൪. മച്ചുപാസമുത്തിപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ, ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതീ സോ ജഗതിപ്പദേസോ, യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ മച്ചുപാസാ’തി.

‘‘പുന ഭഗവതാ പരിത്താ ച ഉദ്ദിട്ഠാ. സേയ്യഥിദം, രതനസുത്തം മേത്തസുത്തം ഖന്ധപരിത്തം മോരപരിത്തം ധജഗ്ഗപരിത്തം ആടാനാടിയപരിത്തം അങ്ഗുലിമാലപരിത്തം. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ആകാസഗതോപി സമുദ്ദമജ്ഝഗതോപി പാസാദകുടിലേണഗുഹാപബ്ഭാരദരിബിലഗിരി വിവരപബ്ബതന്തരഗതോപി ന മുച്ചതി മച്ചുപാസാ, തേന ഹി പരിത്തകമ്മം മിച്ഛാ. യദി പരിത്തകരണേന മച്ചുപാസാ പരിമുത്തി ഭവതി, തേന ഹി ‘ന അന്തലിക്ഖേ…പേ… മച്ചുപാസാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ ഗണ്ഠിതോപി ഗണ്ഠിതരോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ന അന്തലിക്ഖേ…പേ… മച്ചുപാസാ’തി, പരിത്താ ച ഭഗവതാ ഉദ്ദിട്ഠാ, തഞ്ച പന സാവസേസായുകസ്സ വയസമ്പന്നസ്സ അപേതകമ്മാവരണസ്സ, നത്ഥി, മഹാരാജ, ഖീണായുകസ്സ ഠിതിയാ കിരിയാ വാ ഉപക്കമോ വാ.

‘‘യഥാ മഹാരാജ മതസ്സ രുക്ഖസ്സ സുക്ഖസ്സ കോളാപസ്സ നിസ്നേഹസ്സ ഉപരുദ്ധജീവിതസ്സ ഗതായുസങ്ഖാരസ്സ കുമ്ഭസഹസ്സേനപി ഉദകേ ആകിരന്തേ അല്ലത്തം വാ പല്ലവിതഹരിതഭാവോ വാ ന ഭവേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭേസജ്ജപരിത്തകമ്മേന നത്ഥി ഖീണായുകസ്സ ഠിതിയാ കിരിയാ വാ ഉപക്കമോ വാ, യാനി താനി, മഹാരാജ, മഹിയാ ഓസധാനി ഭേസജ്ജാനി, താനിപി ഖീണായുകസ്സ അകിച്ചകരാനി ഭവന്തി. സാവസേസായുകം, മഹാരാജ, വയസമ്പന്നം അപേതകമ്മാവരണം പരിത്തം രക്ഖതി ഗോപേതി, തസ്സത്ഥായ ഭഗവതാ പരിത്താ ഉദ്ദിട്ഠാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കസ്സകോ പരിപക്കേ ധഞ്ഞേ മതേ സസ്സനാളേ ഉദകപ്പവേസനം വാരേയ്യ, യം പന സസ്സം തരുണം മേഘസന്നിഭം വയസമ്പന്നം, തം ഉദകവഡ്ഢിയാ വഡ്ഢതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഖീണായുകസ്സ ഭേസജ്ജപരിത്തകിരിയാ ഠപിതാ പടിക്ഖിത്താ, യേ പന തേ മനുസ്സാ സാവസേസായുകാ വയസമ്പന്നാ, തേസം അത്ഥായ പരിത്തഭേസജ്ജാനി ഭണിതാനി, തേ പരിത്തഭേസജ്ജേഹി വഡ്ഢന്തീ’’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഖീണായുകോ മരതി, സാവസേസായുകോ ജീവതി, തേന ഹി പരിത്തഭേസജ്ജാനി നിരത്ഥകാനി ഹോന്തീ’’തി? ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബോ പന തയാ, മഹാരാജ, കോചി രോഗോ ഭേസജ്ജേഹി പടിനിവത്തിതോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അനേകസതാനി ദിട്ഠാനീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ‘പരിത്തഭേസജ്ജകിരിയാ നിരത്ഥകാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവതീ’’തി.

‘‘ദിസ്സന്തി, ഭന്തേ നാഗസേന, വേജ്ജാനം ഉപക്കമാ ഭേസജ്ജപാനാനുലേപാ, തേന തേസം ഉപക്കമേന രോഗോ പടിനിവത്തതീ’’തി. ‘‘പരിത്താനമ്പി, മഹാരാജ, പവത്തീയമാനാനം സദ്ദോ സുയ്യതി, ജിവ്ഹാ സുക്ഖതി, ഹദയം ബ്യാവട്ടതി, കണ്ഠോ ആതുരതി. തേന തേസം പവത്തേന സബ്ബേ ബ്യാധയോ വൂപസമന്തി, സബ്ബാ ഈതിയോ അപഗച്ഛന്തീതി.

‘‘ദിട്ഠപുബ്ബോ പന തയാ, മഹാരാജ, കോചി അഹിനാ ദട്ഠോ മന്തപദേന വിസം പാതീയമാനോ വിസം ചിക്ഖസ്സന്തോ ഉദ്ധമധോ ആചമയമാനോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അജ്ജേതരഹിപി തം ലോകേ വത്തതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ‘പരിത്തഭേസജ്ജകിരിയാ നിരത്ഥകാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവതി. കതപരിത്തഞ്ഹി, മഹാരാജ, പുരിസം ഡംസിതുകാമോ അഹി ന ഡംസതി, വിവടം മുഖം പിദഹതി, ചോരാനം ഉക്ഖിത്തലഗുളമ്പി ന സമ്ഭവതി, തേ ലഗുളം മുഞ്ചിത്വാ പേമം കരോന്തി, കുപിതോപി ഹത്ഥിനാഗോ സമാഗന്ത്വാ ഉപരമതി, പജ്ജലിതമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോപി ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബായതി, വിസം ഹലാഹലമ്പി ഖായിതം അഗദം സമ്പജ്ജതി, ആഹാരത്ഥം വാ ഫരതി, വധകാ ഹന്തുകാമാ ഉപഗന്ത്വാ ദാസഭൂതാ സമ്പജ്ജന്തി, അക്കന്തോപി പാസോ ന സംവരതി [ന സംചരതി (സീ.)].

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘മോരസ്സ കതപരിത്തസ്സ സത്തവസ്സസതാനി ലുദ്ദകോ നാസക്ഖി പാസം ഉപനേതും, അകതപരിത്തസ്സ തം യേവ ദിവസം പാസം ഉപനേസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി, അബ്ഭുഗ്ഗതോ സോ സദ്ദോ സദേവകേ ലോകേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ ‘പരിത്തഭേസജ്ജകിരിയാ നിരത്ഥകാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവതി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘ദാനവോ ഭരിയം പരിരക്ഖന്തോ സമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ ഗിലിത്വാ കുച്ഛിനാ പരിഹരതി, അഥേകോ വിജ്ജാധരോ തസ്സ ദാനവസ്സ മുഖേന പവിസിത്വാ തായ സദ്ധിം അഭിരമതി, യദാ സോ ദാനവോ അഞ്ഞാസി, അഥ സമുഗ്ഗം വമിത്വാ വിവരി, സഹ സമുഗ്ഗേ വിവടേ വിജ്ജാധരോ യഥാകാമം [യേന കാമം (ക.)] പക്കാമീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി, അബ്ഭുഗ്ഗതോ സോപി സദ്ദോ സദേവകേ ലോകേ’’തി. ‘‘നനു സോ, മഹാരാജ, വിജ്ജാധരോ പരിത്തബലേന [മന്തബലേന (?)] ഗഹണാ മുത്തോ’’തി. ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, അത്ഥി പരിത്തബലം.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘അപരോപി വിജ്ജാധരോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അന്തേപുരേ മഹേസിയാ സദ്ധിം സമ്പദുട്ഠോ [സംസട്ഠോ (സീ.)] ഗഹണപ്പത്തോ സമാനോ ഖണേന അദസ്സനം ഗതോ മന്തബലേനാ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതീ’’തി. ‘‘നനു സോ, മഹാരാജ, വിജ്ജാധരോ പരിത്തബലേന ഗഹണാ മുത്തോ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, അത്ഥി പരിത്തബല’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘കിം സബ്ബേ യേവ പരിത്തം രക്ഖതീ’തി? ‘‘ഏകച്ചേ, മഹാരാജ, രക്ഖതി, ഏകച്ചേ ന രക്ഖതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, പരിത്തം ന സബ്ബത്ഥിക’’ന്തി? ‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഭോജനം സബ്ബേസം ജീവിതം രക്ഖതീ’’തി? ‘‘ഏകച്ചേ, ഭന്തേ, രക്ഖതി, ഏകച്ചേ ന രക്ഖതീ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി. ‘‘യതോ, ഭന്തേ, ഏകച്ചേ തം യേവ ഭോജനം അതിഭുഞ്ജിത്വാ വിസൂചികായ മരന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഭോജനം ന സബ്ബേസം ജീവിതം രക്ഖതീ’’തി? ‘‘ദ്വീഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേഹി ഭോജനം ജീവിതം ഹരതി അതിഭുത്തേന വാ ഉസ്മാദുബ്ബലതായ വാ, ആയുദദം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭോജനം ദുരുപചാരേന ജീവിതം ഹരതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പരിത്തം ഏകച്ചേ രക്ഖതി, ഏകച്ചേ ന രക്ഖതി.

‘‘തീഹി, മഹാരാജ, കാരണേഹി പരിത്തം ന രക്ഖതി കമ്മാവരണേന, കിലേസാവരണേന, അസദ്ദഹനതായ. സത്താനുരക്ഖണം, മഹാരാജ, പരിത്തം അത്തനാ കതേന ആരക്ഖം ജഹതി, യഥാ, മഹാരാജ, മാതാ പുത്തം കുച്ഛിഗതം പോസേതി, ഹിതേന ഉപചാരേന ജനേതി, ജനയിത്വാ അസുചിമലസിങ്ഘാണികമപനേത്വാ ഉത്തമവരസുഗന്ധം ഉപലിമ്പതി, സോ അപരേന സമയേന പരേസം പുത്തേ അക്കോസന്തേ വാ പഹരന്തേ വാ പഹാരം ദേതി. തേ തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ പരിസായ ആകഡ്ഢിത്വാ തം ഗഹേത്വാ സാമിനോ ഉപനേന്തി, യദി പന തസ്സാ പുത്തോ അപരദ്ധോ ഹോതി വേലാതിവത്തോ. അഥ നം സാമിനോ മനുസ്സാ ആകഡ്ഢയമാനാ ദണ്ഡമുഗ്ഗരജാണുമുട്ഠീഹി താളേന്തി പോഥേന്തി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ മാതാ ലഭതി ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനം ഗാഹം സാമിനോ ഉപനയനം കാതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘അത്തനോ, ഭന്തേ, അപരാധേനാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സത്താനം ആരക്ഖം പരിത്തം അത്തനോ അപരാധേന വഞ്ഝം കരോതീ’’തി [കാരേതീതി (സീ.)]. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുവിനിച്ഛിതോ പഞ്ഹോ, ഗഹനം അഗഹനം കതം, അന്ധകാരോ ആലോകോ കതോ, വിനിവേഠിതം ദിട്ഠിജാലം, ത്വം ഗണിവരപവരമാസജ്ജാ’’തി.

മച്ചുപാസമുത്തിപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.