൧൪. പോസാലമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ

൮൧. യോ അതീതം ആദിസതി, [ഇച്ചായസ്മാ പോസാലോ]

അനേജോ ഛിന്നസംസയോ;

പാരഗും [പാരഗൂ (സ്യാ. ക.)] സബ്ബധമ്മാനം, അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം.

യോ അതീതം ആദിസതീതി. യോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ. അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ബലേസു ച വസീഭാവം. അതീതം ആദിസതീതി ഭഗവാ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അതീതമ്പി ആദിസതി, അനാഗതമ്പി ആദിസതി, പച്ചുപ്പന്നമ്പി ആദിസതി.

കഥം ഭഗവാ അത്തനോ അതീതം ആദിസതി? ഭഗവാ അത്തനോ അതീതം ഏകമ്പി ജാതിം ആദിസതി, ദ്വേപി ജാതിയോ ആദിസതി, തിസ്സോപി ജാതിയോ ആദിസതി, ചതസ്സോപി ജാതിയോ ആദിസതി, പഞ്ചപി ജാതിയോ ആദിസതി, ദസപി ജാതിയോ ആദിസതി, വീസമ്പി ജാതിയോ ആദിസതി, തിംസമ്പി ജാതിയോ ആദിസതി, ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ ആദിസതി, പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ആദിസതി, ജാതിസതമ്പി…പേ… ജാതിസഹസ്സമ്പി… ജാതിസതസഹസ്സമ്പി… അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ… അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ… അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ ആദിസതി – ‘‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം ആദിസതി. ഏവം ഭഗവാ അത്തനോ അതീതം ആദിസതി.

കഥം ഭഗവാ പരേസം അതീതം ആദിസതി? ഭഗവാ പരേസം അതീതം ഏകമ്പി ജാതിം ആദിസതി, ദ്വേപി ജാതിയോ ആദിസതി…പേ… അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ ആദിസതി – ‘‘അമുത്രാസി ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദി; തത്രാപാസി ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം ആദിസതി. ഏവം ഭഗവാ പരേസം അതീതം ആദിസതി.

ഭഗവാ പഞ്ച ജാതകസതാനി ഭാസന്തോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അതീതം ആദിസതി, മഹാപദാനിയസുത്തന്തം [മഹാധനിയസുത്തം (സ്യാ.)] ഭാസന്തോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അതീതം ആദിസതി, മഹാസുദസ്സനിയസുത്തന്തം ഭാസന്തോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അതീതം ആദിസതി, മഹാഗോവിന്ദിയസുത്തന്തം ഭാസന്തോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അതീതം ആദിസതി, മഘദേവിയസുത്തന്തം ഭാസന്തോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അതീതം ആദിസതി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘അതീതം ഖോ, ചുന്ദ, അദ്ധാനം ആരബ്ഭ തഥാഗതസ്സ സതാനുസാരിഞാണം [സതാനുസ്സരിയഞാണം (ക.) പസ്സ ദീ. നി. ൩.൧൮൭] ഹോതി. സോ യാവതകം ആകങ്ഖതി താവതകം അനുസ്സരതി. അനാഗതഞ്ച ഖോ, ചുന്ദ…പേ… പച്ചുപ്പന്നഞ്ച ഖോ, ചുന്ദ, അദ്ധാനം ആരബ്ഭ തഥാഗതസ്സ ബോധിജം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി – ‘അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി.

ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണം [ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണം (ക.) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ] തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം, സത്താനം ആസയാനുസയഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം, യമകപാടിഹീരേ ഞാണം [യമകപാടിഹിരിയഞാണം (സ്യാ.)] തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം, മഹാകരുണാസമാപത്തിയാ ഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം, സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം, അനാവരണഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം, സബ്ബത്ഥ അസങ്ഗമപ്പടിഹതമനാവരണഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം. ഏവം ഭഗവാ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അതീതമ്പി ആദിസതി അനാഗതമ്പി ആദിസതി പച്ചുപ്പന്നമ്പി ആദിസതി ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി പകാസേതീതി – യോ അതീതം ആദിസതി.

ഇച്ചായസ്മാ പോസാലോതി. ഇച്ചാതി പദസന്ധി…പേ… ആയസ്മാതി പിയവചനം…പേ… പോസാലോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം…പേ… അഭിലാപോതി – ഇച്ചായസ്മാ പോസാലോ.

അനേജോ ഛിന്നസംസയോതി ഏജാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. സാ ഏജാ തണ്ഹാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ ബുദ്ധോ അനേജോ. ഏജായ പഹീനത്താ അനേജോ. ഭഗവാ ലാഭേപി ന ഇഞ്ജതി…പേ… ദുക്ഖേപി ന ഇഞ്ജതി ന ചലതി ന വേധതി നപ്പവേധതി ന സമ്പവേധതീതി അനേജോ. ഛിന്നസംസയോതി സംസയോ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാ. ദുക്ഖേ കങ്ഖാ…പേ… ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ. സോ സംസയോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പഹീനോ ഛിന്നോ ഉച്ഛിന്നോ സമുച്ഛിന്നോ വൂപസന്തോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ അഭബ്ബുപ്പത്തികോ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ. തസ്മാ ബുദ്ധോ ഛിന്നസംസയോതി – അനേജോ ഛിന്നസംസയോ.

പാരഗും സബ്ബധമ്മാനന്തി ഭഗവാ സബ്ബധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ പരിഞ്ഞാപാരഗൂ പഹാനപാരഗൂ ഭാവനാപാരഗൂ സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ സമാപത്തിപാരഗൂ അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനം…പേ… ജാതിമരണസംസാരോ നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനം.

അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമന്തി പഞ്ഹേന അത്ഥികോ ആഗതോമ്ഹി…പേ… ‘‘വഹസ്സേതം ഭാര’’ന്തി – അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘യോ അതീതം ആദിസതി, [ഇച്ചായസ്മാ പോസാലോ]

അനേജോ ഛിന്നസംസയോ;

പാരഗും സബ്ബധമ്മാനം, അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമ’’ന്തി.

൮൨. വിഭൂതരൂപസഞ്ഞിസ്സ, സബ്ബകായപ്പഹായിനോ;

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതോ;

ഞാണം സക്കാനുപുച്ഛാമി, കഥം നേയ്യോ തഥാവിധോ.

വിഭൂതരൂപസഞ്ഞിസ്സാതി കതമാ രൂപസഞ്ഞാ? രൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – അയം രൂപസഞ്ഞാ. വിഭൂതരൂപസഞ്ഞിസ്സാതി ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ പടിലദ്ധസ്സ [ലാഭിസ്സ (സ്യാ.)] രൂപസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോന്തി വിഗതാ അതിക്കന്താ സമതിക്കന്താ വീതിവത്താതി – വിഭൂതരൂപസഞ്ഞിസ്സ.

സബ്ബകായപ്പഹായിനോതി സബ്ബോ തസ്സ പടിസന്ധികോ രൂപകായോ പഹീനോ, തദങ്ഗസമതിക്കമാ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന പഹീനോ തസ്സ രൂപകായോതി – സബ്ബകായപ്പഹായിനോ.

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതോതി. നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി. കിംകാരണാ? നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി. യം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതി, വിഭാവേതി, അന്തരധാപേതി, ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി പസ്സതി – തംകാരണാ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തീതി – അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതോ.

ഞാണം സക്കാനുപുച്ഛാമീതി. സക്കാതി – സക്കോ. ഭഗവാ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതിപി സക്കോ …പേ… പഹീനഭയഭേരവോ വിഗതലോമഹംസോതിപി സക്കോ. ഞാണം സക്കാനുപുച്ഛാമീതി തസ്സ ഞാണം പുച്ഛാമി, പഞ്ഞം പുച്ഛാമി, സമ്ബുദ്ധം പുച്ഛാമി. ‘‘കീദിസം കിംസണ്ഠിതം കിംപകാരം കിംപടിഭാഗം ഞാണം ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി – ഞാണം സക്കാനുപുച്ഛാമി.

കഥം നേയ്യോ തഥാവിധോതി കഥം സോ നേതബ്ബോ വിനേതബ്ബോ അനുനേതബ്ബോ പഞ്ഞപേതബ്ബോ നിജ്ഝാപേതബ്ബോ പേക്ഖേതബ്ബോ പസാദേതബ്ബോ? കഥം തേന [കഥമസ്സ (സ്യാ.)] ഉത്തരി ഞാണം ഉപ്പാദേതബ്ബം? തഥാവിധോതി തഥാവിധോ താദിസോ തസ്സണ്ഠിതോ തപ്പകാരോ തപ്പടിഭാഗോ യോ സോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിലാഭീതി – കഥം നേയ്യോ തഥാവിധോ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘വിഭൂതരൂപസഞ്ഞിസ്സ, സബ്ബകായപ്പഹായിനോ;

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതോ;

ഞാണം സക്കാനുപുച്ഛാമി, കഥം നേയ്യോ തഥാവിധോ’’തി.

൮൩. വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ സബ്ബാ, [പോസാലാതി ഭഗവാ]

അഭിജാനം തഥാഗതോ;

തിട്ഠന്തമേനം ജാനാതി, ധിമുത്തം തപ്പരായണം;

വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ സബ്ബാതി ഭഗവാ അഭിസങ്ഖാരവസേന ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ജാനാതി, പടിസന്ധിവസേന സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ജാനാതി. കഥം ഭഗവാ അഭിസങ്ഖാരവസേന ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ജാനാതി? വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘രൂപുപയം [രൂപൂപായം (സ്യാ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൩.൫൩] വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ [തിട്ഠതി (സ്യാ. ക.)], രൂപാരമ്മണം രൂപപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ. വേദനുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സഞ്ഞുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സങ്ഖാരുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, സങ്ഖാരാരമ്മണം സങ്ഖാരപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി. ഏവം ഭഗവാ അഭിസങ്ഖാരവസേന ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ജാനാതി.

കഥം ഭഗവാ പടിസന്ധിവസേന സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ജാനാതി? വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ – സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേ ച ദേവാ ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. അയം പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ പഠമാഭിനിബ്ബത്താ. അയം ദുതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ആഭസ്സരാ. അയം തതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ. അയം ചതുത്ഥീ [ചതുത്ഥാ (സ്യാ.) പസ്സ അ. നി. ൭.൪൪] വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ, അനന്തോ ആകാസോതി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം പഞ്ചമീ [പഞ്ചമാ (സ്യാ.)] വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ, അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം ഛട്ഠീ [ഛട്ഠോ (സ്യാ.)] വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ, നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ. അയം സത്തമീ [സത്തമാ (സ്യാ.)] വിഞ്ഞാണട്ഠിതി’’. ഏവം ഭഗവാ പടിസന്ധിവസേന സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ജാനാതീതി – വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ സബ്ബാ.

പോസാലാതി ഭഗവാതി. പോസാലാതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ഭഗവാതി – പോസാലാതി ഭഗവാ.

അഭിജാനം തഥാഗതോതി. അഭിജാനന്തി അഭിജാനന്തോ വിജാനന്തോ പടിവിജാനന്തോ പടിവിജ്ഝന്തോ തഥാഗതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘അതീതം ചേപി ഖോ, ചുന്ദ, ഹോതി അഭൂതം അതച്ഛം അനത്ഥസഞ്ഹിതം, ന തം തഥാഗതോ ബ്യാകരോതി. അതീതം ചേപി, ചുന്ദ, ഹോതി ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസഞ്ഹിതം, തമ്പി തഥാഗതോ ന ബ്യാകരോതി. അതീതം ചേപി ഖോ, ചുന്ദ, ഹോതി ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസഞ്ഹിതം, തത്ര കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതി തസ്സേവ പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായ. അനാഗതം ചേപി, ചുന്ദ, ഹോതി…പേ… പച്ചുപ്പന്നം ചേപി, ചുന്ദ, ഹോതി അഭൂതം അതച്ഛം അനത്ഥസഞ്ഹിതം, ന തം തഥാഗതോ ബ്യാകരോതി. പച്ചുപ്പന്നം ചേപി, ചുന്ദ, ഹോതി ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസഞ്ഹിതം, തമ്പി തഥാഗതോ ന ബ്യാകരോതി. പച്ചുപ്പന്നം ചേപി, ചുന്ദ, ഹോതി ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസഞ്ഹിതം, തത്ര കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതി തസ്സ പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായ. ഇതി ഖോ, ചുന്ദ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു തഥാഗതോ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ. തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതി.

‘‘യം ഖോ, ചുന്ദ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, സബ്ബം തം തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധം. തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതി. യഞ്ച, ചുന്ദ, രത്തിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി, യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഭാസതി ലപതി നിദ്ദിസതി സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി നോ അഞ്ഞഥാ. തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതി. യഥാവാദീ, ചുന്ദ, തഥാഗതോ തഥാകാരീ; യഥാകാരീ തഥാവാദീ. ഇതി യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ. തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതി. സദേവകേ, ചുന്ദ, ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ. തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീ’’തി – അഭിജാനം തഥാഗതോ.

തിട്ഠന്തമേനം ജാനാതീതി ഭഗവാ ഇധത്ഥഞ്ഞേവ [ഇധട്ഠഞ്ഞേവ (സ്യാ.)] ജാനാതി കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേന – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’’തി. ഭഗവാ ഇധത്ഥഞ്ഞേവ ജാനാതി കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേന – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’’തി. ഭഗവാ ഇധത്ഥഞ്ഞേവ ജാനാതി കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേന – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പേത്തിവിസയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’’തി. ഭഗവാ ഇധത്ഥഞ്ഞേവ ജാനാതി കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേന – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനുസ്സേസു ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. ഭഗവാ ഇധത്ഥഞ്ഞേവ ജാനാതി കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേന – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ സുപ്പടിപന്നോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’’തി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഇധ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘തഥായം പുഗ്ഗലോ പടിപന്നോ, തഥാ ച ഇരിയതി, തഞ്ച മഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ, യഥാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി.

‘‘ഇധ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘തഥായം പുഗ്ഗലോ പടിപന്നോ തഥാ ച ഇരിയതി തഞ്ച മഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ, യഥാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി.

‘‘ഇധ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘തഥായം പുഗ്ഗലോ പടിപന്നോ തഥാ ച ഇരിയതി തഞ്ച മഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ, യഥാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പേത്തിവിസയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി.

‘‘ഇധ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘തഥായം പുഗ്ഗലോ പടിപന്നോ തഥാ ച ഇരിയതി തഞ്ച മഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ, യഥാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനുസ്സേസു ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’തി.

‘‘ഇധ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘തഥായം പുഗ്ഗലോ പടിപന്നോ തഥാ ച ഇരിയതി തഞ്ച മഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ, യഥാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി.

‘‘ഇധ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘തഥായം പുഗ്ഗലോ പടിപന്നോ തഥാ ച ഇരിയതി തഞ്ച മഗ്ഗം സമാരൂള്ഹോ, യഥാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’’തി – തിട്ഠന്തമേനം ജാനാതി.

ധിമുത്തം തപ്പരായണന്തി. ധിമുത്തന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. ധിമുത്തന്തി വിമോക്ഖേന ധിമുത്തം തത്രാധിമുത്തം തദധിമുത്തം തദാധിപതേയ്യം. അഥ വാ, ഭഗവാ ജാനാതി – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ രൂപാധിമുത്തോ സദ്ദാധിമുത്തോ ഗന്ധാധിമുത്തോ രസാധിമുത്തോ ഫോട്ഠബ്ബാധിമുത്തോ കുലാധിമുത്തോ ഗണാധിമുത്തോ ആവാസാധിമുത്തോ ലാഭാധിമുത്തോ യസാധിമുത്തോ പസംസാധിമുത്തോ സുഖാധിമുത്തോ ചീവരാധിമുത്തോ പിണ്ഡപാതാധിമുത്തോ സേനാസനാധിമുത്തോ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാധിമുത്തോ സുത്തന്താധിമുത്തോ വിനയാധിമുത്തോ അഭിധമ്മാധിമുത്തോ ആരഞ്ഞകങ്ഗാധിമുത്തോ പിണ്ഡപാതികങ്ഗാധിമുത്തോ പംസുകൂലികങ്ഗാധിമുത്തോ തേചീവരികങ്ഗാധിമുത്തോ സപദാനചാരികങ്ഗാധിമുത്തോ ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗാധിമുത്തോ നേസജ്ജികങ്ഗാധിമുത്തോ യഥാസന്ഥതികങ്ഗാധിമുത്തോ പഠമജ്ഝാനാധിമുത്തോ ദുതിയജ്ഝാനാധിമുത്തോ തതിയജ്ഝാനാധിമുത്തോ ചതുത്ഥജ്ഝാനാധിമുത്തോആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്താധിമുത്തോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്താധിമുത്തോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്താധിമുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്താധിമുത്തോ’’തിധിമുത്തം.

തപ്പരായണന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമയം തപ്പരായണം കമ്മപരായണം വിപാകപരായണം കമ്മഗരുകം പടിസന്ധിഗരുകം. അഥ വാ, ഭഗവാ ജാനാതി – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ രൂപപരായണോ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിപരായണോ’’തി – ധിമുത്തം തപ്പരായണം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ സബ്ബാ, [പോസാലാതി ഭഗവാ]

അഭിജാനം തഥാഗതോ;

തിട്ഠന്തമേനം ജാനാതി, ധിമുത്തം തപ്പരായണ’’ന്തി.

൮൪. ആകിഞ്ചഞ്ഞാസമ്ഭവം ഞത്വാ, നന്ദിസംയോജനം ഇതി;

ഏവമേതം അഭിഞ്ഞായ, തതോ തത്ഥ വിപസ്സതി;

ഏതം ഞാണം തഥം തസ്സ, ബ്രാഹ്മണസ്സ വുസീമതോ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞാസമ്ഭവം ഞത്വാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞാസമ്ഭവോതി വുച്ചതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസംവത്തനികോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരോ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസംവത്തനികം കമ്മാഭിസങ്ഖാരം ആകിഞ്ചഞ്ഞാസമ്ഭവോതി ഞത്വാ, ലഗ്ഗനന്തി ഞത്വാ, ബന്ധനന്തി ഞത്വാ, പലിബോധോതി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാതി – ആകിഞ്ചഞ്ഞാസമ്ഭവം ഞത്വാ.

നന്ദിസംയോജനം ഇതീതി നന്ദിസംയോജനം വുച്ചതി അരൂപരാഗോ. അരൂപരാഗേന തം കമ്മം ലഗ്ഗം ലഗ്ഗിതം പലിബുദ്ധം അരൂപരാഗം നന്ദിസംയോജനന്തി ഞത്വാ, ലഗ്ഗനന്തി ഞത്വാ, ബന്ധനന്തി ഞത്വാ, പലിബോധോതി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. ഇതീതി പദസന്ധി പദസംസഗ്ഗോ പദപാരിപൂരീ അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാപേതം ഇതീതി – നന്ദിസംയോജനം ഇതി.

ഏവമേതം അഭിഞ്ഞായാതി ഏവം ഏതം അഭിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാതി – ഏവമേതം അഭിഞ്ഞായ.

തതോ തത്ഥ വിപസ്സതീതി. തത്ഥാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ തത്ഥ ജാതേ ചിത്തചേതസികേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ വിപസ്സതി, ദുക്ഖതോ വിപസ്സതി, രോഗതോ…പേ… നിസ്സരണതോ വിപസ്സതി ദക്ഖതി ഓലോകേതി നിജ്ഝായതി ഉപപരിക്ഖതീതി – തതോ തത്ഥ വിപസ്സതി.

ഏതം ഞാണം തഥം തസ്സാതി ഏതം ഞാണം തച്ഛം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീതം തസ്സാതി – ഏതം ഞാണം തഥം തസ്സ.

ബ്രാഹ്മണസ്സ വുസീമതോതി. ബ്രാഹ്മണോതി സത്തന്നം ധമ്മാനം ബാഹിതത്താ ബ്രാഹ്മണോ…പേ… അസിതോ താദി പവുച്ചതേ സ ബ്രഹ്മാതി. ബ്രാഹ്മണസ്സ വുസീമതോതി പുഥുജ്ജനകല്യാണം ഉപാദായ സത്ത സേക്ഖാ അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ വസന്തി സംവസന്തി ആവസന്തി പരിവസന്തി; അരഹാ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ; സോ വുത്ഥവാസോ ചിണ്ണചരണോ…പേ… ജാതിമരണസംസാരോ; നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – ബ്രാഹ്മണസ്സ വുസീമതോ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞാസമ്ഭവം ഞത്വാ, നന്ദിസംയോജനം ഇതി;

ഏവമേതം അഭിഞ്ഞായ, തതോ തത്ഥ വിപസ്സതി;

ഏതം ഞാണം തഥം തസ്സ, ബ്രാഹ്മണസ്സ വുസീമതോ’’തി.

സഹ ഗാഥാപരിയോസാനാ…പേ… സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീതി.

പോസാലമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ചുദ്ദസമോ.