൨. അഭേജ്ജവഗ്ഗോ

൧. ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി. പുന ച വിനയപഞ്ഞത്തിയാ ഏവം ഭണിതം ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി ദുപ്പഞ്ഞത്താനി, ഉദാഹു അവത്ഥുസ്മിം അജാനിത്വാ പഞ്ഞത്താനി, യം ഭഗവാ അത്തനോ അച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനാപേതി? യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി, തേന ഹി ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ ഏവം ഭണിതം ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി തേന ഹി ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ സുഖുമോ നിപുണോ ഗമ്ഭീരോ സുഗമ്ഭീരോ ദുന്നിജ്ഝാപയോ, സോ തവാനുപ്പത്തോ, തത്ഥ തേ ഞാണബലവിപ്ഫാരം ദസ്സേഹീ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി, വിനയപഞ്ഞത്തിയാപി ഏവം ഭണിതം ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി, തം പന, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഭിക്ഖൂ വീമംസമാനോ ആഹ ‘ഉക്കലേസ്സന്തി [ഉക്കഡ്ഢിസ്സന്തി (സീ.), ഉസ്സക്കിസ്സന്തി (സ്യാ.)] നു ഖോ മമ സാവകാ മയാ വിസ്സജ്ജാപീയമാനാ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി, ഉദാഹു ആദിയിസ്സന്തീ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ചക്കവത്തീ രാജാ പുത്തേ ഏവം വദേയ്യ ‘അയം ഖോ, താതാ, മഹാജനപദോ സബ്ബദിസാസു സാഗരപരിയന്തോ, ദുക്കരോ, താതാ, താവതകേന ബലേന ധാരേതും, ഏഥ തുമ്ഹേ, താതാ, മമച്ചയേന പച്ചന്തേ പച്ചന്തേ ദേസേ പജഹഥാ’തി. അപി നു ഖോ തേ, മഹാരാജ, കുമാരാ പിതുഅച്ചയേന ഹത്ഥഗതേ ജനപദേ സബ്ബേ തേ പച്ചന്തേ പച്ചന്തേ ദേസേ മുഞ്ചേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ, രാജതോ [രാജാനോ (സീ. പീ.)], ഭന്തേ, ലുദ്ധതരാ [ലദ്ധതരാ (ക.)] കുമാരാ രജ്ജലോഭേന തദുത്തരിം ദിഗുണതിഗുണം ജനപദം പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യും [പരികഡ്ഢേയ്യും (സീ. പീ.)], കിം പന തേ ഹത്ഥഗതം ജനപദം മുഞ്ചേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഭിക്ഖൂ വീമംസമാനോ ഏവമാഹ ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി. ദുക്ഖപരിമുത്തിയാ, മഹാരാജ, ബുദ്ധപുത്താ ധമ്മലോഭേന അഞ്ഞമ്പി ഉത്തരിം ദിയഡ്ഢസിക്ഖാപദസതം ഗോപേയ്യും, കിം പന പകതിപഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം മുഞ്ചേയ്യു’’ന്തി?

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം ഭഗവാ ആഹ ‘ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’തി, ഏത്ഥായം ജനോ സമ്മൂള്ഹോ വിമതിജാതോ അധികതോ സംസയപക്ഖന്ദോ. കതമാനി താനി ഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി, കതമാനി അനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീതി? ദുക്കടം, മഹാരാജ, ഖുദ്ദകം സിക്ഖാപദം, ദുബ്ഭാസിതം അനുഖുദ്ദകം സിക്ഖാപദം, ഇമാനി ദ്വേ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി, പുബ്ബകേഹിപി, മഹാരാജ, മഹാഥേരേഹി ഏത്ഥ വിമതി ഉപ്പാദിതാ, തേഹിപി ഏകജ്ഝം ന കതോ ധമ്മസണ്ഠിതിപരിയായേ ഭഗവതാ ഏസോ പഞ്ഹോ ഉപദിട്ഠോതി. ചിരനിക്ഖിത്തം, ഭന്തേ നാഗസേന, ജിനരഹസ്സം അജ്ജേതരഹി ലോകേ വിവടം പാകടം കത’’ന്തി.

ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. അബ്യാകരണീയപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘നത്ഥാനന്ദ തഥാഗതസ്സ ധമ്മേസു ആചരിയമുട്ഠീ’തി, പുന ച ഥേരേന മാലുക്യപുത്തേന [മാലുങ്ക്യപുത്തേന (സീ. സ്യാ. പീ.) സം. നി. ൪.൯൫; അ. നി. ൧.൪.൨൫൭ പസ്സിതബ്ബം] പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകാസി. ഏസോ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ദ്വയന്തോ [ദ്വയതോ (സീ.)] ഏകന്തനിസ്സിതോ ഭവിസ്സതി അജാനനേന വാ ഗുയ്ഹകരണേന വാ. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘നത്ഥാനന്ദ തഥാഗതസ്സ ധമ്മേസു ആചരിയമുട്ഠീ’തി, തേന ഹി ഥേരസ്സ മാലുക്യപുത്തസ്സ അജാനന്തേന ന ബ്യാകതം. യദി ജാനന്തേന ന ബ്യാകതം, തേന ഹി അത്ഥി തഥാഗതസ്സ ധമ്മേസു ആചരിയമുട്ഠി. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘നത്ഥാനന്ദ തഥാഗതസ്സ ധമ്മേസു ആചരിയമുട്ഠീ’തി, അബ്യാകതോ ച ഥേരേന മാലുക്യപുത്തേന പുച്ഛിതോ പഞ്ഹോ, തഞ്ച പന ന അജാനന്തേന ന ഗുയ്ഹകരണേന. ചത്താരിമാനി, മഹാരാജ, പഞ്ഹബ്യാകരണാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ ഠപനീയോ പഞ്ഹോതി.

‘‘കതമോ ച, മഹാരാജ, ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ? ‘രൂപം അനിച്ച’ന്തി ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ, ‘വേദനാ അനിച്ചാ’തി…പേ… ‘സഞ്ഞാ അനിച്ചാ’തി…പേ… ‘സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’തി…പേ… ‘വിഞ്ഞാണം അനിച്ച’’ന്തി ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ, അയം ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ.

‘‘കതമോ വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ? ‘അനിച്ചം പന രൂപ’ന്തി വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ, ‘അനിച്ചാ പന വേദനാ’തി…പേ… ‘അനിച്ചാ പന സഞ്ഞാ’തി…പേ… ‘അനിച്ചാ പന സങ്ഖാരാ’തി…പേ… ‘അനിച്ചം പന വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ, അയം വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ.

‘‘കതമോ പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ? ‘കിം നു ഖോ ചക്ഖുനാ സബ്ബം വിജാനാതീ’തി അയം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ.

‘‘കതമോ ഠപനീയോ പഞ്ഹോ? ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി ഠപനീയോ പഞ്ഹോ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി. ‘അന്തവാ ലോകോ’തി. ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി. ‘അന്തവാ ച അനന്തവാ ച ലോകോ’തി. ‘നേവന്തവാ നാനന്തവാ ലോകോ’തി. ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി. ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി. ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി. ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി. ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഠപനീയോ പഞ്ഹോ, അയം ഠപനീയോ പഞ്ഹോ.

‘‘ഭഗവാ, മഹാരാജ, ഥേരസ്സ മാലുക്യപുത്തസ്സ തം ഠപനീയം പഞ്ഹം ന ബ്യാകാസി. സോ പന പഞ്ഹോ കിം കാരണാ ഠപനീയോ? ന തസ്സ ദീപനായ ഹേതു വാ കാരണം വാ അത്ഥി, തസ്മാ സോ പഞ്ഹോ ഠപനീയോ. നത്ഥി ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം അകാരണമഹേതുകം ഗിരമുദീരണ’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അബ്യാകരണീയപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. മച്ചുഭായനാഭായനപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി, പുന ഭണിതം ‘അരഹാ സബ്ബഭയമതിക്കന്തോ’തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹാ ദണ്ഡഭയാ തസതി, നിരയേ വാ നേരയികാ സത്താ ജലിതാ കുഥിതാ തത്താ സന്തത്താ തമ്ഹാ ജലിതഗ്ഗിജാലകാ മഹാനിരയാ ചവമാനാ മച്ചുനോ ഭായന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി, തേന ഹി ‘അരഹാ സബ്ബഭയമതിക്കന്തോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അരഹാ സബ്ബഭയമതിക്കന്തോ’തി, തേന ഹി ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയം ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘നേതം, മഹാരാജ, വചനം ഭഗവതാ അരഹന്തേ ഉപാദായ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. ഠപിതോ അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, സമൂഹതോ ഭയഹേതു അരഹതോ. യേ തേ, മഹാരാജ, സത്താ സകിലേസാ, യേസഞ്ച അധിമത്താ അത്താനുദിട്ഠി, യേ ച സുഖദുക്ഖേസു ഉന്നതാവനതാ, തേ ഉപാദായ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. അരഹതോ, മഹാരാജ, സബ്ബഗതി ഉപച്ഛിന്നാ, യോനി വിദ്ധംസിതാ, പടിസന്ധി ഉപഹതാ, ഭഗ്ഗാ ഫാസുകാ, സമൂഹതാ സബ്ബഭവാലയാ, സമുച്ഛിന്നാ സബ്ബസങ്ഖാരാ, ഹതം കുസലാകുസലം, വിഹതാ അവിജ്ജാ, അബീജം വിഞ്ഞാണം കതം, ദഡ്ഢാ സബ്ബകിലേസാ, അതിവത്താ ലോകധമ്മാ, തസ്മാ അരഹാ ന തസതി സബ്ബഭയേഹി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചത്താരോ മഹാമത്താ ഭവേയ്യും അനുരക്ഖാ ലദ്ധയസാ വിസ്സാസികാ ഠപിതാ മഹതി ഇസ്സരിയേ ഠാനേ. അഥ രാജാ കിസ്മിഞ്ചി ദേവ കരണീയേ സമുപ്പന്നേ യാവതാ സകവിജിതേ സബ്ബജനസ്സ ആണാപേയ്യ ‘സബ്ബേവ മേ ബലിം കരോന്തു, സാധേഥ തുമ്ഹേ ചത്താരോ മഹാമത്താ തം കരണീയ’ന്തി. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം ചതുന്നം മഹാമത്താനം ബലിഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഠപിതാ തേ, ഭന്തേ, രഞ്ഞാ ഉത്തമട്ഠാനേ, നത്ഥി തേസം ബലി, സമതിക്കന്തബലിനോ തേ, അവസേസേ ഉപാദായ രഞ്ഞാ ആണാപിതം ‘സബ്ബേവ മേ ബലിം കരോന്തൂ’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേതം വചനം ഭഗവതാ അരഹന്തേ ഉപാദായ ഭണിതം, ഠപിതോ അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, സമൂഹതോ ഭയഹേതു അരഹതോ, യേ തേ, മഹാരാജ, സത്താ സകിലേസാ, യേസഞ്ച അധിമത്താ അത്താനുദിട്ഠി, യേ ച സുഖദുക്ഖേസു ഉന്നതാവനതാ, തേ ഉപാദായ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. തസ്മാ അരഹാ ന തസതി സബ്ബഭയേഹീ’’തി.

‘‘നേതം, ഭന്തേ നാഗസേന, വചനം സാവസേസം, നിരവസേസവചനമേതം ‘സബ്ബേ’തി. തത്ഥ മേ ഉത്തരിം കാരണം ബ്രൂഹി തം വചനം പതിട്ഠാപേതു’’ന്തി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ഗാമേ ഗാമസ്സാമികോ ആണാപകം ആണാപേയ്യ ‘ഏഹി, ഭോ ആണാപക, യാവതാ ഗാമേ ഗാമികാ, തേ സബ്ബേ സീഘം മമ സന്തികേ സന്നിപാതേഹീ’തി. സോ ‘സാധു സാമീ’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഠത്വാ തിക്ഖത്തും സദ്ദമനുസ്സാവേയ്യ ‘യാവതാ ഗാമേ ഗാമികാ, തേ സബ്ബേ സീഘസീഘം സാമിനോ സന്തികേ സന്നിപതന്തൂ’തി. തതോ തേ ഗാമികാ ആണാപകസ്സ വചനേന തുരിതതുരിതാ സന്നിപതിത്വാ ഗാമസ്സാമികസ്സ ആരോചേന്തി ‘സന്നിപതിതാ, സാമി, സബ്ബേ ഗാമികാ, യം തേ കരണീയം തം കരോഹീ’തി. ഇതി സോ, മഹാരാജ, ഗാമസ്സാമികോ കുടിപുരിസേ സന്നിപാതേന്തോ സബ്ബേ ഗാമികേ ആണാപേതി, തേ ച ആണത്താ ന സബ്ബേ സന്നിപതന്തി, കുടിപുരിസാ യേവ സന്നിപതന്തി, ‘ഏത്തകാ യേവ മേ ഗാമികാ’തി ഗാമസ്സാമികോ ച തഥാ സമ്പടിച്ഛതി, അഞ്ഞേ ബഹുതരാ അനാഗതാ ഇത്ഥിപുരിസാ ദാസിദാസാ ഭതകാ കമ്മകരാ ഗാമികാ ഗിലാനാ ഗോമഹിംസാ അജേളകാ സുവാനാ, യേ അനാഗതാ, സബ്ബേ തേ അഗണിതാ, കുടിപുരിസേ യേവ ഉപാദായ ആണാപിതത്താ ‘സബ്ബേ സന്നിപതന്തൂ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേതം വചനം ഭഗവതാ അരഹന്തേ ഉപാദായ ഭണിതം, ഠപിതോ അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, സമൂഹതോ ഭയഹേതു അരഹതോ, യേ തേ, മഹാരാജ, സത്താ സകിലേസാ, യേസഞ്ച അധിമത്താ അത്താനുദിട്ഠി, യേ ച സുഖദുക്ഖേസു ഉന്നതാവനതാ, തേ ഉപാദായ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. തസ്മാ അരഹാ ന തസതി സബ്ബഭയേഹി.

‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, സാവസേസം വചനം സാവസേസോ അത്ഥോ, അത്ഥി സാവസേസം വചനം നിരവസേസോ അത്ഥോ, അത്ഥി നിരവസേസം വചനം സാവസേസോ അത്ഥോ, അത്ഥി നിരവസേസം വചനം നിരവസേസോ അത്ഥോ. തേന തേന അത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘പഞ്ചവിധേഹി, മഹാരാജ, കാരണേഹി അത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ ആഹച്ചപദേന രസേന ആചരിയവംസേന [ആചരിയവംസതായ (പീ. ക.)] അധിപ്പായാ കാരണുത്തരിയതായ. ഏത്ഥ ഹി ആഹച്ചപദന്തി സുത്തം അധിപ്പേതം. രസോതി സുത്താനുലോമം. ആചരിയവംസോതി ആചരിയവാദോ. അധിപ്പായോതി അത്തനോ മതി. കാരണുത്തരിയതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി സമേന്തം [സമേതം (സീ.)] കാരണം. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ചഹി കാരണേഹി അത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. ഏവമേസോ പഞ്ഹോ സുവിനിച്ഛിതോ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഹോതു, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാ തം സമ്പടിച്ഛാമി. ഠപിതോ ഹോതു അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, തസന്തു അവസേസാ സത്താ, നിരയേ പന നേരയികാ സത്താ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദയമാനാ ജലിതപജ്ജലിതസബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗാ രുണ്ണകാരുഞ്ഞകന്ദിതപരിദേവിതലാലപ്പിതമുഖാ അസയ്ഹതിബ്ബദുക്ഖാഭിഭൂതാ അതാണാ അസരണാ അസരണീഭൂതാ അനപ്പസോകാതുരാ അന്തിമപച്ഛിമഗതികാ ഏകന്തസോകപരായണാ ഉണ്ഹതിഖിണചണ്ഡഖരതപനതേജവന്തോ ഭീമഭയജനകനിനാദമഹാസദ്ദാ സംസിബ്ബിതഛബ്ബിധജാലാമാലാകുലാ സമന്താ സതയോജനാനുഫരണച്ചിവേഗാ കദരിയാ തപനാ മഹാനിരയാ ചവമാനാ മച്ചുനോ ഭായന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി.

‘‘നനു, ഭന്തേ നാഗസേന, നിരയോ ഏകന്തദുക്ഖവേദനീയോ, കിസ്സ പന തേ നേരയികാ സത്താ ഏകന്തദുക്ഖവേദനീയാ നിരയാ ചവമാനാ മച്ചുനോ ഭായന്തി, കിസ്സ നിരയേ രമന്തീ’’തി? ‘‘ന തേ, മഹാരാജ, നേരയികാ സത്താ നിരയേ രമന്തി, മുഞ്ചിതുകാമാവ തേ നിരയാ. മരണസ്സേവ സോ [മരണസ്സേസോ (സീ. പീ.)], മഹാരാജ, ആനുഭാവോ, യേന തേസം സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ‘‘ഏതം ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ന സദ്ദഹാമി, യം മുച്ചിതുകാമാനം ചുതിയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതീതി, ഹാസനീയം, ഭന്തേ നാഗസേന, തം ഠാനം, യം തേ പത്ഥിതം ലഭന്തി, കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി.

‘‘മരണന്തി ഖോ, മഹാരാജ, ഏതം അദിട്ഠസച്ചാനം താസനീയട്ഠാനം, ഏത്ഥായം ജനോ തസതി ച ഉബ്ബിജ്ജതി ച. യോ ച, മഹാരാജ, കണ്ഹസപ്പസ്സ ഭായതി, സോ മരണസ്സ ഭായന്തോ കണ്ഹസപ്പസ്സ ഭായതി. യോ ച ഹത്ഥിസ്സ ഭായതി…പേ… സീഹസ്സ…പേ… ബ്യഗ്ഘസ്സ…പേ… ദീപിസ്സ…പേ… അച്ഛസ്സ…പേ… തരച്ഛസ്സ…പേ… മഹിംസസ്സ…പേ… ഗവയസ്സ…പേ… അഗ്ഗിസ്സ…പേ… ഉദകസ്സ…പേ… ഖാണുകസ്സ…പേ… കണ്ടകസ്സ ഭായതി. യോ ച സത്തിയാ ഭായതി, സോ മരണസ്സ ഭായന്തോ സത്തിയാ ഭായതി. മരണസ്സേവ സോ [മരണസ്സേസോ (സീ. പീ.)], മഹാരാജ, സരസസഭാവതേജോ [സരസഭാവതേജോ (സീ. പീ.)], തസ്സ സരസസഭാവതേജേന സകിലേസാ സത്താ മരണസ്സ തസന്തി ഭായന്തി, മുച്ചിതുകാമാപി, മഹാരാജ, നേരയികാ സത്താ മരണസ്സ തസന്തി ഭായന്തി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ കായേ മേദോ ഗണ്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ. സോ തേന രോഗേന ദുക്ഖിതോ ഉപദ്ദവാ പരിമുച്ചിതുകാമോ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ആമന്താപേയ്യ. തസ്സ വചനം സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ രോഗസ്സ ഉദ്ധരണായ ഉപകരണം ഉപട്ഠാപേയ്യ, സത്ഥകം തിഖിണം കരേയ്യ, യമകസലാകാ [ദഹനസലാകം (ക.)] അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപേയ്യ, ഖാരലവണം നിസദായ പിസാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ ആതുരസ്സ തിഖിണസത്ഥകച്ഛേദനേന യമകസലാകാദഹനേന ഖാരലോണപ്പവേസനേന താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇതി, മഹാരാജ, തസ്സ ആതുരസ്സ രോഗാ മുച്ചിതുകാമസ്സാപി വേദനാഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നിരയാ മുച്ചിതുകാമാനമ്പി നേരയികാനം സത്താനം മരണഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഇസ്സരാപരാധികോ ബദ്ധോ സങ്ഖലികബന്ധനേന ഗബ്ഭേ പക്ഖിത്തോ പരിമുച്ചിതുകാമോ അസ്സ, തമേനം സോ ഇസ്സരോ മോചേതുകാമോ പക്കോസാപേയ്യ. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ ഇസ്സരാപരാധികസ്സ പുരിസസ്സ ‘കതദോസോ അഹ’ന്തി ജാനന്തസ്സ ഇസ്സരദസ്സനേന സന്താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇതി, മഹാരാജ, തസ്സ ഇസ്സരാപരാധികസ്സ പുരിസസ്സ പരിമുച്ചിതുകാമാസ്സാപി ഇസ്സരഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നിരയാ മുച്ചിതുകാമാനമ്പി നേരയികാനം സത്താനം മരണഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘അപരമ്പി, ഭന്തേ, ഉത്തരിം കാരണം ബ്രൂഹി, യേനാഹം കാരണേന ഓകപ്പേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, പുരിസോ ദട്ഠവിസേന ആസീവിസേന ദട്ഠോ ഭവേയ്യ, സോ തേന വിസവികാരേന പതേയ്യ ഉപ്പതേയ്യ വട്ടേയ്യ പവട്ടേയ്യ, അഥഞ്ഞതരോ പുരിസോ ബലവന്തേന മന്തപദേന തം ദട്ഠവിസം ആസീവിസം ആനേത്വാ തം ദട്ഠവിസം പച്ചാചമാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ വിസഗതസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിം ദട്ഠവിസേ സപ്പേ സോത്ഥിഹേതു ഉപഗച്ഛന്തേ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ഇതി, മഹാരാജ, തഥാരൂപേ അഹിമ്ഹി സോത്ഥിഹേതുപി ഉപഗച്ഛന്തേ തസ്സ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നിരയാ മുച്ചിതുകാമാനമ്പി നേരയികാനം സന്താനം മരണഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. അനിട്ഠം, മഹാരാജ, സബ്ബസത്താനം മരണം, തസ്മാ നേരയികാ സത്താ നിരയാ പരിമുച്ചിതുകാമാപി മച്ചുനോ ഭായന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

മച്ചുഭായനാഭായനപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. മച്ചുപാസമുത്തിപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ, ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതീ സോ ജഗതിപ്പദേസോ, യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ മച്ചുപാസാ’തി.

‘‘പുന ഭഗവതാ പരിത്താ ച ഉദ്ദിട്ഠാ. സേയ്യഥിദം, രതനസുത്തം മേത്തസുത്തം ഖന്ധപരിത്തം മോരപരിത്തം ധജഗ്ഗപരിത്തം ആടാനാടിയപരിത്തം അങ്ഗുലിമാലപരിത്തം. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ആകാസഗതോപി സമുദ്ദമജ്ഝഗതോപി പാസാദകുടിലേണഗുഹാപബ്ഭാരദരിബിലഗിരി വിവരപബ്ബതന്തരഗതോപി ന മുച്ചതി മച്ചുപാസാ, തേന ഹി പരിത്തകമ്മം മിച്ഛാ. യദി പരിത്തകരണേന മച്ചുപാസാ പരിമുത്തി ഭവതി, തേന ഹി ‘ന അന്തലിക്ഖേ…പേ… മച്ചുപാസാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ ഗണ്ഠിതോപി ഗണ്ഠിതരോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ന അന്തലിക്ഖേ…പേ… മച്ചുപാസാ’തി, പരിത്താ ച ഭഗവതാ ഉദ്ദിട്ഠാ, തഞ്ച പന സാവസേസായുകസ്സ വയസമ്പന്നസ്സ അപേതകമ്മാവരണസ്സ, നത്ഥി, മഹാരാജ, ഖീണായുകസ്സ ഠിതിയാ കിരിയാ വാ ഉപക്കമോ വാ.

‘‘യഥാ മഹാരാജ മതസ്സ രുക്ഖസ്സ സുക്ഖസ്സ കോളാപസ്സ നിസ്നേഹസ്സ ഉപരുദ്ധജീവിതസ്സ ഗതായുസങ്ഖാരസ്സ കുമ്ഭസഹസ്സേനപി ഉദകേ ആകിരന്തേ അല്ലത്തം വാ പല്ലവിതഹരിതഭാവോ വാ ന ഭവേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭേസജ്ജപരിത്തകമ്മേന നത്ഥി ഖീണായുകസ്സ ഠിതിയാ കിരിയാ വാ ഉപക്കമോ വാ, യാനി താനി, മഹാരാജ, മഹിയാ ഓസധാനി ഭേസജ്ജാനി, താനിപി ഖീണായുകസ്സ അകിച്ചകരാനി ഭവന്തി. സാവസേസായുകം, മഹാരാജ, വയസമ്പന്നം അപേതകമ്മാവരണം പരിത്തം രക്ഖതി ഗോപേതി, തസ്സത്ഥായ ഭഗവതാ പരിത്താ ഉദ്ദിട്ഠാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കസ്സകോ പരിപക്കേ ധഞ്ഞേ മതേ സസ്സനാളേ ഉദകപ്പവേസനം വാരേയ്യ, യം പന സസ്സം തരുണം മേഘസന്നിഭം വയസമ്പന്നം, തം ഉദകവഡ്ഢിയാ വഡ്ഢതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഖീണായുകസ്സ ഭേസജ്ജപരിത്തകിരിയാ ഠപിതാ പടിക്ഖിത്താ, യേ പന തേ മനുസ്സാ സാവസേസായുകാ വയസമ്പന്നാ, തേസം അത്ഥായ പരിത്തഭേസജ്ജാനി ഭണിതാനി, തേ പരിത്തഭേസജ്ജേഹി വഡ്ഢന്തീ’’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഖീണായുകോ മരതി, സാവസേസായുകോ ജീവതി, തേന ഹി പരിത്തഭേസജ്ജാനി നിരത്ഥകാനി ഹോന്തീ’’തി? ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബോ പന തയാ, മഹാരാജ, കോചി രോഗോ ഭേസജ്ജേഹി പടിനിവത്തിതോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അനേകസതാനി ദിട്ഠാനീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ‘പരിത്തഭേസജ്ജകിരിയാ നിരത്ഥകാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവതീ’’തി.

‘‘ദിസ്സന്തി, ഭന്തേ നാഗസേന, വേജ്ജാനം ഉപക്കമാ ഭേസജ്ജപാനാനുലേപാ, തേന തേസം ഉപക്കമേന രോഗോ പടിനിവത്തതീ’’തി. ‘‘പരിത്താനമ്പി, മഹാരാജ, പവത്തീയമാനാനം സദ്ദോ സുയ്യതി, ജിവ്ഹാ സുക്ഖതി, ഹദയം ബ്യാവട്ടതി, കണ്ഠോ ആതുരതി. തേന തേസം പവത്തേന സബ്ബേ ബ്യാധയോ വൂപസമന്തി, സബ്ബാ ഈതിയോ അപഗച്ഛന്തീതി.

‘‘ദിട്ഠപുബ്ബോ പന തയാ, മഹാരാജ, കോചി അഹിനാ ദട്ഠോ മന്തപദേന വിസം പാതീയമാനോ വിസം ചിക്ഖസ്സന്തോ ഉദ്ധമധോ ആചമയമാനോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അജ്ജേതരഹിപി തം ലോകേ വത്തതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ‘പരിത്തഭേസജ്ജകിരിയാ നിരത്ഥകാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവതി. കതപരിത്തഞ്ഹി, മഹാരാജ, പുരിസം ഡംസിതുകാമോ അഹി ന ഡംസതി, വിവടം മുഖം പിദഹതി, ചോരാനം ഉക്ഖിത്തലഗുളമ്പി ന സമ്ഭവതി, തേ ലഗുളം മുഞ്ചിത്വാ പേമം കരോന്തി, കുപിതോപി ഹത്ഥിനാഗോ സമാഗന്ത്വാ ഉപരമതി, പജ്ജലിതമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോപി ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബായതി, വിസം ഹലാഹലമ്പി ഖായിതം അഗദം സമ്പജ്ജതി, ആഹാരത്ഥം വാ ഫരതി, വധകാ ഹന്തുകാമാ ഉപഗന്ത്വാ ദാസഭൂതാ സമ്പജ്ജന്തി, അക്കന്തോപി പാസോ ന സംവരതി [ന സംചരതി (സീ.)].

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘മോരസ്സ കതപരിത്തസ്സ സത്തവസ്സസതാനി ലുദ്ദകോ നാസക്ഖി പാസം ഉപനേതും, അകതപരിത്തസ്സ തം യേവ ദിവസം പാസം ഉപനേസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി, അബ്ഭുഗ്ഗതോ സോ സദ്ദോ സദേവകേ ലോകേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ ‘പരിത്തഭേസജ്ജകിരിയാ നിരത്ഥകാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവതി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘ദാനവോ ഭരിയം പരിരക്ഖന്തോ സമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ ഗിലിത്വാ കുച്ഛിനാ പരിഹരതി, അഥേകോ വിജ്ജാധരോ തസ്സ ദാനവസ്സ മുഖേന പവിസിത്വാ തായ സദ്ധിം അഭിരമതി, യദാ സോ ദാനവോ അഞ്ഞാസി, അഥ സമുഗ്ഗം വമിത്വാ വിവരി, സഹ സമുഗ്ഗേ വിവടേ വിജ്ജാധരോ യഥാകാമം [യേന കാമം (ക.)] പക്കാമീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി, അബ്ഭുഗ്ഗതോ സോപി സദ്ദോ സദേവകേ ലോകേ’’തി. ‘‘നനു സോ, മഹാരാജ, വിജ്ജാധരോ പരിത്തബലേന [മന്തബലേന (?)] ഗഹണാ മുത്തോ’’തി. ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, അത്ഥി പരിത്തബലം.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘അപരോപി വിജ്ജാധരോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അന്തേപുരേ മഹേസിയാ സദ്ധിം സമ്പദുട്ഠോ [സംസട്ഠോ (സീ.)] ഗഹണപ്പത്തോ സമാനോ ഖണേന അദസ്സനം ഗതോ മന്തബലേനാ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതീ’’തി. ‘‘നനു സോ, മഹാരാജ, വിജ്ജാധരോ പരിത്തബലേന ഗഹണാ മുത്തോ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, അത്ഥി പരിത്തബല’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘കിം സബ്ബേ യേവ പരിത്തം രക്ഖതീ’തി? ‘‘ഏകച്ചേ, മഹാരാജ, രക്ഖതി, ഏകച്ചേ ന രക്ഖതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, പരിത്തം ന സബ്ബത്ഥിക’’ന്തി? ‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഭോജനം സബ്ബേസം ജീവിതം രക്ഖതീ’’തി? ‘‘ഏകച്ചേ, ഭന്തേ, രക്ഖതി, ഏകച്ചേ ന രക്ഖതീ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി. ‘‘യതോ, ഭന്തേ, ഏകച്ചേ തം യേവ ഭോജനം അതിഭുഞ്ജിത്വാ വിസൂചികായ മരന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഭോജനം ന സബ്ബേസം ജീവിതം രക്ഖതീ’’തി? ‘‘ദ്വീഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേഹി ഭോജനം ജീവിതം ഹരതി അതിഭുത്തേന വാ ഉസ്മാദുബ്ബലതായ വാ, ആയുദദം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭോജനം ദുരുപചാരേന ജീവിതം ഹരതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പരിത്തം ഏകച്ചേ രക്ഖതി, ഏകച്ചേ ന രക്ഖതി.

‘‘തീഹി, മഹാരാജ, കാരണേഹി പരിത്തം ന രക്ഖതി കമ്മാവരണേന, കിലേസാവരണേന, അസദ്ദഹനതായ. സത്താനുരക്ഖണം, മഹാരാജ, പരിത്തം അത്തനാ കതേന ആരക്ഖം ജഹതി, യഥാ, മഹാരാജ, മാതാ പുത്തം കുച്ഛിഗതം പോസേതി, ഹിതേന ഉപചാരേന ജനേതി, ജനയിത്വാ അസുചിമലസിങ്ഘാണികമപനേത്വാ ഉത്തമവരസുഗന്ധം ഉപലിമ്പതി, സോ അപരേന സമയേന പരേസം പുത്തേ അക്കോസന്തേ വാ പഹരന്തേ വാ പഹാരം ദേതി. തേ തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ പരിസായ ആകഡ്ഢിത്വാ തം ഗഹേത്വാ സാമിനോ ഉപനേന്തി, യദി പന തസ്സാ പുത്തോ അപരദ്ധോ ഹോതി വേലാതിവത്തോ. അഥ നം സാമിനോ മനുസ്സാ ആകഡ്ഢയമാനാ ദണ്ഡമുഗ്ഗരജാണുമുട്ഠീഹി താളേന്തി പോഥേന്തി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ മാതാ ലഭതി ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനം ഗാഹം സാമിനോ ഉപനയനം കാതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘അത്തനോ, ഭന്തേ, അപരാധേനാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സത്താനം ആരക്ഖം പരിത്തം അത്തനോ അപരാധേന വഞ്ഝം കരോതീ’’തി [കാരേതീതി (സീ.)]. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുവിനിച്ഛിതോ പഞ്ഹോ, ഗഹനം അഗഹനം കതം, അന്ധകാരോ ആലോകോ കതോ, വിനിവേഠിതം ദിട്ഠിജാലം, ത്വം ഗണിവരപവരമാസജ്ജാ’’തി.

മച്ചുപാസമുത്തിപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. ബുദ്ധലാഭന്തരായപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘ലാഭീ തഥാഗതോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’ന്തി. പുന ച തഥാഗതോ പഞ്ചസാലം ബ്രാഹ്മണഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ കിഞ്ചിദേവ അലഭിത്വാ യഥാധോതേന പത്തേന നിക്ഖന്തോതി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം, തേന ഹി പഞ്ചസാലം ബ്രാഹ്മണഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ കിഞ്ചിദേവ അലഭിത്വാ യഥാധോതേന പത്തേന നിക്ഖന്തോതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി പഞ്ചസാലം ബ്രാഹ്മണഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ കിഞ്ചിദേവ അലഭിത്വാ യഥാധോതേന പത്തേന നിക്ഖന്തോ, തേന ഹി ലാഭീ തഥാഗതോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ സുമഹന്തോ ദുന്നിബ്ബേഠോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ലാഭീ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം, പഞ്ചസാലഞ്ച ബ്രാഹ്മണഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ കിഞ്ചിദേവ അലഭിത്വാ യഥാധോതേന പത്തേന നിക്ഖന്തോ, തഞ്ച പന മാരസ്സ പാപിമതോ കാരണാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതോ ഗണനപഥം വീതിവത്തകപ്പേ [ഗണനപഥവീതിവത്തേ കപ്പേ (സീ.)] അഭിസങ്ഖതം കുസലം കിന്തി നിട്ഠിതം, അധുനുട്ഠിതേന മാരേന പാപിമതാ തസ്സ കുസലസ്സ ബലവേഗം [തം കുസലബലവേഗവിപ്ഫാരം (സീ.)] കിന്തി പിഹിതം, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ദ്വീസു ഠാനേസു ഉപവാദോ ആഗച്ഛതി, കുസലതോപി അകുസലം ബലവതരം ഹോതി, ബുദ്ധബലതോപി മാരബലം ബലവതരം ഹോതീതി, തേന ഹി രുക്ഖസ്സ മൂലതോപി അഗ്ഗം ഭാരതരം ഹോതി, ഗുണസമ്പരികിണ്ണതോപി പാപിയം ബലവതരം ഹോതീ’’തി. ‘‘ന, മഹാരാജ, താവതകേന കുസലതോപി അകുസലം ബലവതരം നാമ ഹോതി, ന ബുദ്ധബലതോപി മാരബലം ബലവതരം നാമ ഹോതി. അപി ചേത്ഥ കാരണം ഇച്ഛിതബ്ബം.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ മധും വാ മധുപിണ്ഡികം വാ അഞ്ഞം വാ ഉപായനം അഭിഹരേയ്യ, തമേനം രഞ്ഞോ ദ്വാരപാലോ ഏവം വദേയ്യ ‘അകാലോ, ഭോ, അയം രഞ്ഞോ ദസ്സനായ, തേന ഹി, ഭോ, തവ ഉപായനം ഗഹേത്വാ സീഘസീഘം പടിനിവത്ത, പുരേ തവ രാജാ ദണ്ഡം ധാരേസ്സതീ’തി [മാ തേ രാജാ ദണ്ഡം പാപേയ്യാതി (സീ.)]. തതോ സോ പുരിസോ ദണ്ഡഭയാ തസിതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ തം ഉപായനം ആദായ സീഘസീഘം പടിനിവത്തേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, രാജാ ചക്കവത്തീ താവതകേന ഉപായനവികലമത്തകേന ദ്വാരപാലതോ ദുബ്ബലതരോ നാമ ഹോതി, അഞ്ഞം വാ പന കിഞ്ചി ഉപായനം ന ലഭേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഇസ്സാപകതോ സോ, ഭന്തേ, ദ്വാരപാലോ ഉപായനം നിവാരേസി, അഞ്ഞേന പന ദ്വാരേന സതസഹസ്സഗുണമ്പി രഞ്ഞോ ഉപായനം ഉപേതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇസ്സാപകതോ മാരോ പാപിമാ പഞ്ചസാലകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ അന്വാവിസി, അഞ്ഞാനി പന അനേകാനി ദേവതാസതസഹസ്സാനി അമതം ദിബ്ബം ഓജം ഗഹേത്വാ ഉപഗതാനി ‘ഭഗവതോ കായേ ഓജം ഓദഹിസ്സാമാ’തി ഭഗവന്തം നമസ്സമാനാനി പഞ്ജലികാനി ഠിതാനീ’’തി.

‘‘ഹോതു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുലഭാ ഭഗവതോ ചത്താരോ പച്ചയാ ലോകേ ഉത്തമപുരിസസ്സ, യാചിതോവ ഭഗവാ ദേവമനുസ്സോഹി ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതി, അപി ച ഖോ പന മാരസ്സ യോ അധിപ്പായോ, സോ താവതകേന സിദ്ധോ, യം സോ ഭഗവതോ ഭോജനസ്സ അന്തരായമകാസി. ഏത്ഥ മേ, ഭന്തേ, കങ്ഖാ ന ഛിജ്ജതി, വിമതിജാതോഹം തത്ഥ സംസയപക്ഖന്ദോ. ന മേ തത്ഥ മാനസം പക്ഖന്ദതി, യം തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലവരസ്സ കുസലവരപുഞ്ഞസമ്ഭവസ്സ അസമസമസ്സ അനുപമസ്സ അപ്പടിസമസ്സ ഛവകം ലാമകം പരിത്തം പാപം അനരിയം വിപന്നം മാരോ ലാഭന്തരായമകാസീ’’തി.

‘‘ചത്താരോ ഖോ, മഹാരാജ, അന്തരായാ അദിട്ഠന്തരായോ ഉദ്ദിസ്സ കതന്തരായോ ഉപക്ഖടന്തരായോ പരിഭോഗന്തരായോതി. തത്ഥ കതമോ അദിട്ഠന്തരായോ? അനോദിസ്സ അദസ്സനേന അനഭിസങ്ഖതം കോചി അന്തരായം കരോതി ‘കിം പരസ്സ ദിന്നേനാ’തി, അയം അദിട്ഠന്തരായോ നാമ.

‘‘കതമോ ഉദ്ദിസ്സ കതന്തരായോ? ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഉപദിസിത്വാ ഉദ്ദിസ്സ ഭോജനം പടിയത്തം ഹോതി, തം കോചി അന്തരായം കരോതി, അയം ഉദ്ദിസ്സ കതന്തരായോ നാമ.

‘‘കതമോ ഉപക്ഖടന്തരായോ? ഇധ യം കിഞ്ചി ഉപക്ഖടം ഹോതി അപ്പടിഗ്ഗഹിതം, തത്ഥ കോചി അന്തരായം കരോതി, അയം ഉപക്ഖടന്തരായോ നാമ.

‘‘കതമോ പരിഭോഗന്തരായോ? ഇധ യം കിഞ്ചി പരിഭോഗം, തത്ഥ കോചി അന്തരായം കരോതി, അയം പരിഭോഗന്തരായോ നാമ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ചത്താരോ അന്തരായാ.

‘‘യം പന മാരോ പാപിമാ പഞ്ചസാലകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ അന്വാവിസി, തം നേവ ഭഗവതോ പരിഭോഗം ന ഉപക്ഖടം ന ഉദ്ദിസ്സകതം, അനാഗതം അസമ്പത്തം അദസ്സനേന അന്തരായം കതം, തം പന നേകസ്സ ഭഗവതോ യേവ, അഥ ഖോ യേ തേ തേന സമയേന നിക്ഖന്താ അബ്ഭാഗതാ, സബ്ബേപി തേ തം ദിവസം ഭോജനം ന ലഭിംസു, നാഹം തം, മഹാരാജ, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ, യോ തസ്സ ഭഗവതോ ഉദ്ദിസ്സ കതം ഉപക്ഖടം പരിഭോഗം അന്തരായം കരേയ്യ. സചേ കോചി ഇസ്സായ ഉദ്ദിസ്സ കതം ഉപക്ഖടം പരിഭോഗം അന്തരായം കരേയ്യ, ഫലേയ്യ തസ്സ മുദ്ധാ സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ.

‘‘ചത്താരോമേ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ കേനചി അനാവരണീയാ ഗുണാ. കതമേ ചത്താരോ? ലാഭോ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ഉദ്ദിസ്സ കതോ ഉപക്ഖടോ ന സക്കാ കേനചി അന്തരായം കാതും; സരീരാനുഗതാ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ബ്യാമപ്പഭാ ന സക്കാ കേനചി അന്തരായം കാതും; സബ്ബഞ്ഞുതം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ഞാണരതനം ന സക്കാ കേനചി അന്തരായം കാതും; ജീവിതം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ന സക്കാ കേനചി അന്തരായം കാതും. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ചത്താരോ തഥാഗതസ്സ കേനചി അനാവരണീയാ ഗുണാ, സബ്ബേപേതേ, മഹാരാജ, ഗുണാ ഏകരസാ അരോഗാ അകുപ്പാ അപരൂപക്കമാ അഫുസാനി കിരിയാനി. അദസ്സനേന, മഹാരാജ, മാരോ പാപിമാ നിലീയിത്വാ പഞ്ചസാലകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ അന്വാവിസി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തേ ദേസേ വിസമേ അദസ്സനേന നിലീയിത്വാ ചോരാ പന്ഥം ദൂസേന്തി. യദി പന രാജാ തേ ചോരേ പസ്സേയ്യ, അപി നു ഖോ തേ ചോരാ സോത്ഥിം ലഭേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഫരസുനാ ഫാലാപേയ്യ സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അദസ്സനേന മാരോ പാപിമാ നിലീയിത്വാ പഞ്ചസാലകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ അന്വാവിസി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ സപതികാ അദസ്സനേന നിലീയിത്വാ പരപുരിസം സേവതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അദസ്സനേന മാരോ പാപിമാ നിലീയിത്വാ പഞ്ചസാലകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ അന്വാവിസി. യദി, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ സാമികസ്സ സമ്മുഖാ പരപുരിസം സേവതി, അപി നു ഖോ സാ ഇത്ഥീ സോത്ഥിം ലഭേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഹനേയ്യാപി തം, ഭന്തേ, സാമികോ വധേയ്യാപി ബന്ധേയ്യാപി ദാസിത്തം വാ ഉപനേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അദസ്സനേന മാരോ പാപിമാ നിലീയിത്വാ പഞ്ചസാലകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ അന്വാവിസി. യദി, മഹാരാജ, മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ ഉദ്ദിസ്സ കതം ഉപക്ഖടം പരിഭോഗം അന്തരായം കരേയ്യ, ഫലേയ്യ തസ്സ മുദ്ധാ സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, ഭന്തേ നാഗസേന, ചോരികായ കതം മാരേന പാപിമതാ, നിലീയിത്വാ മാരോ പാപിമാ പഞ്ചസാലകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ അന്വാവിസി. സചേ സോ, ഭന്തേ, മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ ഉദ്ദിസ്സ കതം ഉപക്ഖടം പരിഭോഗം അന്തരായം കരേയ്യ, മുദ്ധാ വാസ്സ ഫലേയ്യ സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ, കായോ വാസ്സ ഭുസമുട്ഠി വിയ വികിരേയ്യ, സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ബുദ്ധലാഭന്തരായപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. അപുഞ്ഞപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘യോ അജാനന്തോ പാണാതിപാതം കരോതി, സോ ബലവതരം അപുഞ്ഞം പസവതീ’തി. പുന ച ഭഗവതാ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ ഭണിതം ‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സാ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, അജാനിത്വാ പാണാതിപാതം കരോന്തോ ബലവതരം അപുഞ്ഞം പസവതി, തേന ഹി ‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി അനാപത്തി അജാനന്തസ്സ, തേന ഹി ‘അജാനിത്വാ പാണാതിപാതം കരോന്തോ ബലവതരം അപുഞ്ഞം പസവതീ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ ദുരുത്തരോ ദുരതിക്കമോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘യോ അജാനന്തോ പാണാതിപാതം കരോതി, സോ ബലവതരം അപുഞ്ഞം പസവതീ’തി. പുന ച വിനയപഞ്ഞത്തിയാ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സാ’തി. തത്ഥ അത്ഥന്തരം അത്ഥി. കതമം അത്ഥന്തരം? അത്ഥി, മഹാരാജ, ആപത്തി സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ, അത്ഥി ആപത്തി നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖാ. യായം, മഹാരാജ, ആപത്തി സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ, തം ആപത്തിം ആരബ്ഭ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അപുഞ്ഞപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിഹരണപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ന ഏവം ഹോതി ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’’തി വാ, ‘‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി വാ’തി. പുന ച മേത്തേയ്യസ്സ ഭഗവതോ സഭാവഗുണം പരിദീപയമാനേന ഭഗവതാ ഏവം ഭണിതം ‘‘സോ അനേകസഹസ്സം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സതി, സേയ്യഥാപി അഹം ഏതരഹി അനേകസതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരാമീ’’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ന ഏവം ഹോതി ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി വാ, ‘‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി വാ’തി, തേന ഹി അനേകസതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരാമീതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘സോ അനേകസഹസ്സം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സതി, സേയ്യഥാപി അഹം ഏതരഹി അനേകസതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരാമീ’തി, തേന ഹി തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ന ഏവം ഹോതി ‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’തി വാ, ‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’തി വാതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ, അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ന ഏവം ഹോതി ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി വാ, ‘‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി വാ’തി. പുന ച മേത്തേയ്യസ്സാപി ഭഗവതോ സഭാവഗുണം പരിദീപയമാനേന ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സോ അനേകസഹസ്സം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സതി, സേയ്യഥാപി അഹം ഏതരഹി അനേകസതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരാമീ’തി. ഏതസ്മിഞ്ച, മഹാരാജ, പഞ്ഹേ ഏകോ അത്ഥോ സാവസേസോ, ഏകോ അത്ഥോ നിരവസേസോ. ന, മഹാരാജ, തഥാഗതോ പരിസായ അനുഗാമികോ, പരിസാ പന തഥാഗതസ്സ അനുഗാമികാ. സമ്മുതി, മഹാരാജ, ഏസാ ‘അഹ’ന്തി ‘മമാ’തി, ന പരമത്ഥോ ഏസോ, വിഗതം, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ പേമം, വിഗതോ സിനേഹോ, ‘മയ്ഹ’ന്തിപി തഥാഗതസ്സ ഗഹണം നത്ഥി, ഉപാദായ പന അവസ്സയോ ഹോതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പഥവീ ഭൂമട്ഠാനം സത്താനം പതിട്ഠാ ഹോതി ഉപസ്സയം, പഥവിട്ഠാ ചേതേ സത്താ, ന ച മഹാപഥവിയാ ‘മയ്ഹേതേ’തി അപേക്ഖാ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സബ്ബസത്താനം പതിട്ഠാ ഹോതി ഉപസ്സയം, തഥാഗതട്ഠാ [തഥാഗതപതിട്ഠാ ഏവ (സീ.)] ചേതേ സത്താ, ന ച തഥാഗതസ്സ ‘മയ്ഹേതേ’തി അപേക്ഖാ ഹോതി. യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹതിമഹാമേഘോ അഭിവസ്സന്തോ തിണരുക്ഖപസുമനുസ്സാനം വുഡ്ഢിം ദേതി സന്തതിം അനുപാലേതി. വുട്ഠൂപജീവിനോ ചേതേ സത്താ സബ്ബേ, ന ച മഹാമേഘസ്സ ‘മയ്ഹേതേ’തി അപേക്ഖാ ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സബ്ബസത്താനം കുസലധമ്മേ ജനേതി അനുപാലേതി, സത്ഥൂപജീവിനോ ചേതേ സത്താ സബ്ബേ, ന ച തഥാഗതസ്സ ‘മയ്ഹേതേ’തി അപേക്ഖാ ഹോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്താനുദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുനിബ്ബേഠിതോ പഞ്ഹോ ബഹുവിധേഹി കാരണേഹി, ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനീകതോ, ഗണ്ഠി ഭിന്നോ, ഗഹനം അഗഹനം കതം, അന്ധകാരോ ആലോകോ കതോ, ഭഗ്ഗാ പരവാദാ, ജിനപുത്താനം ചക്ഖും ഉപ്പാദിത’’ന്തി.

ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിഹരണപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. അഭേജ്ജപരിസപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘തഥാഗതോ അഭേജ്ജപരിസോ’തി, പുന ച ഭണഥ ‘ദേവദത്തേന ഏകപ്പഹാരം പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഭിന്നാനീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ അഭേജ്ജപരിസോ, തേന ഹി ദേവദത്തേന ഏകപ്പഹാരം പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഭിന്നാനീതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ദേവദത്തേന ഏകപ്പഹാരം പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഭിന്നാനി, തേന ഹി ‘തഥാഗതോ അഭേജ്ജപരിസോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, ഗമ്ഭീരോ ദുന്നിവേഠിയോ, ഗണ്ഠിതോപി ഗണ്ഠിതരോ, ഏത്ഥായം ജനോ ആവടോ നിവുതോ ഓവുതോ പിഹിതോ പരിയോനദ്ധോ, ഏത്ഥ തവ ഞാണബലം ദസ്സേഹി പരവാദേസൂ’’തി.

‘‘അഭേജ്ജപരിസോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ, ദേവദത്തേന ച ഏകപ്പഹാരം പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഭിന്നാനി, തഞ്ച പന ഭേദകസ്സ ബലേന, ഭേദകേ വിജ്ജമാനേ നത്ഥി, മഹാരാജ, അഭേജ്ജം നാമ. ഭേദകേ സതി മാതാപി പുത്തേന ഭിജ്ജതി, പുത്തോപി മാതരാ ഭിജ്ജതി, പിതാപി പുത്തേന ഭിജ്ജതി, പുത്തോപി പിതരാ ഭിജ്ജതി, ഭാതാപി ഭഗിനിയാ ഭിജ്ജതി, ഭഗിനീപി ഭാതരാ ഭിജ്ജതി, സഹായോപി സഹായേന ഭിജ്ജതി, നാവാപി നാനാദാരുസങ്ഘടിതാ ഊമിവേഗസമ്പഹാരേന ഭിജ്ജതി, രുക്ഖോപി മധുകപ്പസമ്പന്നഫലോ അനിലബലവേഗാഭിഹതോ ഭിജ്ജതി, സുവണ്ണമ്പി ജാതിമന്തം [ജാതരൂപമ്പി (സീ.)] ലോഹേന ഭിജ്ജതി. അപി ച, മഹാരാജ, നേസോ അധിപ്പായോ വിഞ്ഞൂനം, നേസാ ബുദ്ധാനം അധിമുത്തി, നേസോ പണ്ഡിതാനം ഛന്ദോ ‘തഥാഗതോ ഭേജ്ജപരിസോ’തി. അപി ചേത്ഥ കാരണം അത്ഥി, യേന കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘അഭേജ്ജപരിസോ’തി. കതമം ഏത്ഥ കാരണം? തഥാഗതസ്സ, മഹാരാജ, കതേന അദാനേന വാ അപ്പിയവചനേന വാ അനത്ഥചരിയായ വാ അസമാനത്തതായ വാ യതോ കുതോചി ചരിയം ചരന്തസ്സപി പരിസാ ഭിന്നാതി ന സുതപുബ്ബം, തേന കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘അഭേജ്ജപരിസോ’തി. തയാപേതം, മഹാരാജ, ഞാതബ്ബം ‘അത്ഥി കിഞ്ചി നവങ്ഗേ ബുദ്ധവചനേ സുത്താഗതം, ഇമിനാ നാമ കാരണേന ബോധിസത്തസ്സ കതേന തഥാഗതസ്സ പരിസാ ഭിന്നാ’തി? ‘‘നത്ഥി ഭന്തേ, നോ ചേതം ലോകേ ദിസ്സതി നോപി സുയ്യതി. സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അഭേജ്ജപരിസപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

അഭേജ്ജവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ അട്ഠ പഞ്ഹാ.