദേയ്യും, യായ ദിട്ഠിയാ വദേയ്യും, യേന ഉദ്ധച്ചേന വദേയ്യും, യായ വിചികിച്ഛായ വദേയ്യും, യേഹി അനുസയേഹി വദേയ്യും – രത്തോതി വാ ദുട്ഠോതി വാ മൂള്ഹോതി വാ വിനിബദ്ധോതി വാ പരാമട്ഠോതി വാ വിക്ഖേപഗതോതി വാ അനിട്ഠങ്ഗതോതി [അനിട്ഠാഗതോതി (ക.)] വാ ഥാമഗതോതി വാ, തേ അഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ. അഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ ഗതിയാ യേന തം വദേയ്യും – നേരയികോതി വാ തിരച്ഛാനയോനികോതി വാ പേത്തിവിസയികോതി വാ മനുസ്സോതി വാ ദേവോതി വാ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ, സോ ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ നത്ഥി കാരണം നത്ഥി യേന വദേയ്യും കഥേയ്യും ഭണേയ്യും ദീപേയ്യും വോഹരേയ്യുന്തി – യേന നം വജ്ജും തം തസ്സ നത്ഥി.

സബ്ബേസു ധമ്മേസു സമൂഹതേസൂതി സബ്ബേസു ധമ്മേസു സബ്ബേസു ഖന്ധേസു സബ്ബേസു ആയതനേസു സബ്ബാസു ധാതൂസു സബ്ബാസു ഗതീസു സബ്ബാസു ഉപപത്തീസു സബ്ബാസു പടിസന്ധീസു സബ്ബേസു ഭവേസു സബ്ബേസു സംസാരേസു സബ്ബേസു വട്ടേസു ഊഹതേസു സമൂഹതേസു ഉദ്ധതേസു സമുദ്ധതേസു ഉപ്പാടിതേസു സമുപ്പാടിതേസു പഹീനേസു സമുച്ഛിന്നേസു വൂപസന്തേസു പടിപ്പസ്സദ്ധേസു അഭബ്ബുപ്പത്തികേസു ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢേസൂതി – സബ്ബേസു ധമ്മേസു സമൂഹതേസു.

സമൂഹതാ വാദപഥാപി സബ്ബേതി വാദപഥാ വുച്ചന്തി കിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അഭിസങ്ഖാരാ ച. തസ്സ വാദാ ച വാദപഥാ ച അധിവചനാനി ച അധിവചനപഥാ ച നിരുത്തി ച നിരുത്തിപഥാ ച പഞ്ഞത്തി ച പഞ്ഞത്തിപഥാ ച ഊഹതാ സമൂഹതാ ഉദ്ധതാ സമുദ്ധതാ ഉപ്പാടിതാ സമുപ്പാടിതാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപ്പസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – സമൂഹതാ വാദപഥാപി സബ്ബേ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്ഥങ്ഗതസ്സ ന പമാണമത്ഥി, [ഉപസീവാതി ഭഗവാ]

യേന നം വജ്ജും തം തസ്സ നത്ഥി;

സബ്ബേസു ധമ്മേസു സമൂഹതേസു, സമൂഹതാ വാദപഥാപി സബ്ബേ’’തി.

സഹ ഗാഥാപരിയോസാനാ യേ തേ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം…പേ… പഞ്ജലികോ നമസ്സമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി – സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീതി.

ഉപസീവമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ഛട്ഠോ.