൩. പണാമിതവഗ്ഗോ

൧. സേട്ഠധമ്മപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായേ ചാ’തി. പുന ച ‘ഉപാസകോ ഗിഹീ സോതാപന്നോ പിഹിതാപായോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ വിഞ്ഞാതസാസനോ ഭിക്ഖും വാ സാമണേരം വാ പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതി പച്ചുട്ഠേതീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായേ ചാ’തി, തേന ഹി ‘ഉപാസകോ ഗിഹീ സോതാപന്നോ പിഹിതാപായോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ വിഞ്ഞാതസാസനോ ഭിക്ഖും വാ സാമണേരം വാ പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതി പച്ചുട്ഠേതീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ‘ഉപാസകോ ഗിഹീ സോതാപന്നോ പിഹിതാപായോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ വിഞ്ഞാതസാസനോ ഭിക്ഖും വാ സാമണേരം വാ പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതി പച്ചുട്ഠേതി’, തേന ഹി ‘ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായേ ചാതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായേ ചാ’തി, ‘ഉപാസകോ ച ഗിഹീ സോതാപന്നോ പിഹിതാപായോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ വിഞ്ഞാതസാസനോ ഭിക്ഖും വാ സാമണേരം വാ പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതി പച്ചുട്ഠേതി’. തത്ഥ പന കാരണം അത്ഥി. കതമം തം കാരണം?

‘‘വീസതി ഖോ പനിമേ, മഹാരാജ, സമണസ്സ സമണകരണാ ധമ്മാ ദ്വേ ച ലിങ്ഗാനി, യേഹി സമണോ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനസമാനനപൂജനാരഹോ ഹോതി. കതമേ വീസതി സമണസ്സ സമണകരണാ ധമ്മാ ദ്വേ ച ലിങ്ഗാനി? സേട്ഠോ [സേട്ഠഭൂമിസയോ (സീ. സ്യാ.), സേട്ഠോ യമോ (പീ.)] ധമ്മാരാമോ, അഗ്ഗോ നിയമോ, ചാരോ വിഹാരോ സംയമോ സംവരോ ഖന്തി സോരച്ചം ഏകത്തചരിയാ ഏകത്താഭിരതി പടിസല്ലാനം ഹിരിഓത്തപ്പം വീരിയം അപ്പമാദോ സിക്ഖാസമാദാനം [സിക്ഖാപധാനം (സീ. സ്യാ.), സുക്കാവദാനം (ക.)] ഉദ്ദേസോ പരിപുച്ഛാ സീലാദിഅഭിരതി നിരാലയതാ സിക്ഖാപദപാരിപൂരിതാ, കാസാവധാരണം, ഭണ്ഡുഭാവോ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, വീസതി സമണസ്സ സമണകരണാ ധമ്മാ ദ്വേ ച ലിങ്ഗാനി. ഏതേ ഗുണേ ഭിക്ഖു സമാദായ വത്തതി, സോ തേസം ധമ്മാനം അനൂനത്താ പരിപുണ്ണത്താ സമ്പന്നത്താ സമന്നാഗതത്താ അസേക്ഖഭൂമിം അരഹന്തഭൂമിം ഓക്കമതി, സേട്ഠം ഭൂമന്തരം ഓക്കമതി, അരഹത്താസന്നഗതോതി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘‘ഖീണാസവേഹി സോ സാമഞ്ഞം ഉപഗതോ, നത്ഥി മേ സോ സമയോ’തി [തം സാമഞ്ഞ’’ന്തി (?)] അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘‘അഗ്ഗപരിസം സോ ഉപഗതോ, നാഹം തം ഠാനം ഉപഗതോ’തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘‘ലഭതി സോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം സോതും, നാഹം തം ലഭാമി സോതു’ന്തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘‘സോ അഞ്ഞേ പബ്ബാജേതി ഉപസമ്പാദേതി ജിനസാസനം വഡ്ഢേതി, അഹമേതം ന ലഭാമി കാതു’ന്തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘‘അപ്പമാണേസു സോ സിക്ഖാപദേസു സമത്തകാരീ, നാഹം തേസു വത്താമീ’തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘‘ഉപഗതോ സോ സമണലിങ്ഗം, ബുദ്ധാധിപ്പായേ ഠിതോ, തേനാഹം ലിങ്ഗേന ദൂരമപഗതോ’തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘‘പരൂള്ഹകച്ഛലോമോ സോ അനഞ്ജിതഅമണ്ഡിതോ അനുലിത്തസീലഗന്ധോ, അഹം പന മണ്ഡനവിഭൂസനാഭിരതോ’തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, ‘യേ തേ വീസതി സമണകരണാ ധമ്മാ ദ്വേ ച ലിങ്ഗാനി, സബ്ബേപേതേ ധമ്മാ ഭിക്ഖുസ്സ സംവിജ്ജന്തി, സോ യേവ തേ ധമ്മേ ധാരേതി, അഞ്ഞേപി തത്ഥ സിക്ഖാപേതി, സോ മേ ആഗമോ സിക്ഖാപനഞ്ച നത്ഥീ’തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രാജകുമാരോ പുരോഹിതസ്സ സന്തികേ വിജ്ജം അധീയതി, ഖത്തിയധമ്മം സിക്ഖതി, സോ അപരേന സമയേന അഭിസിത്തോ ആചരിയം അഭിവാദേതി പച്ചുട്ഠേതി ‘സിക്ഖാപകോ മേ അയ’ന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ‘ഭിക്ഖു സിക്ഖാപകോ വംസധരോ’തി അരഹതി ഉപാസകോ സോതാപന്നോ ഭിക്ഖും പുഥുജ്ജനം അഭിവാദേതും പച്ചുട്ഠാതും.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന ജാനാഹി ഭിക്ഖുഭൂമിയാ മഹന്തതം അസമവിപുലഭാവം. യദി, മഹാരാജ, ഉപാസകോ സോതാപന്നോ അരഹത്തം സച്ഛികരോതി, ദ്വേവ തസ്സ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ തസ്മിം യേവ ദിവസേ പരിനിബ്ബായേയ്യ വാ, ഭിക്ഖുഭാവം വാ ഉപഗച്ഛേയ്യ. അചലാ ഹി സാ, മഹാരാജ, പബ്ബജ്ജാ, മഹതീ അച്ചുഗ്ഗതാ, യദിദം ഭിക്ഖുഭൂമീ’’തി. ‘‘ഞാണഗതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ സുനിബ്ബേഠിതോ ബലവതാ അതിബുദ്ധിനാ തയാ, ന യിമം പഞ്ഹം സമത്ഥോ അഞ്ഞോ ഏവം വിനിവേഠേതും അഞ്ഞത്ര തവാദിസേന ബുദ്ധിമതാ’’തി.

സേട്ഠധമ്മപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. സബ്ബസത്തഹിതഫരണപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘തഥാഗതോ സബ്ബസത്താനം അഹിതമപനേത്വാ ഹിതമുപദഹതീ’തി. പുന ച ഭണഥ അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമേ ധമ്മപരിയായേ ഭഞ്ഞമാനേ ‘സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗത’ന്തി. അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമം, ഭന്തേ, ധമ്മപരിയായം ദേസേന്തേന തഥാഗതേന സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം ഹിതമപനേത്വാ അഹിതമുപദഹിതം. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ സബ്ബസത്താനം അഹിതമപനേത്വാ ഹിതമുപദഹതി, തേന ഹി അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമേ ധമ്മപരിയായേ ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗതന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമേ ധമ്മപരിയായേ ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗതം, തേന ഹി തഥാഗതോ സബ്ബസത്താനം അഹിതമപനേത്വാ ഹിതമുപദഹതീതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘തഥാഗതോ, മഹാരാജ, സബ്ബസത്താനം അഹിതമപനേത്വാ ഹിതമുപദഹതി, അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമേ ധമ്മപരിയായേ ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗതം, തഞ്ച പന ന തഥാഗതസ്സ കതേന, തേസം യേവ അത്തനോ കതേനാ’’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമം ധമ്മപരിയായം ന ഭാസേയ്യ, അപി നു തേസം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛേയ്യാതി, ന ഹി, മഹാരാജ, മിച്ഛാപടിപന്നാനം തേസം ഭഗവതോ ധമ്മപരിയായം സുത്വാ പരിളാഹോ കായേ ഉപ്പജ്ജി, തേന തേസം പരിളാഹേന ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗത’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതസ്സേവ കതേന തേസം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗതം, തഥാഗതോ യേവ തത്ഥ അധികാരോ തേസം നാസനായ, യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, അഹി വമ്മികം പവിസേയ്യ, അഥഞ്ഞതരോ പംസുകാമോ പുരിസോ വമ്മികം ഭിന്ദിത്വാ പംസും ഹരേയ്യ, തസ്സ പംസുഹരണേന വമ്മികസ്സ സുസിരം പിദഹേയ്യ, അഥ തത്ഥേവ സോ അസ്സാസം അലഭമാനോ മരേയ്യ, നനു സോ, ഭന്തേ, അഹി തസ്സ പുരിസസ്സ കതേന മരണപ്പത്തോ’’തി. ‘‘ആമ മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ യേവ തത്ഥ അധികാരോ തേസം നാസനായാ’’തി.

‘‘തഥാഗതോ, മഹാരാജ, ധമ്മം ദേസയമാനോ അനുനയപ്പടിഘം ന കരോതി, അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്തോ ധമ്മം ദേസേതി, ഏവം ധമ്മേ ദേസീയമാനേ യേ തത്ഥ സമ്മാപടിപന്നാ, തേ ബുജ്ഝന്തി. യേ പന മിച്ഛാപടിപന്നാ, തേ പതന്തി. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ അമ്ബം വാ ജമ്ബും വാ മധുകം വാ ചാലയമാനസ്സ യാനി തത്ഥ ഫലാനി സാരാനി ദള്ഹബന്ധനാനി, താനി തത്ഥേവ അച്ചുതാനി തിട്ഠന്തി, യാനി തത്ഥ ഫലാനി പൂതിവണ്ടമൂലാനി ദുബ്ബലബന്ധനാനി, താനി പതന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസയമാനോ അനുനയപ്പടിഘം ന കരോതി, അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്തോ ധമ്മം ദേസേതി, ഏവം ധമ്മേ ദേസീയമാനേ യേ തത്ഥ സമ്മാപടിപന്നാ, തേ ബുജ്ഝന്തി. യേ പന മിച്ഛാപടിപന്നാ, തേ പതന്തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കസ്സകോ ധഞ്ഞം രോപേതുകാമോ ഖേത്തം കസതി, തസ്സ കസന്തസ്സ അനേകസതസഹസ്സാനി തിണാനി മരന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ പരിപക്കമാനസേ സത്തേ ബോധേന്തോ [ബോധേതും (സീ.)] അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്തോ ധമ്മം ദേസേതി, ഏവം ധമ്മേ ദേസീയമാനേ യേ തത്ഥ സമ്മാപടിപന്നാ, തേ ബുജ്ഝന്തി. യേ പന മിച്ഛാപടിപന്നാ, തേ തിണാനി വിയ മരന്തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മനുസ്സാ രസഹേതു യന്തേന ഉച്ഛും പീളയന്തി, തേസം ഉച്ഛും പീളയമാനാനം യേ തത്ഥ യന്തമുഖഗതാ കിമയോ, തേ പീളിയന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ പരിപക്കമാനസേ സത്തേ ബോധേന്തോ ധമ്മയന്തമഭിപീളയതി [ധമ്മയന്തമതിപീളയതി (ക.)], യേ തത്ഥ മിച്ഛാപടിപന്നാ, തേ കിമീ വിയ മരന്തീ’’തി.

‘‘നനു, ഭന്തേ നാഗസേന, തേ ഭിക്ഖൂ തായ ധമ്മദേസനായ പതിതാ’’തി? ‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തച്ഛകോ രുക്ഖം തച്ഛന്തോ [രക്ഖന്തോ (സീ. പീ.] ഉജുകം പരിസുദ്ധം കരോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, വജ്ജനീയം അപനേത്വാ തച്ഛകോ രുക്ഖം ഉജുകം പരിസുദ്ധം കരോതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ പരിസം രക്ഖന്തോ ന സക്കോതി ബോധനേയ്യേ [അബോധനീയേ (സ്യാ.)] സത്തേ ബോധേതും, മിച്ഛാപടിപന്നേ പന സത്തേ അപനേത്വാ ബോധനേയ്യേ സത്തേ ബോധേതി, അത്തകതേന പന തേ, മഹാരാജ, മിച്ഛാപടിപന്നാ പതന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കദലീ വേളു അസ്സതരീ അത്തജേന [അത്തജേന ഫലേന (സീ.)] ഹഞ്ഞതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ മിച്ഛാപടിപന്നാ, തേ അത്തകതേന ഹഞ്ഞന്തി പതന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ചോരാ അത്തകതേന ചക്ഖുപ്പാടനം സൂലാരോപനം സീസച്ഛേദനം പാപുണന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ മിച്ഛാപടിപന്നാ, തേ അത്തകതേന ഹഞ്ഞന്തി പതന്തി [ജിനസാസനാ പതന്തി (സീ. പീ.)]. യേസം, മഹാരാജ, സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗതം, തേസം തം നേവ ഭഗവതോ കതേന, ന പരേസം കതേന, അഥ ഖോ അത്തനോ യേവ കതേന.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ സബ്ബജനസ്സ അമതം ദദേയ്യ, തേ തം അമതം അസിത്വാ അരോഗാ ദീഘായുകാ സബ്ബീതിതോ [സബ്ബീതിയാ (സീ.)] പരിമുച്ചേയ്യും, അഥഞ്ഞതരോ പുരിസോ ദുരുപചാരേന തം അസിത്വാ മരണം പാപുണേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, അമതദായകോ പുരിസോ തതോനിദാനം കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ ദേവമനുസ്സാനം അമതം ധമ്മദാനം ദേതി, യേ തേ സത്താ ഭബ്ബാ, തേ ധമ്മാമതേന ബുജ്ഝന്തി. യേ പന തേ സത്താ അഭബ്ബാ, തേ ധമ്മാമതേന ഹഞ്ഞന്തി പതന്തി. ഭോജനം, മഹാരാജ, സബ്ബസത്താനം ജീവിതം രക്ഖതി, തമേകച്ചേ ഭുഞ്ജിത്വാ വിസൂചികായ മരന്തി, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭോജനദായകോ പുരിസോ തതോനിദാനം കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ ദേവമനുസ്സാനം അമതം ധമ്മദാനം ദേതി, യേ തേ സത്താ ഭബ്ബാ, തേ ധമ്മാമതേന ബുജ്ഝന്തി. യേ പന തേ സത്താ അഭബ്ബാ, തേ ധമ്മാമതേന ഹഞ്ഞന്തി പതന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

സബ്ബസത്തഹിതഫരണപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. വത്ഥഗുയ്ഹനിദസ്സനപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം തഥാഗതേന –

‘‘‘കായേന സംവരോ സാധു [ധ. പ. ൩൬൧], സാധു വാചായ സംവരോ;

മനസാ സംവരോ സാധു, സാധു സബ്ബത്ഥ സംവരോ’തി.

‘‘പുന ച തഥാഗതോ ചതുന്നം പരിസാനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ പുരതോ ദേവമനുസ്സാനം സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം ദസ്സേസി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘കായേന സംവരോ സാധൂ’തി, തേന ഹി സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം ദസ്സേസീതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം ദസ്സേതി, തേന ഹി ‘കായേന സംവരോ സാധൂ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘കായേന സംവരോ സാധൂ’തി, സേലസ്സ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം ദസ്സിതം. യസ്സ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതേ കങ്ഖാ ഉപ്പന്നാ, തസ്സ ബോധനത്ഥായ ഭഗവാ ഇദ്ധിയാ തപ്പടിഭാഗം കായം ദസ്സേതി, സോ യേവ തം പാടിഹാരിയം പസ്സതീ’’തി.

‘‘കോ പനേതം, ഭന്തേ നാഗസേന, സദ്ദഹിസ്സതി, യം പരിസഗതോ ഏകോ യേവ തം ഗുയ്ഹം പസ്സതി, അവസേസാ തത്ഥേവ വസന്താ ന പസ്സന്തീതി. ഇങ്ഘ മേ ത്വം തത്ഥ കാരണം ഉപദിസ, കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി. ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബോ പന തയാ, മഹാരാജ, കോചി ബ്യാധിതോ പുരിസോ പരികിണ്ണോ ഞാതിമിത്തേഹീ’’തി. ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ സാ, മഹാരാജ, പരിസാ പസ്സതേതം വേദനം, യായ സോ പുരിസോ വേദനായ വേദയതീ’’തി. ‘‘ന ഹി ഭന്തേ, അത്തനാ യേവ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ വേദയതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യസ്സേവ തഥാഗതേ കങ്ഖാ ഉപ്പന്നാ, തസ്സേവ തഥാഗതോ ബോധനത്ഥായ ഇദ്ധിയാ തപ്പടിഭാഗം കായം ദസ്സേതി, സോ യേവ തം പാടിഹാരിയം പസ്സതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കഞ്ചിദേവ പുരിസം ഭൂതോ ആവിസേയ്യ, അപി നു ഖോ സാ, മഹാരാജ, പരിസാ പസ്സതി തം ഭൂതാഗമന’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സോ യേവ ആതുരോ തസ്സ ഭൂതസ്സ ആഗമനം പസ്സതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യസ്സേവ തഥാഗതേ കങ്ഖാ ഉപ്പന്നാ, തസ്സേവ തഥാഗതോ ബോധനത്ഥായ ഇദ്ധിയാ തപ്പടിഭാഗം കായം ദസ്സേതി, സോ യേവ തം പാടിഹാരിയം പസ്സതീ’’തി.

‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ കതം, യം ഏകസ്സപി അദസ്സനീയം, തം ദസ്സേന്തേനാ’’തി. ‘‘ന, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഗുയ്ഹം ദസ്സേസി, ഇദ്ധിയാ പന ഛായം ദസ്സേസീ’’തി. ‘‘ഛായായപി, ഭന്തേ, ദിട്ഠായ ദിട്ഠം യേവ ഹോതി ഗുയ്ഹം, യം ദിസ്വാ നിട്ഠം ഗതോ’’തി. ‘‘ദുക്കരഞ്ചാപി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ കരോതി ബോധനേയ്യേ സത്തേ ബോധേതും. യദി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ കിരിയം ഹാപേയ്യ, ബോധനേയ്യാ സത്താ ന ബുജ്ഝേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, യോഗഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ബോധനേയ്യേ സത്തേ ബോധേതും, തസ്മാ തഥാഗതോ യേന യേന യോഗേന ബോധനേയ്യാ ബുജ്ഝന്തി, തേന തേന യോഗേന ബോധനേയ്യേ ബോധേതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ യേന യേന ഭേസജ്ജേന ആതുരോ അരോഗോ ഹോതി, തേന തേന ഭേസജ്ജേന ആതുരം ഉപസങ്കമതി, വമനീയം വമേതി, വിരേചനീയം വിരേചേതി, അനുലേപനീയം അനുലിമ്പേതി, അനുവാസനീയം അനുവാസേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ യേന യേന യോഗേന ബോധനേയ്യാ സത്താ ബുജ്ഝന്തി, തേന തേന യോഗേന ബോധേതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ മൂള്ഹഗബ്ഭാ ഭിസക്കസ്സ അദസ്സനീയം ഗുയ്ഹം ദസ്സേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ബോധനേയ്യേ സത്തേ ബോധേതും അദസ്സനീയം ഗുയ്ഹം ഇദ്ധിയാ ഛായം ദസ്സേസി. നത്ഥി, മഹാരാജ, അദസ്സനീയോ നാമ ഓകാസോ പുഗ്ഗലം ഉപാദായ. യദി, മഹാരാജ, കോചി ഭഗവതോ ഹദയം ദിസ്വാ ബുജ്ഝേയ്യ, തസ്സപി ഭഗവാ യോഗേന ഹദയം ദസ്സേയ്യ, യോഗഞ്ഞൂ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ദേസനാകുസലോ.

‘‘നനു, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഥേരസ്സ നന്ദസ്സ അധിമുത്തിം ജാനിത്വാ തം ദേവഭവനം നേത്വാ ദേവകഞ്ഞായോ ദസ്സേസി ‘ഇമിനായം കുലപുത്തോ ബുജ്ഝിസ്സതീ’തി, തേന ച സോ കുലപുത്തോ ബുജ്ഝി. ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അനേകപരിയായേന സുഭനിമിത്തം ഹീളേന്തോ ഗരഹന്തോ ജിഗുച്ഛന്തോ തസ്സ ബോധനഹേതു കകുടപാദിനിയോ അച്ഛരായോ ദസ്സേസി. ഏവമ്പി തഥാഗതോ യോഗഞ്ഞൂ ദേസനാകുസലോ.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഥേരസ്സ ചൂളപന്ഥകസ്സ ഭാതരാ നിക്കഡ്ഢിതസ്സ ദുക്ഖിതസ്സ ദുമ്മനസ്സ ഉപഗന്ത്വാ സുഖുമം ചോളഖണ്ഡം അദാസി ‘ഇമിനായം കുലപുത്തോ ബുജ്ഝിസ്സതീ’തി, സോ ച കുലപുത്തോ തേന കാരണേന ജിനസാസനേ വസീഭാവം പാപുണി. ഏവമ്പി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ യോഗഞ്ഞൂ ദേസനാകുസലോ.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ മോഘരാജസ്സ യാവ തതിയം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകാസി ‘ഏവമിമസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാനോ ഉപസമിസ്സതി, മാനൂപസമാ അഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’തി, തേന ച തസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാനോ ഉപസമി, മാനൂപസമാ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഛസു അഭിഞ്ഞാസു വസീഭാവം പാപുണി. ഏവമ്പി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ യോഗഞ്ഞൂ ദേസനാകുസലോ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുനിബ്ബേഠിതോ പഞ്ഹോ ബഹുവിധേഹി കാരണേഹി, ഗഹനം അഗഹനം കതം, അന്ധകാരോ ആലോകോ കതോ, ഗണ്ഠി ഭിന്നോ, ഭഗ്ഗാ പരവാദാ, ജിനപുത്താനം ചക്ഖും തയാ ഉപ്പാദിതം, നിപ്പടിഭാനാ തിത്ഥിയാ, ത്വം ഗണിവരപവരമാസജ്ജാ’’തി.

വത്ഥഗുയ്ഹനിദസ്സനപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. ഫരുസവാചാഭാവപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഥേരേന സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ‘പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ആവുസോ തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ വചീദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പുന ച തഥാഗതോ ഥേരസ്സ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ അപരാധേ പാരാജികം പഞ്ഞപേന്തോ ഫരുസാഹി വാചാഹി മോഘപുരിസവാദേന സമുദാചരി, തേന ച സോ ഥേരോ മോഘപുരിസവാദേന മങ്കുചിത്തവസേന രുന്ധിതത്താ വിപ്പടിസാരീ നാസക്ഖി അരിയമഗ്ഗം പടിവിജ്ഝിതും. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ വചീദുച്ചരിതം, തേന ഹി തഥാഗതേന ഥേരസ്സ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ അപരാധേ മോഘപുരിസവാദേന സമുദാചിണ്ണന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ഭഗവതാ ഥേരസ്സ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ അപരാധേ മോഘപുരിസവാദേന സമുദാചിണ്ണം, തേന ഹി പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ വചീദുച്ചരിതന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ‘പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ആവുസോ തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ വചീദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. ആയസ്മതോ ച സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ അപരാധേ പാരാജികം പഞ്ഞപേന്തേന ഭഗവതാ മോഘപുരിസവാദേന സമുദാചിണ്ണം, തഞ്ച പന അദുട്ഠചിത്തേന അസാരമ്ഭേന യാഥാവലക്ഖണേന. കിഞ്ച തത്ഥ യാഥാവലക്ഖണം, യസ്സ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലസ്സ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ചതുസച്ചാഭിസമയോ ന ഹോതി, തസ്സ പുരിസത്തനം മോഘം അഞ്ഞം കയിരമാനം അഞ്ഞേന സമ്ഭവതി, തേന വുച്ചതി ‘മോഘപുരിസോ’തി. ഇതി, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ആയസ്മതോ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ സതാവവചനേന സമുദാചിണ്ണം, നോ അഭൂതവാദേനാ’’തി.

‘‘സഭാവമ്പി, ഭന്തേ നാഗസേന, യോ അക്കോസന്തോ ഭണതി, തസ്സ മയം കഹാപണം ദണ്ഡം ധാരേമ, അപരാധോ യേവ സോ വത്ഥും നിസ്സായ വിസും വോഹാരം ആചരന്തോ അക്കോസതീ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, സുതപുബ്ബം തയാ ഖലിതസ്സ അഭിവാദനം വാ പച്ചുട്ഠാനം വാ സക്കാരം വാ ഉപായനാനുപ്പദാനം വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യതോ കുതോചി യത്ഥ കത്ഥചി ഖലിതോ, സോ പരിഭാസനാരഹോ ഹോതി തജ്ജനാരഹോ, ഉത്തമങ്ഗമ്പിസ്സ ഛിന്ദന്തി ഹനന്തിപി ബന്ധന്തിപി ഘാതേന്തിപി ഝാപേന്തിപീ’’തി [ജാപേന്തിപീതി (സീ. പീ.)]. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കിരിയാ യേവ കതാ, നോ അകിരിയാ’’തി.

‘‘കിരിയമ്പി, ഭന്തേ നാഗസേന, കുരുമാനേന പതിരൂപേന കാതബ്ബം അനുച്ഛവികേന, സവനേനപി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതസ്സ സദേവകോ ലോകോ ഓത്തപ്പതി ഹിരിയതി ഭിയ്യോ ദസ്സനേന തതുത്തരിം ഉപസങ്കമനേന പയിരുപാസനേനാ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തികിച്ഛകോ അഭിസന്നേ കായേ കുപിതേ ദോസേ സിനേഹനീയാനി ഭേസജ്ജാനി ദേതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, തിണ്ഹാനി ലേഖനീയാനി ഭേസജ്ജാനി ദേതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സബ്ബകിലേസബ്യാധിവൂപസമായ അനുസിട്ഠിം ദേതി, ഫരുസാപി, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ വാചാ സത്തേ സിനേഹയതി, മുദുകേ കരോതി. യഥാ, മഹാരാജ, ഉണ്ഹമ്പി ഉദകം യം കിഞ്ചി സിനേഹനീയം സിനേഹയതി, മുദുകം കരോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഫരുസാപി തഥാഗതസ്സ വാചാ അത്ഥവതീ ഹോതി കരുണാസഹഗതാ. യഥാ, മഹാരാജ, പിതുവചനം പുത്താനം അത്ഥവന്തം ഹോതി കരുണാസഹഗതം, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഫരുസാപി തഥാഗതസ്സ വാചാ അത്ഥവതീ ഹോതി കരുണാസഹഗതാ. ഫരുസാപി, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ വാചാ സത്താനം കിലേസപ്പഹാനാ [കിലേസപ്പഹാനായ (സീ.)] ഹോതി. യഥാ, മഹാരാജ, ദുഗ്ഗന്ധമ്പി ഗോമുത്തം പീതം വിരസമ്പി അഗദം ഖായിതം സത്താനം ബ്യാധിം ഹനതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഫരുസാപി തഥാഗതസ്സ വാചാ അത്ഥവതീ കരുണാസഹഗതാ. യഥാ, മഹാരാജ, മഹന്തോപി തൂലപുഞ്ജോ [തൂലപിചു (സീ. സ്യാ.)] പരസ്സ കായേ നിപതിത്വാ രുജം ന കരോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഫരുസാപി തഥാഗതസ്സ വാചാ ന കസ്സചി ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതീ’’തി. ‘‘സുവിനിച്ഛിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ബഹൂഹി കാരണേഹി, സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഫരുസവാചാഭാവപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. രുക്ഖഅചേതനാഭാവപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം തഥാഗതേന –

‘‘‘അചേതനം ബ്രാഹ്മണ അസ്സുണന്തം, ജാനോ അജാനന്തമിമം പലാസം;

ആരദ്ധവീരിയോ ധുവം അപ്പമത്തോ, സുഖസേയ്യം പുച്ഛസി കിസ്സ ഹേതൂ’തി [ജാ. ൧.൪.൨൫].

പുന ച ഭണിതം –

‘‘‘ഇതി ഫന്ദനരുക്ഖോപി, താവദേ അജ്ഝഭാസഥ;

മയ്ഹമ്പി വചനം അത്ഥി, ഭാരദ്വാജ സുണോഹി മേ’തി [ജാ. ൧.൧൩.൨൦].

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, രുക്ഖോ അചേതനോ, തേന ഹി ഫന്ദനേന രുക്ഖേന ഭാരദ്വാജേന സഹ സല്ലപിതന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ഫന്ദനേന രുക്ഖേന ഭാരദ്വാജേന സദ്ധിം സല്ലപിതം, തേന ഹി രുക്ഖോ അചേതനോതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പതോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘രുക്ഖോ അചേതനോ’തി, ഫന്ദനേന ച രുക്ഖേന ഭാരദ്വാജേന സദ്ധിം സല്ലപിതം, തഞ്ച പന വചനം ലോകസമഞ്ഞായ ഭണിതം. നത്ഥി, മഹാരാജ, അചേതനസ്സ രുക്ഖസ്സ സല്ലാപോ നാമ, അപി ച, മഹാരാജ, തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥായ ദേവതായേതം അധിവചനം രുക്ഖോതി, രുക്ഖോ സല്ലപതീതി ചേസാ ലോകപണ്ണത്തി, യഥാ, മഹാരാജ, സകടം ധഞ്ഞസ്സ പരിപൂരിതം ധഞ്ഞസകടന്തി ജനോ വോഹരതി, ന ച തം ധഞ്ഞമയം സകടം, രുക്ഖമയം സകടം, തസ്മിം സകടേ ധഞ്ഞസ്സ പന ആകിരിതത്താ ധഞ്ഞസകടന്തി ജനോ വോഹരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന രുക്ഖോ സല്ലപതി, രുക്ഖോ അചേതനോ, യാ പന തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ, തസ്സാ യേവ തം അധിവചനം രുക്ഖോതി, രുക്ഖോ സല്ലപതീതി ചേസാ ലോകപണ്ണത്തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ദധിം മന്ഥയമാനോ തക്കം മന്ഥേമീതി വോഹരതി, ന തം തക്കം, യം സോ മന്ഥേതി, ദധിം യേവ സോ മന്ഥേന്തോ തക്കം മന്ഥേമീതി വോഹരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന രുക്ഖോ സല്ലപതി, രുക്ഖോ അചേതനോ. യാ പന തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ, തസ്സായേവ തം അധിവചനം രുക്ഖോതി, രുക്ഖോ സല്ലപതീതി ചേസാ ലോകപണ്ണത്തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, അസന്തം സാധേതുകാമോ സന്തം സാധേമീതി വോഹരതി, അസിദ്ധം സിദ്ധന്തി വോഹരതി, ഏവമേസാ ലോകസമഞ്ഞാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന രുക്ഖോ സല്ലപതി, രുക്ഖോ അചേതനോ. യാ പന തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ, തസ്സായേവ തം അധിവചനം രുക്ഖോതി, രുക്ഖോ സല്ലപതീതി ചേസാ ലോകപണ്ണത്തി, യായ, മഹാരാജ, ലോകസമഞ്ഞായ ജനോ വോഹരതി, തഥാഗതോപി തായേവ ലോകസമഞ്ഞായ സത്താനം ധമ്മം ദേസേതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

രുക്ഖഅചേതനാഭാവപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. പിണ്ഡപാതമഹപ്ഫലപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ധമ്മസങ്ഗീതികാരകേഹി ഥേരേഹി –

‘‘‘ചുന്ദസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ, കമ്മാരസ്സാതി മേ സുതം;

ആബാധം സമ്ഫുസീ ധീരോ, പബാള്ഹം മാരണന്തിക’ന്തി [ദീ. നി. ൨.൧൯൦].

‘‘പുന ച ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ദ്വേമേ, ആനന്ദ, പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ച. കതമേ ദ്വേ? യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝി, യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി. ഇമേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ, അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതോ ചുന്ദസ്സ ഭത്തം ഭുത്താവിസ്സ [ഭുഞ്ജിത്വാ (സീ.)] ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ, പബാള്ഹാ ച വേദനാ പവത്താ മാരണന്തികാ, തേന ഹി ‘ദ്വേമേ, ആനന്ദ, പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ദ്വേമേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ച, തേന ഹി ഭഗവതോ ചുന്ദസ്സ ഭത്തം ഭുത്താവിസ്സ [ഭുഞ്ജിത്വാ (സീ.)] ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ, പബാള്ഹാ ച വേദനാ പവത്താ മാരണന്തികാതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. കിംനു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, സോ പിണ്ഡപാതോ വിസഗതതായ മഹപ്ഫലോ, രോഗുപ്പാദകതായ മഹപ്ഫലോ, ആയുവിനാസകതായ മഹപ്ഫലോ, ഭഗവതോ ജീവിതഹരണതായ മഹപ്ഫലോ? തത്ഥ മേ കാരണം ബ്രൂഹി പരവാദാനം നിഗ്ഗഹായ, ഏത്ഥായം ജനോ സമ്മൂള്ഹോ ലോഭവസേന അതിബഹും ഖായിതേന ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ ഉപ്പന്നാതി. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ധമ്മസങ്ഗീതികാരകേഹി ഥേരേഹി –

‘‘‘ചുന്ദസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ, കമ്മാരസ്സാതി മേ സുതം;

ആബാധം സമ്ഫുസീ ധീരോ, പബാള്ഹം മാരണന്തിക’ന്തി.

‘‘ഭഗവതാ ച ഭണിതം ‘ദ്വേമേ, ആനന്ദ, പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ച. കതമേ ദ്വേ? യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝി, യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി [പരിനിബ്ബായി (സീ.)], ഇമേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ, അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’തി.

‘‘സോ പന പിണ്ഡപാതോ ബഹുഗുണോ അനേകാനിസംസോ. ദേവതാ, മഹാരാജ, ഹട്ഠാ പസന്നമാനസാ ‘അയം ഭഗവതോ പച്ഛിമോ പിണ്ഡപാതോ’തി ദിബ്ബം ഓജം സൂകരമദ്ദവേ ആകിരിംസു. തഞ്ച പന സമ്മാപാകം ലഹുപാകം [ബഹുപാകം (സീ.)] മനുഞ്ഞം ബഹുരസം ജട്ഠരഗ്ഗിതേജസ്സ ഹിതം. ന, മഹാരാജ, തതോനിദാനം ഭഗവതോ കോചി അനുപ്പന്നോ രോഗോ ഉപ്പന്നോ, അപി ച, മഹാരാജ, ഭഗവതോ പകതിദുബ്ബലേ സരീരേ ഖീണേ ആയുസങ്ഖാരേ ഉപ്പന്നോ രോഗോ ഭിയ്യോ അഭിവഡ്ഢി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പകതിയാ ജലമാനോ അഗ്ഗി അഞ്ഞസ്മിം ഉപാദാനേ ദിന്നേ ഭിയ്യോ പജ്ജലതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ പകതിദുബ്ബലേ സരീരേ ഖീണേ ആയുസങ്ഖാരേ ഉപ്പന്നോ രോഗോ ഭിയ്യോ അഭിവഡ്ഢി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സോതോ പകതിയാ സന്ദമാനോ അഭിവുട്ഠേ മഹാമേഘേ ഭിയ്യോ മഹോഘോ ഉദകവാഹകോ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ പകതിദുബ്ബലേ സരീരേ ഖീണേ ആയുസങ്ഖാരേ ഉപ്പന്നോ രോഗോ ഭിയ്യോ അഭിവഡ്ഢി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പകതിയാ അഭിസന്നധാതു കുച്ഛി അഞ്ഞസ്മിം അജ്ഝോഹരിതേ ഭിയ്യോ ആയമേയ്യ [ആമയേയ്യ (സീ.)], ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ പകതിദുബ്ബലേ സരീരേ ഖീണേ ആയുസങ്ഖാരേ ഉപ്പന്നോ രോഗോ ഭിയ്യോ അഭിവഡ്ഢി, നത്ഥി, മഹാരാജ, തസ്മിം പിണ്ഡപാതേ ദോസോ, ന ച തസ്സ സക്കാ ദോസം ആരോപേതു’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന തേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’തി? ‘‘ധമ്മാനുമജ്ജനസമാപത്തിവസേന, മഹാരാജ, തേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമേസം ധമ്മാനം അനുമജ്ജനസമാപത്തിവസേന തേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’തി? ‘‘നവന്നം, മഹാരാജ, അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീനം അനുലോമപ്പടിലോമസമാപജ്ജനവസേന തേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ദ്വീസു യേവ ദിവസേസു അധിമത്തം തഥാഗതോ നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിയോ അനുലോമപ്പടിലോമം സമാപജ്ജീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം ഭന്തേ നാഗസേന. യം ഇമസ്മിം ബുദ്ധക്ഖേത്തേ അസദിസം പരമദാനം, തമ്പി ഇമേഹി ദ്വീഹി പിണ്ഡപാതേഹി അഗണിതം. അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന. യാവ മഹന്താ നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിയോ, യത്ര ഹി നാമ നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിവസേന ദാനം മഹപ്ഫലതരം ഹോതി മഹാനിസംസതരഞ്ച. സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

പിണ്ഡപാതമഹപ്ഫലപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ബുദ്ധപൂജനപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം തഥാഗതേന ‘അബ്യാവടാ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, ഹോഥ തഥാഗതസ്സ സരീരപൂജായാ’തി. പുന ച ഭണിതം –

‘‘‘പൂജേഥ നം പൂജനിയസ്സ ധാതും;

ഏവം കിര സഗ്ഗമിതോ ഗമിസ്സഥാ’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ഭണിതം ‘അബ്യാവടാ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, ഹോഥ തഥാഗതസ്സ സരീരപൂജായാ’തി, തേന ഹി ‘പൂജേഥ നം പൂജനിയസ്സ ധാതും, ഏവം കരാ സഗ്ഗമിതോ ഗമിസ്സഥാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘പൂജേഥ നം പൂജനിയസ്സ ധാതും, ഏവം കരാ സഗ്ഗമിതോ ഗമിസ്സഥാ’തി, തേന ഹി ‘അബ്യാവടാ തുമ്ഹേ ആനന്ദ, ഹോഥ തഥാഗതസ്സ സരീരപൂജായാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘അബ്യാവടാ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, ഹോഥ തഥാഗതസ്സ സരീരപൂജായാ’തി, പുന ച ഭണിതം ‘പൂജേഥ നം പൂജനിയസ്സ ധാതും, ഏവം കരാ സഗ്ഗമിതോ ഗമിസ്സഥാ’തി, തഞ്ച പന ന സബ്ബേസം ജിനപുത്താനം യേവ ആരബ്ഭ ഭണിതം ‘അബ്യാവടാ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, ഹോഥ തഥാഗതസ്സ സരീരപൂജായാ’തി. അകമ്മം ഹേതം, മഹാരാജ, ജിനപുത്താനം യദിദം പൂജാ, സമ്മസനം സങ്ഖാരാനം, യോനിസോ മനസികാരോ, സതിപട്ഠാനാനുപസ്സനാ, ആരമ്മണസാരഗ്ഗാഹോ, കിലേസയുദ്ധം, സദത്ഥമനുയുഞ്ജനാ, ഏതം ജിനപുത്താനം കരണീയം, അവസേസാനം ദേവമനുസ്സാനം പൂജാ കരണീയാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹിയാ രാജപുത്താനം ഹത്ഥിഅസ്സരഥധനുഥരുലേഖമുദ്ദാസിക്ഖാഖഗ്ഗമന്തസുതി- സമ്മുതിയുദ്ധയുജ്ഝാപനകിരിയാ കരണീയാ, അവസേസാനം പുഥുവേസ്സസുദ്ദാനം കസി വണിജ്ജാ ഗോരക്ഖാ കരണീയാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അകമ്മം ഹേതം ജിനപുത്താനം യദിദം പൂജാ, സമ്മസനം സങ്ഖാരാനം, യോനിസോ മനസികാരോ, സതിപട്ഠാനാനുപസ്സനാ, ആരമ്മണസാരഗ്ഗാഹോ, കിലേസയുദ്ധം, സദത്ഥമനുയുഞ്ജനാ, ഏതം ജിനപുത്താനം കരണീയം, അവസേസാനം ദേവമനുസ്സാനം പൂജാ കരണീയാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണമാണവകാനം ഇരുവേദം യജുവേദം സാമവേദം അഥബ്ബണവേദം ലക്ഖണം ഇതിഹാസം പുരാണം നിഘണ്ഡു കേടുഭം അക്ഖരപ്പഭേദം പദം വേയ്യാകരണം ഭാസമഗ്ഗം ഉപ്പാതം സുപിനം നിമിത്തം ഛളങ്ഗം ചന്ദഗ്ഗാഹം സൂരിയഗ്ഗാഹം സുക്കരാഹുചരിതം ഉളുഗ്ഗഹയുദ്ധം [ഓളുഗ്ഗഹയുദ്ധം (ക.)] ദേവദുന്ദുഭിസ്സരം ഓക്കന്തി ഉക്കാപാതം ഭൂമികമ്മം [ഭൂമികമ്പം (സീ. പീ.)] ദിസാദാഹം ഭുമ്മന്തലിക്ഖം ജോതിസം ലോകായതികം സാചക്കം മിഗചക്കം അന്തരചക്കം മിസ്സകുപ്പാദം സകുണരുതരവിതം [സകുണരുതം (സീ.)] സിക്ഖാ കരണീയാ, അവസേസാനം പുഥുവേസ്സസുദ്ദാനം കസി വണിജ്ജാ ഗോരക്ഖാ കരണീയാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അകമ്മം ഹേതം ജിനപുത്താനം യദിദം പൂജാ, സമ്മസനം സങ്ഖാരാനം, യോനിസോ മനസികാരോ, സതിപട്ഠാനാനുപസ്സനാ, ആരമ്മണസാരഗ്ഗാഹോ, കിലേസയുദ്ധം, സദത്ഥമനുയുഞ്ജനാ, ഏതം ജിനപുത്താനം കരണീയം, അവസേസാനം ദേവമനുസ്സാനം പൂജാ കരണീയാ, തസ്മാ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ‘മാ ഇമേ അകമ്മേ യുഞ്ജന്തു, കമ്മേ ഇമേ യുഞ്ജന്തൂ’തി ആഹ ‘അബ്യാവടാ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, ഹോഥ തഥാഗതസ്സ സരീരപൂജായാ’തി. യദേതം, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ന ഭണേയ്യ, പത്തചീവരമ്പി അത്തനോ പരിയാദാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ ബുദ്ധപൂജം യേവ കരേയ്യു’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ബുദ്ധപൂജനപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. പാദസകലികാഹതപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘ഭഗവതോ ഗച്ഛന്തസ്സ അയം അചേതനാ മഹാപഥവീ നിന്നം ഉന്നമതി, ഉന്നതം ഓനമതീ’തി, പുന ച ഭണഥ ‘ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ ഖതോ’തി. യാ സാ സകലികാ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ, കിസ്സ പന സാ സകലികാ ഭഗവതോ പാദാ ന നിവത്താ. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതോ ഗച്ഛന്തസ്സ അയം അചേതനാ മഹാപഥവീ നിന്നം ഉന്നമതി, ഉന്നതം ഓനമതി, തേന ഹി ‘ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ ഖതോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ ഖതോ, തേന ഹി ‘ഭഗവതോ ഗച്ഛന്തസ്സ അയം അചേതനാ മഹാപഥവീ നിന്നം ഉന്നമതി ഉന്നതം ഓനമതീ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘സച്ചം, മഹാരാജ, അത്ഥേതം ഭഗവതോ ഗച്ഛന്തസ്സ അയം അചേതനാ മഹാപഥവീ നിന്നം ഉന്നമതി ഉന്നതം ഓനമതി, ഭഗവതോ ച പാദോ സകലികായ ഖതോ, ന ച പന സാ സകലികാ അത്തനോ ധമ്മതായ പതിതാ, ദേവദത്തസ്സ ഉപക്കമേന പതിതാ. ദേവദത്തോ, മഹാരാജ, ബഹൂനി ജാതിസതസഹസ്സാനി ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധി, സോ തേന ആഘാതേന ‘മഹന്തം കൂടാഗാരപ്പമാണം പാസാണം ഭഗവതോ ഉപരി പാതേസ്സാമീ’തി മുഞ്ചി. അഥ ദ്വേ സേലാ പഥവിതോ ഉട്ഠഹിത്വാ തം പാസാണം സമ്പടിച്ഛിംസു, അഥ നേസം സമ്പഹാരേന പാസാണതോ പപടികാ ഭിജ്ജിത്വാ യേന വാ തേന വാ പതന്തീ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ’’തി.

‘‘യഥാ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, ദ്വേ സേലാ പാസാണം സമ്പടിച്ഛിംസു, തഥേവ പപടികാപി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാ’’തി? ‘‘സമ്പടിച്ഛിതമ്പി, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചം പഗ്ഘരതി പസവതി ന ഠാനമുപഗച്ഛതി, യഥാ, മഹാരാജ, ഉദകം പാണിനാ ഗഹിതം അങ്ഗുലന്തരികാഹി പഗ്ഘരതി പസവതി ന ഠാനമുപഗച്ഛതി, ഖീരം തക്കം മധും സപ്പി തേസം മച്ഛരസം മംസരസം പാണിനാ ഗഹിതം അങ്ഗുലന്തരികാഹി പഗ്ഘരതി പസവതി ന ഠാനമുപഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പടിച്ഛനത്ഥം ഉപഗതാനം ദ്വിന്നം സേലാനം സമ്പഹാരേന പാസാണതോ പപടികാ ഭിജ്ജിത്വാ യേന വാ തേന വാ പതന്തീ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സണ്ഹസുഖുമഅണുരജസമം പുളിനം മുട്ഠിനാ ഗഹിതം അങ്ഗുലന്തരികാഹി പഗ്ഘരതി പസവതി ന ഠാനമുപഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പടിച്ഛനത്ഥം ഉപഗതാനം ദ്വിന്നം സേലാനം സമ്പഹാരേന പാസാണതോ പപടികാ ഭിജ്ജിത്വാ യേന വാ തേന വാ പതന്തീ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കബളോ മുഖേന ഗഹിതോ ഇധേകച്ചസ്സ മുഖതോ മുച്ചിത്വാ പഗ്ഘരതി പസവതി ന ഠാനമുപഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പടിച്ഛനത്ഥം ഉപഗതാനം ദ്വിന്നം സേലാനം സമ്പഹാരേന പാസാണതോ പപടികാ ഭിജ്ജിത്വാ യേന വാ തേന വാ പതന്തീ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ’’തി.

‘‘ഹോതു, ഭന്തേ നാഗസേന, സേലേഹി പാസാണോ സമ്പടിച്ഛിതോ, അഥ പപടികായപി അപചിതി കാതബ്ബാ യഥേവ മഹാപഥവിയാ’’തി? ‘‘ദ്വാദസിമേ, മഹാരാജ, അപചിതിം ന കരോന്തി. കതമേ ദ്വാദസ? രത്തോ രാഗവസേന അപചിതിം ന കരോതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന, മൂള്ഹോ മോഹവസേന, ഉന്നതോ മാനവസേന, നിഗ്ഗുണോ അവിസേസതായ, അതിഥദ്ധോ അനിസേധനതായ, ഹീനോ ഹീനസഭാവതായ, വചനകരോ അനിസ്സരതായ, പാപോ കദരിയതായ, ദുക്ഖാപിതോ പടിദുക്ഖാപനതായ, ലുദ്ധോ ലോഭാഭിഭൂതതായ, ആയൂഹിതോ അത്ഥസാധനതായ [അത്ഥസാധനേന (സ്യാ. പീ. ക.)] അപചിതിം ന കരോതി. ഇമേ ഖോ മഹാരാജ ദ്വാദസ അപചിതിം ന കരോന്തി. സാ ച പന പപടികാ പാസാണസമ്പഹാരേന ഭിജ്ജിത്വാ അനിമിത്തകതദിസാ യേന വാ തേന വാ പതമാനാ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സണ്ഹസുഖുമഅണുരജോ അനിലബലസമാഹതോ അനിമിത്തകതദിസോ യേന വാ തേന വാ അഭികിരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സാ പപടികാ പാസാണസമ്പഹാരേന ഭിജ്ജിത്വാ അനിമിത്തകതദിസാ യേന വാ തേന വാ പതമാനാ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ. യദി പന, മഹാരാജ, സാ പപടികാ പാസാണതോ വിസും ന ഭവേയ്യ, തമ്പി തേ സേലാ പാസാണപപടികം ഉപ്പതിത്വാ ഗണ്ഹേയ്യും. ഏസാ പന, മഹാരാജ, പപടികാ ന ഭൂമട്ഠാ ന ആകാസട്ഠാ, പാസാണസമ്പഹാരവേഗേന ഭിജ്ജിത്വാ അനിമിത്തകതദിസാ യേന വാ തേന വാ പതമാനാ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, വാതമണ്ഡലികായ ഉക്ഖിത്തം പുരാണപണ്ണം അനിമിത്തകതദിസം യേന വാ തേന വാ പതതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഏസാ പപടികാ പാസാണസമ്പഹാരവേഗേന അനിമിത്തകതദിസാ യേന വാ തേന വാ പതമാനാ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ. അപി ച, മഹാരാജ, അകതഞ്ഞുസ്സ കദരിയസ്സ ദേവദത്തസ്സ ദുക്ഖാനുഭവനായ പപടികാ ഭഗവതോ പാദേ പതിതാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

പാദസകലികാഹതപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. അഗ്ഗഗ്ഗസമണപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’തി. പുന ച ഭണിതം –

‘‘‘ചതുബ്ഭി ധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭൂതം, തം വേ നരം സമണം ആഹു ലോകേ’തി.

തത്രിമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഖന്തി അപ്പാഹാരതാ രതിവിപ്പഹാനം ആകിഞ്ചഞ്ഞം. സബ്ബാനി പനേതാനി അപരിക്ഖീണാസവസ്സ സകിലേസസ്സേവ ഹോന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതി, തേന ഹി ‘ചതുബ്ഭി ധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭൂതം, തം വേ നരം സമണം ആഹു ലോകേ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ചതുബ്ഭി ധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭൂതോ സമണോ ഹോതി, തേന ഹി ‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ, അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’തി. പുന ച ഭണിതം ‘ചതുബ്ഭി ധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭൂതം, തം വേ നരം സമണം ആഹു ലോകേ’തി. തദിദം, മഹാരാജ, വചനം തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം ഗുണവസേന ഭണിതം ‘ചതുബ്ഭി ധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭൂതം, തം വേ നരം സമണം ആഹു ലോകേ’തി, ഇദം പന നിരവസേസവചനം ‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’തി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, യേ കേചി കിലേസൂപസമായ പടിപന്നാ, തേ സബ്ബേ ഉപാദായുപാദായ സമണോ ഖീണാസവോ അഗ്ഗമക്ഖായതി. യഥാ, മഹാരാജ, യാനി കാനിചി ജലജഥലജപുപ്ഫാനി, വസ്സികം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി, അവസേസാനി യാനി കാനിചി വിവിധാനി പുപ്ഫജാതാനി, സബ്ബാനി താനി പുപ്ഫാനി യേവ, ഉപാദായുപാദായ പന വസ്സികം യേവ പുപ്ഫം ജനസ്സ പത്ഥിതം പിഹയിതം. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി കിലേസൂപസമായ പടിപന്നാ, തേ സബ്ബേ ഉപാദായുപാദായ സമണോ ഖീണാസവോ അഗ്ഗമക്ഖായതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സബ്ബധഞ്ഞാനം സാലി അഗ്ഗമക്ഖായതി, യാ കാചി അവസേസാ വിവിധാ ധഞ്ഞജാതിയോ, താ സബ്ബാ ഉപാദായുപാദായ ഭോജനാനി സരീരയാപനായ, സാലി യേവ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി കിലേസൂപസമായ പടിപന്നാ, തേ സബ്ബേ ഉപാദായുപാദായ സമണോ ഖീണാസവോ അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അഗ്ഗഗ്ഗസമണപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. വണ്ണഭണനപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ, പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, ധമ്മസ്സ വാ, സങ്ഘസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, തത്ര തുമ്ഹേഹി ന ആനന്ദോ, ന സോമനസ്സം, ന ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതത്തം കരണീയ’ന്തി പുന ച തഥാഗതോ സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ ആനന്ദിതോ സുമനോ ഉപ്പിലാവിതോ ഭിയ്യോ ഉത്തരിം സകഗുണം പകിത്തേസി –

‘‘‘രാജാഹമസ്മി സേലാതി, ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ;

ധമ്മേന ചക്കം വത്തേമി, ചക്കം അപ്പടിവത്തിയ’ന്തി [മ. നി. ൨.൩൯൯].

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ, പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, തത്ര തുമ്ഹേഹി ന ആനന്ദോ, ന സോമനസ്സം, ന ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതത്തം കരണീയ’ന്തി, തേന ഹി സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ ആനന്ദിതോ സുമനോ ഉപ്പിലാവിതോ ഭിയ്യോ ഉത്തരിം സകഗുണം പകിത്തേസീതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ ആനന്ദിതോ സുമനോ ഉപ്പിലാവിതോ ഭിയ്യോ ഉത്തരിം സകഗുണം പകിത്തേസി, തേന ഹി ‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ, പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, തത്ര തുമ്ഹേഹി ന ആനന്ദോ, ന സോമനസ്സം, ന ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതത്തം കരണീയ’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ, പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, തത്ര തുമ്ഹേഹി ന ആനന്ദോ, ന സോമനസ്സം, ന ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതത്തം കരണീയ’ന്തി. സേലസ്സ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ ഭിയ്യോ ഉത്തരിം സകഗുണം പകിത്തിതം –

‘‘‘രാജാഹമസ്മി സേലാതി, ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ;

ധമ്മേന ചക്കം വത്തേമി, ചക്കം അപ്പടിവത്തിയ’ന്തി.

‘‘പഠമം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ധമ്മസ്സ സഭാവസരസലക്ഖണം സഭാവം അവിതഥം ഭൂതം തച്ഛം തഥത്ഥം പരിദീപയമാനേന ഭണിതം ‘മമം വാ ഭിക്ഖവേ, പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, തത്ര തുമ്ഹേഹി ന ആനന്ദോ, ന സോമനസ്സം, ന ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതത്തം കരണീയ’ന്തി. യം പന ഭഗവതാ സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ ഭിയ്യോ ഉത്തരിം സകഗുണം പകിത്തിതം ‘രാജാഹമസ്മി സേലാതി, ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ’തി തം ന ലാഭഹേതു, ന യസഹേതു, ന അത്തഹേതു, ന പക്ഖഹേതു, ന അന്തേവാസികമ്യതായ, അഥ ഖോ അനുകമ്പായ കാരുഞ്ഞേന ഹിതവസേന ഏവം ഇമസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതി തിണ്ണഞ്ച മാണവകസതാനന്തി, ഏവം ഭിയ്യോ ഉത്തരിം സകഗുണം ഭണിതം ‘രാജാഹമസ്മി സേലാതി, ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

വണ്ണഭണനപഞ്ഹോ ദസമോ.

൧൧. അഹിംസാനിഗ്ഗഹപഞ്ഹോ

൧൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘അഹിംസയം പരം ലോകേ, പിയോ ഹോഹിസി മാമകോ’തി. പുന ച ഭണിതം ‘നിഗ്ഗണ്ഹേ നിഗ്ഗഹാരഹം, പഗ്ഗണ്ഹേ പഗ്ഗഹാരഹ’ന്തി. നിഗ്ഗഹോ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഹത്ഥച്ഛേദോ പാദച്ഛേദോ വധോ ബന്ധനം കാരണാ മാരണം സന്തതിവികോപനം, ന ഏതം വചനം ഭഗവതോ യുത്തം, ന ച ഭഗവാ അരഹതി ഏതം വചനം വത്തും. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അഹിംസയം പരം ലോകേ, പിയോ ഹോഹിസി മാമകോ’’തി, തേന ഹി ‘‘നിഗ്ഗണ്ഹേ നിഗ്ഗഹാരഹം, പഗ്ഗണ്ഹേ പഗ്ഗഹാരഹ’’ന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘‘നിഗ്ഗണ്ഹേ നിഗ്ഗഹാരഹം, പഗ്ഗണ്ഹേ പഗ്ഗഹാരഹ’’ന്തി, തേന ഹി ‘‘അഹിംസയം പരം ലോകേ, പിയോ ഹോഹിസി മാമകോ’’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘അഹിംസയം പരം ലോകേ, പിയോ ഹോഹിസി മാമകോ’തി, ഭണിതഞ്ച ‘നിഗ്ഗണ്ഹേ നിഗ്ഗഹാരഹം, പഗ്ഗണ്ഹേ പഗ്ഗഹാരഹ’ന്തി. ‘അഹിംസയം പരം ലോകേ, പിയോ ഹോഹിസി മാമകോ’തി സബ്ബേസം, മഹാരാജ, തഥാഗതാനം അനുമതം ഏതം, ഏസാ അനുസിട്ഠി, ഏസാ ധമ്മദേസനാ, ധമ്മോ ഹി, മഹാരാജ, അഹിംസാലക്ഖണോ, സഭാവവചനം ഏതം. യം പന, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ആഹ ‘നിഗ്ഗണ്ഹേ നിഗ്ഗഹാരഹം, പഗ്ഗണ്ഹേ പഗ്ഗഹാരഹ’ന്തി, ഭാസാ ഏസാ, ഉദ്ധതം, മഹാരാജ, ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം, ലീനം ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം. അകുസലം ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം, കുസലം ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം. അയോനിസോ മനസികാരോ നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, യോനിസോ മനസികാരോ പഗ്ഗഹേതബ്ബോ. മിച്ഛാപടിപന്നോ നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, സമ്മാപടിപന്നോ പഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അനരിയോ നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ അരിയോ പഗ്ഗഹേതബ്ബോ. ചോരോ നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, അചോരോ പഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഹോതു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇദാനി ത്വം പച്ചാഗതോസി മമ വിസയം, യമഹം പുച്ഛാമി, സോ മേ അത്ഥോ ഉപഗതോ. ചോരോ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, നിഗ്ഗണ്ഹന്തേന കഥം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി? ‘‘ചോരോ, മഹാരാജ, നിഗ്ഗണ്ഹന്തേന ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, പരിഭാസനീയോ പരിഭാസിതബ്ബോ, ദണ്ഡനീയോ ദണ്ഡേതബ്ബോ, പബ്ബാജനീയോ പബ്ബാജേതബ്ബോ, ബന്ധനീയോ ബന്ധിതബ്ബോ, ഘാതനീയോ ഘാതേതബ്ബോ’’തി. ‘‘യം പന, ഭന്തേ നാഗസേന, ചോരാനം ഘാതനം, തം തഥാഗതാനം അനുമത’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന ചോരോ അനുസാസനീയോ അനുമതോ തഥാഗതാന’’ന്തി? ‘‘യോ സോ, മഹാരാജ, ഘാതീയതി, ന സോ തഥാഗതാനം അനുമതിയാ ഘാതീയതി, സയംകതേന സോ ഘാതീയതി, അപി ച ധമ്മാനുസിട്ഠിയാ അനുസാസീയതി, സക്കാ പന, മഹാരാജ, തയാ പുരിസം അകാരകം അനപരാധം വീഥിയം ചരന്തം ഗഹേത്വാ ഘാതയിതു’’ന്തി? ‘‘ന സക്കാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘അകാരകത്താ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന ചോരോ തഥാഗതാനം അനുമതിയാ ഹഞ്ഞതി, സയംകതേന സോ ഹഞ്ഞതി, കിം പനേത്ഥ അനുസാസകോ കിഞ്ചി ദോസം ആപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തഥാഗതാനം അനുസിട്ഠി സമ്മാനുസിട്ഠി ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അഹിംസാനിഗ്ഗഹപഞ്ഹോ ഏകാദസമോ.

൧൨. ഭിക്ഖുപണാമിതപഞ്ഹോ

൧൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘അക്കോധനോ വിഗതഖിലോഹമസ്മീ’തി, പുന ച തഥാഗതോ ഥേരേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ സപരിസേ പണാമേസി, കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ കുപിതോ പരിസം പണാമേസി, ഉദാഹു തുട്ഠോ പണാമേസി, ഏതം താവ ജാനാഹി ഇമം നാമാതി? യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, കുപിതോ പരിസം പണാമേസി, തേന ഹി തഥാഗതസ്സ കോധോ അപ്പടിവത്തിതോ, യദി തുട്ഠോ പണാമേസി, തേന ഹി അവത്ഥുസ്മിം അജാനന്തേന പണാമിതാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘അക്കോധനോ വിഗതഖിലോഹമസ്മീ’തി, പണാമിതാ ച ഥേരാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ സപരിസാ, തഞ്ച പന ന കോപേന, ഇധ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ മഹാപഥവിയാ മൂലേ വാ ഖാണുകേ വാ പാസാണേ വാ കഠലേ വാ വിസമേ വാ ഭൂമിഭാഗേ ഖലിത്വാ പതതി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ കുപിതാ തം പാതേതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നത്ഥി മഹാപഥവിയാ കോപോ വാ പസാദോ വാ, അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്താ മഹാപഥവീ, സയമേവ സോ അലസോ ഖലിത്വാ പതിതോതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി തഥാഗതാനം കോപോ വാ പസാദോ വാ, അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്താ തഥാഗതാ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, അഥ ഖോ സയം കതേനേവ തേ അത്തനോ അപരാധേന പണാമിതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ ന മതേന കുണപേന സംവസതി, യം ഹോതി മഹാസമുദ്ദേ മതം കുണപം, തം ഖിപ്പമേവ നിച്ഛുഭതി ഥലം ഉസ്സാരേതി. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ കുപിതോ തം കുണപം നിച്ഛുഭതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നത്ഥി മഹാസമുദ്ദസ്സ കോപോ വാ പസാദോ വാ, അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്തോ മഹാസമുദ്ദോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി തഥാഗതാനം കോപോ വാ പസാദോ വാ, അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്താ തഥാഗതാ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, അഥ ഖോ സയം കതേനേവ തേ അത്തനോ അപരാധേന പണാമിതാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പഥവിയാ ഖലിതോ പതീയതി, ഏവം ജിനസാസനവരേ ഖലിതോ പണാമീയതി. യഥാ, മഹാരാജ, സമുദ്ദേ മതം കുണപം നിച്ഛുഭീയതി, ഏവം ജിനസാസനവരേ ഖലിതോ പണാമീയതി. യം പന തേ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ പണാമേസി, തേസം അത്ഥകാമോ ഹിതകാമോ സുഖകാമോ വിസുദ്ധികാമോ ‘ഏവം ഇമേ ജാതിജരാബ്യാധിമരണേഹി പരിമുച്ചിസ്സന്തീ’തി പണാമേസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഭിക്ഖുപണാമിതപഞ്ഹോ ദ്വാദസമോ.

പണാമിതവഗ്ഗോ തതിയോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ദ്വാദസ പഞ്ഹാ.