൧൫. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ

൮൫. ദ്വാഹം സക്കം അപുച്ഛിസ്സം, [ഇച്ചായസ്മാ മോഘരാജാ]

ന മേ ബ്യാകാസി ചക്ഖുമാ;

യാവതതിയഞ്ച ദേവീസി [ദേവിസി (സ്യാ.)], ബ്യാകരോതീതി മേ സുതം.

ദ്വാഹം സക്കം അപുച്ഛിസ്സന്തി സോ ബ്രാഹ്മണോ ദ്വിക്ഖത്തും ബുദ്ധം ഭഗവന്തം പഞ്ഹം അപുച്ഛി. തസ്സ ഭഗവാ പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകാസി – ‘‘തദന്തരാ [ചക്ഖുസമനന്തരാ (സ്യാ.)] ഇമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഇന്ദ്രിയപരിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സക്കന്തി സക്കോ. ഭഗവാ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതിപി സക്കോ. അഥ വാ, അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാതിപി സക്കോ. തസ്സിമാനി ധനാനി, സേയ്യഥിദം – സദ്ധാധനം സീലധനം ഹിരിധനം ഓത്തപ്പധനം സുതധനം ചാഗധനം പഞ്ഞാധനം സതിപട്ഠാനധനം സമ്മപ്പധാനധനം ഇദ്ധിപാദധനം ഇന്ദ്രിയധനം ബലധനം ബോജ്ഝങ്ഗധനം മഗ്ഗധനം ഫലധനം നിബ്ബാനധനം. ഇമേഹി അനേകവിധേഹി ധനരതനേഹി അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാതിപി സക്കോ. അഥ വാ, സക്കോ പഹു വിസവീ അലമത്തോ സൂരോ വീരോ വിക്കന്തോ അഭീരൂ അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ പഹീനഭയഭേരവോ വിഗതലോമഹംസോതിപി സക്കോ. ദ്വാഹം സക്കം അപുച്ഛിസ്സന്തി ദ്വാഹം സക്കം അപുച്ഛിസ്സം അയാചിസ്സം അജ്ഝേസിസ്സം പസാദയിസ്സന്തി – ദ്വാഹം സക്കം അപുച്ഛിസ്സം.

ഇച്ചായസ്മാ മോഘരാജാതി. ഇച്ചാതി പദസന്ധി…പേ… ആയസ്മാതി പിയവചനം…പേ… മോഘരാജാതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം…പേ… അഭിലാപോതി – ഇച്ചായസ്മാ മോഘരാജാ.

ന മേ ബ്യാകാസി ചക്ഖുമാതി. ന മേ ബ്യാകാസീതി ന മേ ബ്യാകാസി ന ആചിക്ഖി ന ദേസേസി ന പഞ്ഞപേസി ന പട്ഠപേസി ന വിവരി ന വിഭജി ന ഉത്താനീഅകാസി ന പകാസേസി. ചക്ഖുമാതി ഭഗവാ പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ – മംസചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ, ദിബ്ബചക്ഖുനാപി [ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി (ക.)] ചക്ഖുമാ, പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ, ബുദ്ധചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ, സമന്തചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ മംസചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? മംസചക്ഖുമ്ഹി ഭഗവതോ പഞ്ച വണ്ണാ സംവിജ്ജന്തി – നീലോ ച വണ്ണോ, പീതകോ ച വണ്ണോ, ലോഹിതകോ ച വണ്ണോ, കണ്ഹോ ച വണ്ണോ, ഓദാതോ ച വണ്ണോ. യത്ഥ ച അക്ഖിലോമാനി പതിട്ഠിതാനി തം നീലം ഹോതി സുനീലം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം ഉമാപുപ്ഫസമാനം [ഉമ്മാരപുപ്ഫസമാനം (സ്യാ.) മഹാനി. ൧൫൬]. തസ്സ പരതോ പീതകം ഹോതി സുപീതകം സുവണ്ണവണ്ണം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം കണികാരപുപ്ഫസമാനം. ഉഭതോ ച അക്ഖികൂടാനി ഭഗവതോ ലോഹിതകാനി ഹോന്തി സുലോഹിതകാനി പാസാദികാനി ദസ്സനേയ്യാനി ഇന്ദഗോപകസമാനാനി. മജ്ഝേ കണ്ഹം ഹോതി സുകണ്ഹം അലൂഖം സിനിദ്ധം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം അദ്ദാരിട്ഠകസമാനം [അളാരിട്ഠകസമാനം (സ്യാ.)]. തസ്സ പരതോ ഓദാതം ഹോതി സുഓദാതം സേതം പണ്ഡരം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം ഓസധിതാരകസമാനം. തേന ഭഗവാ പാകതികേന മംസചക്ഖുനാ അത്തഭാവപരിയാപന്നേന പുരിമസുചരിതകമ്മാഭിനിബ്ബത്തേന സമന്താ യോജനം പസ്സതി ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച. യദാ ഹി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ അന്ധകാരോ ഹോതി സൂരിയോ ച അത്ഥങ്ഗതോ [അത്ഥങ്ഗമിതോ (സ്യാ. ക.)] ഹോതി; കാളപക്ഖോ ച ഉപോസഥോ ഹോതി, തിബ്ബോ ച വനസണ്ഡോ ഹോതി, മഹാ ച കാളമേഘോ [അകാലമേഘോ (സ്യാ. ക.) പസ്സ മഹാനി. ൧൫൬] അബ്ഭുട്ഠിതോ ഹോതി. ഏവരൂപേ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ അന്ധകാരേ സമന്താ യോജനം പസ്സതി. നത്ഥി സോ കുട്ടോ വാ കവാടം വാ പാകാരോ വാ പബ്ബതോ വാ ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ ആവരണം രൂപാനം ദസ്സനായ. ഏകം ചേ തിലഫലം നിമിത്തം കത്വാ തിലവാഹേ പക്ഖിപേയ്യ, തംയേവ തിലഫലം ഉദ്ധരേയ്യ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഭഗവതോ പാകതികം മംസചക്ഖു. ഏവം ഭഗവാ മംസചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ; സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. ആകങ്ഖമാനോ ച ഭഗവാ ഏകമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, ദ്വേപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, തിസ്സോപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ചതസ്സോപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, പഞ്ചപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ദസപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, വീസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, തിംസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ചത്താലീസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, പഞ്ഞാസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, സതമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, സഹസ്സിമ്പി ചൂളനികം ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, ദ്വിസഹസ്സിമ്പി മജ്ഝിമികം ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, തിസഹസ്സിമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, മഹാസഹസ്സിമ്പി [തിസഹസ്സിം മഹാസഹസ്സമ്പി (ക.)] ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, യാവതകം വാ [യാവതാ (സീ. ക.)] പന ആകങ്ഖേയ്യ താവതകം പസ്സേയ്യ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഭഗവതോ ദിബ്ബചക്ഖു. ഏവം ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? ഭഗവാ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ പഞ്ഞാപഭേദകുസലോ പഭിന്നഞാണോ അധിഗതപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോ ദസബലധാരീ പുരിസാസഭോ പുരിസസീഹോ പുരിസനാഗോ പുരിസാജഞ്ഞോ പുരിസധോരയ്ഹോ അനന്തഞാണോ അനന്തതേജോ അനന്തയസോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാ നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ പഞ്ഞാപേതാ നിജ്ഝാപേതാ പേക്ഖേതാ പസാദേതാ. സോ ഹി ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ മഗ്ഗാനുഗാ ച പന ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

സോ ഹി ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ [ധമ്മസാമി (സ്യാ. ക.)] തഥാഗതോ. നത്ഥി തസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം [അഫുസിതം (സ്യാ. ക.)] പഞ്ഞായ. അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നം [അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം (സ്യാ.)] ഉപാദായ സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. യം കിഞ്ചി നേയ്യം നാമ അത്ഥി ജാനിതബ്ബം [അത്ഥി ധമ്മം ജാനിതബ്ബം (ക.)] അത്തത്ഥോ വാ പരത്ഥോ വാ ഉഭയത്ഥോ വാ ദിട്ഠധമ്മികോ വാ അത്ഥോ സമ്പരായികോ വാ അത്ഥോ ഉത്താനോ വാ അത്ഥോ ഗമ്ഭീരോ വാ അത്ഥോ ഗൂള്ഹോ വാ അത്ഥോ പടിച്ഛന്നോ വാ അത്ഥോ നേയ്യോ വാ അത്ഥോ നീതോ വാ അത്ഥോ അനവജ്ജോ വാ അത്ഥോ നിക്കിലേസോ വാ അത്ഥോ വോദാനോ വാ അത്ഥോ പരമത്ഥോ വാ [പരമത്ഥോ വാ അത്ഥോ (ക.)], സബ്ബം തം അന്തോ ബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

സബ്ബം കായകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം വചീകമ്മം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം മനോകമ്മം ഞാണാനുപരിവത്തി. അതീതേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, അനാഗതേ അപ്പടിഹതം ഞാണം, പച്ചുപ്പന്നേ അപ്പടിഹതം ഞാണം, യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം. നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം, നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ. യഥാ ദ്വിന്നം സമുഗ്ഗപടലാനം സമ്മാഫുസിതാനം ഹേട്ഠിമം സമുഗ്ഗപടലം ഉപരിമം നാതിവത്തതി, ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം ഹേട്ഠിമം നാതിവത്തതി, അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ; ഏവമേവ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നേയ്യഞ്ച ഞാണഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ. യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം, നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം. നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ.

സബ്ബധമ്മേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി. സബ്ബേ ധമ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ആവജ്ജനപടിബദ്ധാ ആകങ്ഖപടിബദ്ധാ മനസികാരപടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപടിബദ്ധാ. സബ്ബസത്തേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി. സബ്ബേസഞ്ച സത്താനം ഭഗവാ ആസയം ജാനാതി, അനുസയം ജാനാതി, ചരിതം ജാനാതി, അധിമുത്തിം ജാനാതി, അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ ഭബ്ബാഭബ്ബേ സത്തേ ജാനാതി. സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

യഥാ യേ കേചി മച്ഛകച്ഛപാ അന്തമസോ തിമിതിമിങ്ഗലം [തിമിതിപിങ്ഗലം (ക.)] ഉപാദായ അന്തോമഹാസമുദ്ദേ പരിവത്തന്തി, ഏവമേവ സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ ലോകോ സബ്രഹ്മകോ ലോകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി. യഥാ യേ കേചി പക്ഖീ അന്തമസോ ഗരുളം വേനതേയ്യം ഉപാദായ ആകാസസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി, ഏവമേവ യേപി തേ സാരിപുത്തസമാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ തേപി ബുദ്ധഞാണസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി; ബുദ്ധഞാണം ദേവമനുസ്സാനം പഞ്ഞം ഫരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ തിട്ഠതി.

യേപി തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ഗഹപതിപണ്ഡിതാ സമണപണ്ഡിതാ നിപുണാ കതപരപ്പവാദാ വാലവേധിരൂപാ വോഭിന്ദന്താ [തേ ഭിന്ദന്താ (സ്യാ. ക.)] മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി, തേ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി. കഥിതാ വിസജ്ജിതാ ച തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ [ഭഗവതോ (ക.)] ഹോന്തി നിദ്ദിട്ഠകാരണാ. ഉപക്ഖിത്തകാ ച തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാവ തത്ഥ അതിരോചതി – യദിദം പഞ്ഞായാതി. ഏവം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ [ഓലോകേന്തോ (ക.)] അദ്ദസ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ [പര … ദസ്സാവിനേ (ക.)] വിഹരന്തേ. സേയ്യഥാപി നാമ ഉപ്പലിനിയം വാ പദുമിനിയം വാ പുണ്ഡരീകിനിയം വാ അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി [അന്തോനിമ്മുഗ്ഗപോസീനി (ക.)], അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി സമോദകം ഠിതാനി, അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാ അച്ചുഗ്ഗമ്മ തിട്ഠന്തി അനുപലിത്താനി ഉദകേന; ഏവമേവം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ. ജാനാതി ഭഗവാ – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ രാഗചരിതോ, അയം ദോസചരിതോ, അയം മോഹചരിതോ, അയം വിതക്കചരിതോ, അയം സദ്ധാചരിതോ, അയം ഞാണചരിതോ’’തി. രാഗചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ അസുഭകഥം കഥേതി; ദോസചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്താഭാവനം ആചിക്ഖതി; മോഹചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസേ പരിപുച്ഛായ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ ഗരുസംവാസേ നിവേസേതി; വിതക്കചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ ആനാപാനസ്സതിം ആചിക്ഖതി; സദ്ധാചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ പസാദനീയം നിമിത്തം ആചിക്ഖതി ബുദ്ധസുബോധിം [ബുദ്ധസുബുദ്ധതം (ക.)] ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിം സീലാനി ച; അത്തനോ ഞാണചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ വിപസ്സനാനിമിത്തം ആചിക്ഖതി അനിച്ചാകാരം ദുക്ഖാകാരം അനത്താകാരം.

‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ, യഥാപി പസ്സേ ജനതം സമന്തതോ;

തഥൂപമം ധമ്മമയം സുമേധ, പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖു;

സോകാവതിണ്ണം [സോകാവകിണ്ണം (സ്യാ.)] ജനതമപേതസോകോ, അവേക്ഖസ്സു ജാതിജരാഭിഭൂത’’ന്തി.

ഏവം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ സമന്തചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ.

‘‘ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി, അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യം, തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ സമന്തചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാതി – ന മേ ബ്യാകാസി ചക്ഖുമാ.

യാവതതിയഞ്ച ദേവീസി, ബ്യാകരോതീതി മേ സുതന്തി യാവതതിയം ബുദ്ധോ സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ബ്യാകരോതി നോ സംസാരേതീതി [സമ്പായതീതി (സ്യാ.)] – ഏവം മയാ ഉഗ്ഗഹിതം, ഏവം മയാ ഉപധാരിതം, ഏവം മയാ ഉപലക്ഖിതം. ദേവീസീതി ഭഗവാ ചേവ ഇസി ചാതി – ദേവീസി. യഥാ രാജാ പബ്ബജിതാ വുച്ചന്തി രാജിസയോ, ബ്രാഹ്മണാ പബ്ബജിതാ വുച്ചന്തി ബ്രാഹ്മണിസയോ, ഏവമേവ ഭഗവാ ദേവോ ചേവ ഇസി ചാതി – ദേവീസി.

അഥ വാ, ഭഗവാ പബ്ബജിതോതിപി ഇസി. മഹന്തം സീലക്ഖന്ധം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതിപി ഇസി. മഹന്തം സമാധിക്ഖന്ധം…പേ… മഹന്തം പഞ്ഞാക്ഖന്ധം… മഹന്തം വിമുത്തിക്ഖന്ധം… മഹന്തം വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതിപി ഇസി. മഹതോ തമോകായസ്സ പദാലനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതിപി ഇസി. മഹതോ വിപല്ലാസസ്സ പഭേദനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതിപി ഇസി. മഹതോ തണ്ഹാസല്ലസ്സ അബ്ബഹനം… മഹതോ ദിട്ഠിസങ്ഘാടസ്സ വിനിവേഠനം… മഹതോ മാനദ്ധജസ്സ പപാതനം… മഹതോ അഭിസങ്ഖാരസ്സ വൂപസമം… മഹതോ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണം… മഹതോ ഭാരസ്സ നിക്ഖേപനം… മഹതോ സംസാരവട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദം… മഹതോ സന്താപസ്സ നിബ്ബാപനം… മഹതോ പരിളാഹസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിം… മഹതോ ധമ്മദ്ധജസ്സ ഉസ്സാപനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതിപി ഇസി. മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ… മഹന്തേ സമ്മപ്പധാനേ… മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി… മഹന്താനി ബലാനി… മഹന്തേ ബോജ്ഝങ്ഗേ… മഹന്തം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം… മഹന്തം പരമത്ഥം അമതം നിബ്ബാനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതിപി ഇസി. മഹേസക്ഖേഹി വാ സത്തേഹി ഏസിതോ ഗവേസിതോ പരിയേസിതോ – ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ, കഹം നരാസഭോ’’തിപി ഇസീതി – യാവതതിയഞ്ച ദേവീസി ബ്യാകരോതീതി മേ സുതം. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘ദ്വാഹം സക്കം അപുച്ഛിസ്സം, [ഇച്ചായസ്മാ മോഘരാജാ]

ന മേ ബ്യാകാസി ചക്ഖുമാ;

യാവതതിയഞ്ച ദേവീസി, ബ്യാകരോതീതി മേ സുത’’ന്തി.

൮൬. അയം ലോകോ പരോ ലോകോ, ബ്രഹ്മലോകോ സദേവകോ;

ദിട്ഠിം തേ നാഭിജാനാതി, ഗോതമസ്സ യസസ്സിനോ.

അയം ലോകോ പരോ ലോകോതി. അയം ലോകോതി മനുസ്സലോകോ. പരോ ലോകോതി മനുസ്സലോകം ഠപേത്വാ സബ്ബോ പരോ ലോകോതി – അയം ലോകോ പരോ ലോകോ.

ബ്രഹ്മലോകോ സദേവകോതി സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാതി – ബ്രഹ്മലോകോ സദേവകോ.

ദിട്ഠിം തേ നാഭിജാനാതീതി തുയ്ഹം ദിട്ഠിം ഖന്തിം രുചിം ലദ്ധിം അജ്ഝാസയം അധിപ്പായം ലോകോ ന ജാനാതി – ‘‘അയം ഏവംദിട്ഠികോ ഏവംഖന്തികോ ഏവംരുചികോ ഏവംലദ്ധികോ ഏവംഅജ്ഝാസയോ ഏവംഅധിപ്പായോ’’തി ന ജാനാതി ന പസ്സതി ന ദക്ഖതി നാധിഗച്ഛതി ന വിന്ദതി ന പടിലഭതീതി – ദിട്ഠിം തേ നാഭിജാനാതി.

ഗോതമസ്സ യസസ്സിനോതി ഭഗവാ യസപ്പത്തോതി യസസ്സീ. അഥ വാ, ഭഗവാ സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തിപി യസസ്സീതി – ഗോതമസ്സ യസ്സിനോ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘അയം ലോകോ പരോ ലോകോ, ബ്രഹ്മലോകോ സദേവകോ;

ദിട്ഠിം തേ നാഭിജാനാതി, ഗോതമസ്സ യസസ്സിനോ’’തി.

൮൭. ഏവം അഭിക്കന്തദസ്സാവിം, അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം;

കഥം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതി.

ഏവം അഭിക്കന്തദസ്സാവിന്തി ഏവം അഭിക്കന്തദസ്സാവിം അഗ്ഗദസ്സാവിം സേട്ഠദസ്സാവിം വിസേട്ഠദസ്സാവിം പാമോക്ഖദസ്സാവിം ഉത്തമദസ്സാവിം പരമദസ്സാവിന്തി – ഏവം അഭിക്കന്തദസ്സാവിം.

അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമന്തി പഞ്ഹേന അത്ഥികോ ആഗതോമ്ഹി…പേ… വഹസ്സേതം ഭാരന്തി, ഏവമ്പി അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം.

കഥം ലോകം അവേക്ഖന്തന്തി കഥം ലോകം അവേക്ഖന്തം പച്ചവേക്ഖന്തം തുലയന്തം തീരയന്തം വിഭാവയന്തം വിഭൂതം കരോന്തന്തി – കഥം ലോകം അവേക്ഖന്തം.

മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീതി മച്ചുരാജാ ന പസ്സതി ന ദക്ഖതി നാധിഗച്ഛതി ന വിന്ദതി ന പടിലഭതീതി – മച്ചുരാജാ ന പസ്സതി. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘ഏവം അഭിക്കന്തദസ്സാവിം, അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം;

കഥം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി.

൮൮. സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജ സദാ സതോ;

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതി.

സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂതി. ലോകോതി നിരയലോകോ തിരച്ഛാനലോകോ പേത്തിവിസയലോകോ മനുസ്സലോകോ ദേവലോകോ ഖന്ധലോകോ ധാതുലോകോ ആയതനലോകോ അയം ലോകോ പരോ ലോകോ ബ്രഹ്മലോകോ സദേവകോ [സദേവകോ ലോകോ (ക.)]. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ലോകോ ലോകോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘ലുജ്ജതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ലോകോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച ലുജ്ജതി? ചക്ഖു ഖോ ഭിക്ഖു ലുജ്ജതി, രൂപാ ലുജ്ജന്തി, ചക്ഖുവിഞാണം ലുജ്ജതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ലുജ്ജതി, യമ്പിദം [യമിദം (ക.) പസ്സ സം. നി. ൪.൮൨] ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ലുജ്ജതി; സോതം ലുജ്ജതി, ഗന്ധാ ലുജ്ജന്തി…പേ… കായോ ലുജ്ജതി, ഫോട്ഠബ്ബാ ലുജ്ജന്തി; മനോ ലുജ്ജതി, ധമ്മാ ലുജ്ജന്തി, മനോവിഞ്ഞാണം ലുജ്ജതി, മനോസമ്ഫസ്സോ ലുജ്ജതി; യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ലുജ്ജതി. ലുജ്ജതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ലോകോതി വുച്ചതി’’.

സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂതി ദ്വീഹി കാരണേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി – അവസിയപവത്തസല്ലക്ഖണവസേന [അവസ്സിയപവത്ത … (സ്യാ.)] വാ തുച്ഛസങ്ഖാരസമനുപസ്സനാവസേന വാ. കഥം അവസിയപവത്തസല്ലക്ഖണവസേന സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി? രൂപേ വസോ ന ലബ്ഭതി, വേദനായ വസോ ന ലബ്ഭതി, സഞ്ഞായ വസോ ന ലബ്ഭതി, സങ്ഖാരേസു വസോ ന ലബ്ഭതി, വിഞ്ഞാണേ വസോ ന ലബ്ഭതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ [പസ്സ സം. നി. ൩.൫൯] – ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ. രൂപഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യ; ലബ്ഭേഥ ച രൂപേ – ‘ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അനത്താ, തസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതി ന ച ലബ്ഭതി രൂപേ – ‘ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’തി.

‘‘വേദനാ അനത്താ. വേദനാ ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം വേദനാ ആബാധായ സംവത്തേയ്യ; ലബ്ഭേഥ ച വേദനായ – ‘ഏവം മേ വേദനാ ഹോതു, ഏവം മേ വേദനാ മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ അനത്താ, തസ്മാ വേദനാ ആബാധായ സംവത്തതി, ന ച ലബ്ഭതി വേദനായ – ‘ഏവം മേ വേദനാ ഹോതു, ഏവം മേ വേദനാ മാ അഹോസീ’തി.

‘‘സഞ്ഞാ അനത്താ. സഞ്ഞാ ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം സഞ്ഞാ ആബാധായ സംവത്തേയ്യ; ലബ്ഭേഥ ച സഞ്ഞായ – ‘ഏവം മേ സഞ്ഞാ ഹോതു, ഏവം മേ സഞ്ഞാ മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ അനത്താ, തസ്മാ സഞ്ഞാ ആബാധായ സംവത്തതി, ന ച ലബ്ഭതി സഞ്ഞായ – ‘ഏവം മേ സഞ്ഞാ ഹോതു, ഏവം മേ സഞ്ഞാ മാ അഹോസീ’തി.

‘‘സങ്ഖാരാ അനത്താ. സങ്ഖാരാ ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സംസു, നയിദം സങ്ഖാരാ ആബാധായ സംവത്തേയ്യും; ലബ്ഭേഥ ച സങ്ഖാരേസു – ‘ഏവം മേ സങ്ഖാരാ ഹോന്തു, ഏവം മേ സങ്ഖാരാ മാ അഹേസു’ന്തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, തസ്മാ സങ്ഖാരാ ആബാധായ സംവത്തന്തി, ന ച ലബ്ഭതി സങ്ഖാരേസു – ‘ഏവം മേ സങ്ഖാരാ ഹോന്തു, ഏവം മേ സങ്ഖാരാ മാ അഹേസു’ന്തി.

‘‘വിഞ്ഞാണം അനത്താ. വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം വിഞ്ഞാണം ആബാധായ സംവത്തേയ്യ; ലബ്ഭേഥ ച വിഞ്ഞാണേ – ‘ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം ഹോതു, ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണം ആബാധായ സംവത്തതി, ന ച ലബ്ഭതി വിഞ്ഞാണേ – ‘ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം ഹോതു, ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം മാ അഹോസീ’’’തി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘നായം, ഭിക്ഖവേ, കായോ തുമ്ഹാകം, നപി അഞ്ഞേസം [പരേസം (സ്യാ.) പസ്സ സം. നി. ൨.൩൭]. പുരാണമിദം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം വേദനിയം ദട്ഠബ്ബം. തത്ര ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദംയേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി – ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി, യദിദം – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി – ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’’’.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ …പേ… ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ഏവം അവസിയപവത്തസല്ലക്ഖണവസേന സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

കഥം തുച്ഛസങ്ഖാരസമനുപസ്സനാവസേന സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി? രൂപേ സാരോ ന ലബ്ഭതി, വേദനായ സാരോ ന ലബ്ഭതി, സഞ്ഞായ സാരോ ന ലബ്ഭതി, സങ്ഖാരേസു സാരോ ന ലബ്ഭതി, വിഞ്ഞാണേ സാരോ ന ലബ്ഭതി; രൂപം അസ്സാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. വേദനാ അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ…പേ… സഞ്ഞാ അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ… സങ്ഖാരാ അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ… വിഞ്ഞാണം അസ്സാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. യഥാ നളോ അസ്സാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ച ഏരണ്ഡോ…പേ… യഥാ ച ഉദുമ്ബരോ അസ്സാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ച സേതഗച്ഛോ [സേതവച്ഛോ (ക.)] അസ്സാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ച പാലിഭദ്ദകോ [പാളിഭദ്ദകോ (ക.)] അസ്സാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ച ഫേണപിണ്ഡോ [ഫേണുപിണ്ഡോ (സ്യാ.)] അസ്സാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ച ഉദകപുബ്ബുളം [പുബ്ബുലകം (സ്യാ.)] അസ്സാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം, യഥാ ച മരീചി അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ, യഥാ കദലിക്ഖന്ധോ അസ്സാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ മായാ അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ – ഏവമേവ രൂപം അസ്സാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. വേദനാ അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ…പേ… സഞ്ഞാ അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ… സങ്ഖാരാ അസ്സാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ… വിഞ്ഞാണം അസ്സാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. ഏവം തുച്ഛസങ്ഖാരസമനുപസ്സനാവസേന സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി. ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

അപി ച, ഛഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി. ചക്ഖു സുഞ്ഞം [സ്യാ. … പോത്ഥകേ ഇമസ്മിം ഠാനേ അഞ്ഞഥാ ദിസ്സതി] അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ, സോതം സുഞ്ഞം…പേ… ഘാനം സുഞ്ഞം… ജിവ്ഹാ സുഞ്ഞാ… കായോ സുഞ്ഞോ… മനോ സുഞ്ഞോ അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. രൂപാ സുഞ്ഞാ…പേ… സദ്ദാ സുഞ്ഞാ… ഗന്ധാ സുഞ്ഞാ… രസാ സുഞ്ഞാ… ഫോട്ഠബ്ബാ സുഞ്ഞാ… ധമ്മാ സുഞ്ഞാ അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സുഞ്ഞം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം സുഞ്ഞം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞോ … മനോസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞോ… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ സുഞ്ഞാ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ സുഞ്ഞാ… രൂപസഞ്ഞാ സുഞ്ഞാ… ധമ്മസഞ്ഞാ സുഞ്ഞാ… രൂപസഞ്ചേതനാ സുഞ്ഞാ… ധമ്മസഞ്ചേതനാ സുഞ്ഞാ… രൂപതണ്ഹാ സുഞ്ഞാ… രൂപവിതക്കോ സുഞ്ഞോ… രൂപവിചാരോ സുഞ്ഞോ… ധമ്മവിചാരോ സുഞ്ഞോ അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. ഏവം ഛഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

അപി ച, ദസഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി. രൂപം രിത്തതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ അസാരകതോ വധകതോ വിഭവതോ അഘമൂലതോ സാസവതോ സങ്ഖതതോ; വേദനം…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം… ചുതിം… ഉപപത്തിം… പടിസന്ധിം… ഭവം… സംസാരവട്ടം രിത്തതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ അസാരകതോ വധകതോ വിഭവതോ അഘമൂലതോ സാസവതോ സങ്ഖതതോ. ഏവം ദസഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

അപി ച, ദ്വാദസഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി. രൂപം ന സത്തോ ന ജീവോ ന നരോ ന മാണവോ ന ഇത്ഥീ ന പുരിസോ ന അത്താ ന അത്തനിയം നാഹം ന മമ ന കോചി ന കസ്സചി; വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം ന സത്തോ ന ജീവോ ന നരോ ന മാണവോ ന ഇത്ഥീ ന പുരിസോ ന അത്താ ന അത്തനിയം നാഹം ന മമ ന കോചി ന കസ്സചി. ഏവം ദ്വാദസഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം; തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. വേദനാ, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം; തം പജഹഥ. സാ വോ പഹീനാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. സഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം; തം പജഹഥ. സാ വോ പഹീനാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. സങ്ഖാരാ, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം; തേ പജഹഥ. തേ വോ പഹീനാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സന്തി. വിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം; തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. സേയ്യഥാപി [തം കിം മഞ്ഞഥ (സ്യാ. ക.) പസ്സ സം. നി. ൩.൩൩], ഭിക്ഖവേ, യം ഇമസ്മിം ജേതവനേ തിണകട്ഠസാഖാപലാസം തം ജനോ ഹരേയ്യ വാ ഡഹേയ്യ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യ. അപി നു തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘അമ്ഹേ ജനോ ഹരതി വാ ഡഹതി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോതീ’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’. ‘തം കിസ്സ ഹേതു’? ‘ന ഹി നോ ഏതം, ഭന്തേ, അത്താ വാ അത്തനിയം വാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം ന തുമ്ഹാകം തം പജഹഥ; തം വോ പഹീനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം; തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം; തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏവമ്പി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സുഞ്ഞോ [സുഞ്ഞതോ (ക.) പസ്സ സം. നി. ൪.൮൫] ലോകോ, സുഞ്ഞോ ലോകോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുഞ്ഞോ ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, തസ്മാ സുഞ്ഞോ ലോകോതി വുച്ചതി. കിഞ്ചാനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ? ചക്ഖു ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ. രൂപാ സുഞ്ഞാ…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സുഞ്ഞം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞോ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ. സോതം സുഞ്ഞം… സദ്ദാ സുഞ്ഞാ… ഘാനം സുഞ്ഞം… ഗന്ധാ സുഞ്ഞാ… ജിവ്ഹാ സുഞ്ഞാ… രസാ സുഞ്ഞാ… കായോ സുഞ്ഞോ … ഫോട്ഠബ്ബാ സുഞ്ഞാ… മനോ സുഞ്ഞോ… ധമ്മാ സുഞ്ഞാ… മനോവിഞ്ഞാണം സുഞ്ഞം… മനോസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞോ… യമ്പിദം സുഞ്ഞം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ. യസ്മാ ച ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, തസ്മാ സുഞ്ഞോ ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി. ഏവമ്പി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

‘‘സുദ്ധം ധമ്മസമുപ്പാദം, സുദ്ധസങ്ഖാരസന്തതിം;

പസ്സന്തസ്സ യഥാഭൂതം, ന ഭയം ഹോതി ഗാമണി.

‘‘തിണകട്ഠസമം ലോകം, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

നാഞ്ഞം [ന അഞ്ഞം (സീ. സ്യാ. ക.)] പത്ഥയതേ കിഞ്ചി, അഞ്ഞത്രപ്പടിസന്ധിയാ’’തി.

ഏവമ്പി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ [പസ്സ സം. നി. ൪.൨൪൬] – ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപം സമന്നേസതി യാവതാ രൂപസ്സ ഗതി, വേദനം സമന്നേസതി യാവതാ വേദനായ ഗതി, സഞ്ഞം സമന്നേസതി യാവതാ സഞ്ഞായ ഗതി, സങ്ഖാരേ സമന്നേസതി യാവതാ സങ്ഖാരാനം ഗതി, വിഞ്ഞാണം സമന്നേസതി യാവതാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഗതി. തസ്സ രൂപം [തസ്സ ഭിക്ഖുനോ രൂപം (സ്യാ.)] സമന്നേസതോ യാവതാ രൂപസ്സ ഗതി, വേദനം…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം സമന്നേസതോ യാവതാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഗതി, യമ്പിസ്സ തം ഹോതി അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അസ്മീതി വാ, തമ്പി തസ്സ ന ഹോതീ’’തി. ഏവമ്പി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി.

സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂതി സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു പച്ചവേക്ഖസ്സു ദക്ഖസ്സു തുലേഹി തീരേഹി വിഭാവേഹി വിഭൂതം കരോഹീതി – സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു.

മോഘരാജ സദാ സതോതി. മോഘരാജാതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി. സദാതി സബ്ബകാലം…പേ… പച്ഛിമേ വയോഖന്ധേ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ…പേ… സോ വുച്ചതി സതോതി – മോഘരാജ സദാ സതോ.

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ചാതി അത്താനുദിട്ഠി വുച്ചതി വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി. ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി രൂപവന്തം വാ അത്താനം അത്തനി വാ രൂപം രൂപസ്മിം വാ അത്താനം, വേദനം…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ വിപരീതഗ്ഗാഹോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ മിച്ഛാഗാഹോ അയാഥാവകസ്മിം യാഥാവകന്തി ഗാഹോ യാവതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി, അയം അത്താനുദിട്ഠി. അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ചാതി അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച സമൂഹച്ച [ഉഹച്ച സമുഹച്ച (ക.) സദ്ദനീതിയാ പന സമേതി] ഉദ്ധരിത്വാ സമുദ്ധരിത്വാ ഉപ്പാടയിത്വാ സമുപ്പാടയിത്വാ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തീകരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച.

ഏവം മച്ചുതരോ സിയാതി ഏവം മച്ചുപി തരേയ്യാസി, ജരാപി തരേയ്യാസി, മരണമ്പി തരേയ്യാസി ഉത്തരേയ്യാസി പതരേയ്യാസി സമതിക്കമേയ്യാസി വീതിവത്തേയ്യാസീതി – ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ.

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തന്തി ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം പച്ചവേക്ഖന്തം തുലയന്തം തീരയന്തം വിഭാവയന്തം വിഭൂതം കരോന്തന്തി – ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം.

മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീതി മച്ചുപി മച്ചുരാജാ, മാരോപി മച്ചുരാജാ, മരണമ്പി മച്ചുരാജാ. ന പസ്സതീതി മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ ന ദക്ഖതി നാധിഗച്ഛതി ന വിന്ദതി ന പടിലഭതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആരഞ്ഞികോ മിഗോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ വിസ്സത്ഥോ ഗച്ഛതി വിസ്സത്ഥോ [വിസ്സട്ഠോ (ക.)] തിട്ഠതി വിസ്സത്ഥോ നിസീദതി വിസ്സത്ഥോ സേയ്യം കപ്പേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അനാപാഥഗതോ [അനാപാതഗതോ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ലുദ്ദസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി [അന്തമകാസി (ക.) പസ്സ മ. നി. ൧.൨൭൧] മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ, പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ, നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ, അനന്തോ ആകാസോതി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ, തിണ്ണോ ലോകേ വിസത്തിക’ന്തി. സോ വിസ്സത്ഥോ ഗച്ഛതി വിസ്സത്ഥോ തിട്ഠതി വിസ്സത്ഥോ നിസീദതി വിസ്സത്ഥോ സേയ്യം കപ്പേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അനാപാഥഗതോ ഭിക്ഖു പാപിമതോ’’തി – മച്ചുരാജാ ന പസ്സതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജ സദാ സതോ;

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി.

സഹ ഗാഥാപരിയോസാനാ…പേ… സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീതി.

മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ പന്നരസമോ.