൪. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണവഗ്ഗോ

൧. ഇദ്ധികമ്മവിപാകപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’തി. പുന ച കിര സോ ലഗുളേഹി പരിപോഥിതോ ഭിന്നസീസോ സഞ്ചുണ്ണിതട്ഠിമംസധമനിഛിന്നപരിഗത്തോ പരിനിബ്ബുതോ [ധമനിമജ്ജപരികത്തോ (സീ. പീ.), ധമ്മനിമിഞ്ജപരിഗത്തോ (സ്യാ.)]. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഥേരോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഇദ്ധിയാ കോടിം ഗതോ, തേന ഹി ലഗുളേഹി പോഥിതോ പരിനിബ്ബുതോതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ലഗുളേഹി പരിപോഥിതോ പരിനിബ്ബുതോ, തേന ഹി ഇദ്ധിയാ കോടിം ഗതോതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. കിം ന സമത്ഥോ ഇദ്ധിയാ അത്തനോ ഉപഘാതം അപനയിതും, സദേവകസ്സപി ലോകസ്സ പടിസരണം ഭവിതും അരഹോതി? അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’തി. ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ലഗുളഹതോ പരിനിബ്ബുതോ, തഞ്ച പന കമ്മാധിഗ്ഗഹിതേനാ’’തി.

‘‘നനു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇദ്ധിമതോ ഇദ്ധിവിസയോപി കമ്മവിപാകോപി ദ്വേ അചിന്തിയാ, അചിന്തിയേന അചിന്തിയം അപനയിതബ്ബം. യഥാ നാമ, ഭന്തേ, കേചി ഫലകാമാ കപിത്ഥേന കപിത്ഥം പോഥേന്തി, അമ്ബേന അമ്ബം പോഥേന്തി, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അചിന്തിയേന അചിന്തിയം പോഥയിത്വാ അപനേതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘അചിന്തിയാനമ്പി, മഹാരാജ, ഏകം അധിമത്തം ബലവതരം, യഥാ, മഹാരാജ, മഹിയാ രാജാനോ ഹോന്തി സമജച്ചാ, സമജച്ചാനമ്പി തേസം ഏകോ സബ്ബേ അഭിഭവിത്വാ ആണം പവത്തേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തേസം അചിന്തിയാനം കമ്മവിപാകം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, കമ്മവിപാകം യേവ സബ്ബേ അഭിഭവിയ ആണം പവത്തേതി, കമ്മാധിഗ്ഗഹിതസ്സ അവസേസാ കിരിയാ ഓകാസം ന ലഭന്തി.

‘‘ഇധ പന, മഹാരാജ, കോചി പുരിസോ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പകരണേ അപരജ്ഝതി, ന തസ്സ മാതാ വാ പിതാ വാ ഭഗിനീ വാ ഭാതരോ വാ സഖീ വാ സഹായകാ വാ [ഭഗിനിഭാതരോ വാ സഖിസഹായകാ വാ (സീ. പീ. ക.)] തായന്തി, അഥ ഖോ രാജാ യേവ തത്ഥ അഭിഭവിയ ആണം പവത്തേതി. കിം തത്ഥ കാരണം? അപരാധികതാ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തേസം അചിന്തിയാനം കമ്മവിപാകം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, കമ്മവിപാകം യേവ സബ്ബേ അഭിഭവിയ ആണം പവത്തേതി, കമ്മാധിഗ്ഗഹിതസ്സ അവസേസാ കിരിയാ ഓകാസം ന ലഭന്തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹിയാ ദവഡാഹേ സമുട്ഠിതേ ഘടസഹസ്സമ്പി ഉദകം ന സക്കോതി നിബ്ബാപേതും, അഥ ഖോ അഗ്ഗി യേവ തത്ഥ അഭിഭവിയ ആണം പവത്തേതി. കിം തത്ഥ കാരണം? ബലവതാ തേജസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തേസം അചിന്തിയാനം കമ്മവിപാകം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, കമ്മവിപാകം യേവ സബ്ബേ അഭിഭവിയ ആണം പവത്തേതി, കമ്മാധിഗ്ഗഹിതസ്സ അവസേസാ കിരിയാ ഓകാസം ന ലഭന്തി, തസ്മാ, മഹാരാജ, ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ കമ്മാധിഗ്ഗഹിതസ്സ ലഗുളേഹി പോഥിയമാനസ്സ ഇദ്ധിയാ സമന്നാഹാരോ നാഹോസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഇദ്ധികമ്മവിപാകപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ധമ്മവിനയപടിച്ഛന്നാപടിച്ഛന്നപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘തഥാഗതപ്പവേദിതോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയോ വിവടോ വിരോചതി നോ പടിച്ഛന്നോ’തി. പുന ച പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ കേവലഞ്ച വിനയപിടകം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ജിനസാസനേ യുത്തം വാ പത്തം വാ സമയം ലഭേഥ, വിനയപണ്ണത്തി വിവടാ സോഭേയ്യ. കേന കാരണേന? കേവലം തത്ഥ സിക്ഖാ സംയമോ നിയമോ സീലഗുണആചാരപണ്ണത്തി അത്ഥരസോ ധമ്മരസോ വിമുത്തിരസോ. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘തഥാഗതപ്പവേദിതോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയോ വിവടോ വിരോചതി നോ പടിച്ഛന്നോ’തി, തേന ഹി ‘പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ കേവലഞ്ച വിനയപിടകം പിഹിതം പടിച്ഛന്ന’ന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ കേവലഞ്ച വിനയപിടകം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം, തേന ഹി ‘തഥാഗതപ്പവേദിതോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയോ വിവടോ വിരോചതി നോ പടിച്ഛന്നോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘തഥാഗതപ്പവേദിതോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയോ വിവടോ വിരോചതി നോ പടിച്ഛന്നോ’തി. പുന ച പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ കേവലഞ്ച വിനയപിടകം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം, തഞ്ച പന ന സബ്ബേസം, സീമം കത്വാ പിഹിതം.

‘‘തിവിധേന, മഹാരാജ, ഭഗവതാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ, പുബ്ബകാനം തഥാഗതാനം വംസവസേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ, ധമ്മസ്സ ഗരുകത്താ പിഹിതോ, ഭിക്ഖുഭൂമിയാ ഗരുകത്താ പിഹിതോ.

‘‘കഥം പുബ്ബകാനം തഥാഗതാനം വംസവസേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ, ഏസോ വംസോ, മഹാരാജ, സബ്ബേസം പുബ്ബകാനം തഥാഗതാനം യദിദം ഭിക്ഖുമജ്ഝേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ അവസേസാനം പിഹിതോ. യഥാ, മഹാരാജ, ഖത്തിയാനം ഖത്തിയമായാ ഖത്തിയേസു യേവ ചരതി, ഏവമേതം ഖത്തിയാനം ലോകസ്സ പവേണീ അവസേസാനം പിഹിതാ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഏസോ വംസോ സബ്ബേസം പുബ്ബകാനം തഥാഗതാനം യദിദം ഭിക്ഖുമജ്ഝേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ അവസേസാനം പിഹിതോ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹിയാ ഗണാ വത്തന്തി, സേയ്യഥിദം, മല്ലാ അതോണാ പബ്ബതാ ധമ്മഗിരിയാ ബ്രഹ്മഗിരിയാ നടകാ നച്ചകാ ലങ്ഘകാ പിസാചാ മണിഭദ്ദാ പുണ്ണബദ്ധാ ചന്ദിമസൂരിയാ സിരിദേവതാ കാലിദേവതാ, സിവാ വസുദേവാ ഘനികാ അസിപാസാ ഭദ്ദിപുത്താതി, തേസം തേസം രഹസ്സം തേസു തേസു ഗണേസു യേവ ചരതി, അവസേസാനം പിഹിതം. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഏസോ വംസോ സബ്ബേസം പുബ്ബകാനം തഥാഗതാനം യദിദം ഭിക്ഖുമജ്ഝേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ അവസേസാനം പിഹിതോ. ഏവം പുബ്ബകാനം തഥാഗതാനം വംസവസേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ.

‘‘കഥം ധമ്മസ്സ ഗരുകത്താ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ? ധമ്മോ, മഹാരാജ, ഗരുകോ ഭാരിയോ, തത്ഥ സമ്മത്തകാരീ അഞ്ഞം ആരാധേതി, തം തത്ഥ പരമ്പരാസമ്മത്തകാരിതായ പാപുണാതി, ന തം തത്ഥ പരമ്പരാസമ്മത്തകാരിതായ പാപുണാതി, മാ ചായം സാരധമ്മോ വരധമ്മോ അസമ്മത്തകാരീനം ഹത്ഥഗതോ ഓഞ്ഞാതോ അവഞ്ഞാതോ ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ ഭവതു, മാ ചായം സാരധമ്മോ വരധമ്മോ ദുജ്ജനഗതോ ഓഞ്ഞാതോ അവഞ്ഞാതോ ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ ഭവതൂതി. ഏവം ധമ്മസ്സ ഗരുകത്താ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സാരവരപവരഅഭിജാതജാതിമന്തരത്തലോഹിതചന്ദനം നാമ സവരപുരമനുഗതം ഓഞ്ഞാതം അവഞ്ഞാതം ഹീളിതം ഖീളിതം ഗരഹിതം ഭവതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, മാ ചായം സാരധമ്മോ വരധമ്മോ പരമ്പരാഅസമ്മത്തകാരീനം ഹത്ഥഗതോ ഓഞ്ഞാതോ അവഞ്ഞാതോ ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ ഭവതു, മാ ചായം സാരധമ്മോ വരധമ്മോ ദുജ്ജനഗതോ ഓഞ്ഞാതോ അവഞ്ഞാതോ ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ ഭവതൂതി. ഏവം ധമ്മസ്സ ഗരുകത്താ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ.

‘‘കഥം ഭിക്ഖുഭൂമിയാ ഗരുകത്താ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ, ഭിക്ഖുഭാവോ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ അതുലിയോ അപ്പമാണോ അനഗ്ഘിയോ, ന സക്കാ കേനചി അഗ്ഘാപേതും തുലേതും പരിമേതും, മായം ഏവരൂപേ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതോ ലോകേന സമസമോ ഭവതൂതി ഭിക്ഖൂനം യേവ അന്തരേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ചരതി. യഥാ, മഹാരാജ, ലോകേ വരപവരഭണ്ഡം വത്ഥം വാ അത്ഥരണം വാ ഗജതുരങ്ഗരഥസുവണ്ണരജതമണിമുത്താഇത്ഥിരതനാദീനി വാ വിജിതകമ്മസൂരാ വാ [നിജ്ജിതകമ്മസൂരാ വാ (സീ. പീ.)] സബ്ബേ തേ രാജാനമുപഗച്ഛന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യാവതാ ലോകേ [ലോകേ സിക്ഖാ (സീ. പീ.)] സുഗതാഗമപരിയത്തിആചാരസംയമസീലസംവരഗുണാ, സബ്ബേ തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘമുപഗതാ ഭവന്തി. ഏവം ഭിക്ഖുഭൂമിയാ ഗരുകത്താ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ സീമം കത്വാ പിഹിതോ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പിടിച്ഛാമീ’’തി.

ധമ്മവിനയപടിച്ഛന്നാപടിച്ഛന്നപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. മുസാവാദഗരുലഹുഭാവപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാരാജികോ ഹോതീ’തി. പുന ച ഭണിതം ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ ലഹുകം ആപത്തിം ആപജ്ജതി ഏകസ്സ സന്തികേ ദേസനാവത്ഥുക’ന്തി. ഭന്തേ നാഗസേന, കോ പനേത്ഥ വിസേസോ, കിം കാരണം, യഞ്ചേകേന മുസാവാദേന ഉച്ഛിജ്ജതി, യഞ്ചേകേന മുസാവാദേന സതേകിച്ഛോ ഹോതി? യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാരാജികോ ഹോതീ’തി, തേന ഹി ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ ലഹുകം ആപത്തിം ആപജ്ജതി ഏകസ്സ സന്തികേ ദേസനാവത്ഥുക’ന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ ലഹുകം ആപത്തിം ആപജ്ജതി ഏകസ്സ സന്തികേ ദേസനാവത്ഥുക’ന്തി, തേന ഹി ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാരാജികോ ഹോതീ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാരാജികോ ഹോതീ’തി. ഭണിതഞ്ച ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ ലഹുകം ആപത്തിം ആപജ്ജതി ഏകസ്സ സന്തികേ ദേസനാവത്ഥുക’ന്തി, തഞ്ച പന വത്ഥുവസേന ഗരുകലഹുകം ഹോതി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ കോചി പുരിസോ പരസ്സ പാണിനാ പഹാരം ദദേയ്യ, തസ്സ തുമ്ഹേ കിം ദണ്ഡം ധാരേഥാ’’തി? ‘‘യദി സോ, ഭന്തേ, ആഹ ‘നക്ഖമാമീ’തി, തസ്സ മയം അക്ഖമമാനേ കഹാപണം ഹരാപേമാ’’തി ‘‘ഇധ പന, മഹാരാജ, സോ യേവ പുരിസോ തവ പാണിനാ പഹാരം ദദേയ്യ, തസ്സ പന കോ ദണ്ഡോ’’തി? ‘‘ഹത്ഥമ്പിസ്സ, ഭന്തേ, ഛേദാപേയ്യാമ, പാദമ്പി ഛേദാപേയ്യാമ, യാവ സീസം കളീരച്ഛേജ്ജം ഛേദാപേയ്യാമ, സബ്ബമ്പി തം ഗേഹം വിലുമ്പാപേയ്യാമ, ഉഭതോപക്ഖേ [ഉഭതോപസ്സേ (സീ. പീ. ക.)] യാവ സത്തമം കുലം സമുഗ്ഘാതാപേയ്യാമാ’’തി. ‘‘കോ പനേത്ഥ, മഹാരാജ, വിസേസോ, കിം കാരണം, യം ഏകസ്സ പാണിപ്പഹാരേ സുഖുമോ കഹാപണോ ദണ്ഡോ, യം തവ പാണിപ്പഹാരേ ഹത്ഥച്ഛേജ്ജം പാദച്ഛേജ്ജം യാവ കളീരച്ഛേജ്ജം സബ്ബഗേഹാദാനം ഉഭതോപക്ഖേ യാവ സത്തമകുലാ സമുഗ്ഘാതോ’’തി? ‘‘മനുസ്സന്തരേന, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പജാനമുസാവാദോ വത്ഥുവസേന ഗരുകലഹുകോ ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

മുസാവാദഗരുലഹുഭാവപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. ബോധിസത്തധമ്മതാപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ധമ്മതാധമ്മപരിയായേ ‘പുബ്ബേവ ബോധിസത്താനം മാതാപിതരോ നിയതാ ഹോന്തി, ബോധി നിയതാ ഹോതി, അഗ്ഗസാവകാ നിയതാ ഹോന്തി, പുത്തോ നിയതോ ഹോതി, ഉപട്ഠാകോ നിയതോ ഹോതീ’തി. പുന ച തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘തുസിതേ കായേ ഠിതോ ബോധിസത്തോ അട്ഠ മഹാവിലോകനാനി വിലോകേതി, കാലം വിലോകേതി, ദീപം വിലോകേതി, ദേസം വിലോകേതി, കുലം വിലോകേതി, ജനേത്തിം വിലോകേതി, ആയും വിലോകേതി, മാസം വിലോകേതി, നേക്ഖമ്മം വിലോകേതീ’തി. ഭന്തേ നാഗസേന, അപരിപക്കേ ഞാണേ ബുജ്ഝനം നത്ഥി, പരിപക്കേ ഞാണേ ന സക്കാ നിമേസന്തരമ്പി ആഗമേതും, അനതിക്കമനീയം പരിപക്കമാനസം. കസ്മാ ബോധിസത്തോ കാലം വിലോകേഹി ‘കമ്ഹി കാലേ ഉപ്പജ്ജാമീ’തി. അപരിപക്കേ ഞാണേ ബുജ്ഝനം നത്ഥി, പരിപക്കേ ഞാണേ ന സക്കാ നിമേസന്തരമ്പി ആഗമേതും, കസ്മാ ബോധിസത്തോ കുലം വിലോകേതി ‘കുമ്ഹി കുലേ ഉപ്പജ്ജാമീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, പുബ്ബേവ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതരോ നിയതാ, തേന ഹി ‘കുലം വിലോകേതീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി കുലം വിലോകേതി, തേന ഹി ‘പുബ്ബേവ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതരോ നിയതാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘നിയതാ, മഹാരാജ, പുബ്ബേവ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതരോ, കുലഞ്ച ബോധിസത്തോ വിലോകേതി. കിന്തി പന കുലം വിലോകേതി ‘യേ മേ മാതാപിതരോ, തേ ഖത്തിയാ ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണാ’തി. ഏവം കുലം വിലോകേതി.

‘‘അട്ഠന്നം, മഹാരാജ, പുബ്ബേവ അനാഗതം ഓലോകേതബ്ബം ഹോതി. കതമേസം അട്ഠന്നം? വാണിജസ്സ, മഹാരാജ, പുബ്ബേവ വിക്കയഭണ്ഡം ഓലോകേതബ്ബം ഹോതി, ഹത്ഥിനാഗസ്സ പുബ്ബേവ സോണ്ഡായ അനാഗതോ മഗ്ഗോ ഓലോകേതബ്ബോ ഹോതി, സാകടികസ്സ പുബ്ബേവ അനാഗതം തിത്ഥം ഓലോകേതബ്ബം ഹോതി, നിയാമകസ്സ പുബ്ബേവ അനാഗതം തീരം ഓലോകേത്വാ നാവാ പേസേതബ്ബാ ഹോതി, ഭിസക്കസ്സ പുബ്ബേവ ആയും ഓലോകേത്വാ ആതുരോ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ ഹോതി, ഉത്തരസേതുസ്സ പുബ്ബേവ ഥിരാഥിരഭാവം ജാനിത്വാ അഭിരുഹിതബ്ബം ഹോതി, ഭിക്ഖുസ്സ പുബ്ബേവ അനാഗതം കാലം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭോജനം ഭുഞ്ജിതബ്ബം ഹോതി, ബോധിസത്താനം പുബ്ബേവ കുലം ഓലോകേതബ്ബം ഹോതി ‘ഖത്തിയകുലം വാ ബ്രാഹ്മണകുലം വാ’തി. ഇമേസം ഖോ, മഹാരാജ, അട്ഠന്നം പുബ്ബേവ അനാഗതം ഓലോകേതബ്ബം ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ബോധിസത്തധമ്മതാപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. അത്തനിപാതനപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘ന, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം പാതേതബ്ബം, യോ പാതേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’തി. പുന ച തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘യത്ഥ കത്ഥചി ഭഗവാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസയമാനോ അനേകപരിയായേന ജാതിയാ ജരായ ബ്യാധിനോ മരണസ്സ സമുച്ഛേദായ ധമ്മം ദേസേതി, യോ ഹി കോചി ജാതിജരാബ്യാധിമരണം സമതിക്കമതി, തം പരമായ പസംസായ പസംസതീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ന, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം പാതേതബ്ബം, യോ പാതേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’തി, തേന ഹി ‘ജാതിയാ ജരായ ബ്യാധിനോ മരണസ്സ സമുച്ഛേദായ ധമ്മം ദേസേതീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ജാതിയാ ജരായ ബ്യാധിനോ മരണസ്സ സമുച്ഛേദായ ധമ്മം ദേസേതി, തേന ഹി ‘ന, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം പാതേതബ്ബം, യോ പാതേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ന, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം പാതേതബ്ബം, യോ പാതേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’തി. യത്ഥ കത്ഥചി ഭഗവതാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസയാമാനേന ച അനേകപരിയായേന ജാതിയാ ജരായ ബ്യാധിനോ മരണസ്സ സമുച്ഛേദായ ധമ്മോ ദേസിതോ, തത്ഥ പന കാരണം അത്ഥി, യേന ഭഗവാ കാരണേന പടിക്ഖിപി സമാദപേസി ചാ’’തി.

‘‘കിം പനേത്ഥ, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം, യേന ഭഗവാ കാരണേന പടിക്ഖിപി സമാദപേസി ചാ’’തി? ‘‘സീലവാ, മഹാരാജ, സീലസമ്പന്നോ അഗദസമോ സത്താനം കിലേസവിസവിനാസനേ, ഓസധസമോ സത്താനം കിലേസബ്യാധിവൂപസമേ, ഉദകസമോ സത്താനം കിലേസരജോജല്ലാപഹരണേ, മണിരതനസമോ സത്താനം സബ്ബസമ്പത്തിദാനേ, നാവാസമോ സത്താനം ചതുരോഘപാരഗമനേ, സത്ഥവാഹസമോ സത്താനം ജാതികന്താരതാരണേ, വാതസമോ സത്താനം തിവിധഗ്ഗിസന്താപനിബ്ബാപനേ, മഹാമേഘസമോ സത്താനം മാനസപരിപൂരണേ, ആചരിയസമോ സത്താനം കുസലസിക്ഖാപനേ, സുദേസകസമോ സത്താനം ഖേമപഥമാചിക്ഖണേ. ഏവരൂപോ, മഹാരാജ, ബഹുഗുണോ അനേകഗുണോ അപ്പമാണഗുണോ ഗുണരാസി ഗുണപുഞ്ജോ സത്താനം വഡ്ഢികരോ സീലവാ ‘മാ വിനസ്സീ’തി സത്താനം അനുകമ്പായ ഭഗവാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി ‘ന, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം പാതേതബ്ബം, യോ പാതേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’തി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന ഭഗവാ പടിക്ഖിപി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന കുമാരകസ്സപേന വിചിത്രകഥികേന പായാസിരാജഞ്ഞസ്സ പരലോകം ദീപയമാനേന ‘യഥാ യഥാ ഖോ രാജഞ്ഞ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠന്തി, തഥാ തഥാ ബഹും പുഞ്ഞം പസവന്തി, ബഹുജനഹിതായ ച പടിപജ്ജന്തി ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’ന്തി.

‘‘കേന പന കാരണേന ഭഗവാ സമാദപേസി? ജാതിപി, മഹാരാജ, ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, ബ്യാധിപി ദുക്ഖോ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, സോകോപി ദുക്ഖോ, പരിദേവോപി ദുക്ഖോ, ദുക്ഖമ്പി ദുക്ഖം, ദോമനസ്സമ്പി ദുക്ഖം, ഉപായാസോപി ദുക്ഖോ, അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോപി ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോപി ദുക്ഖോ, മാതുമരണമ്പി ദുക്ഖം, പിതുമരണമ്പി ദുക്ഖം, ഭാതുമരണമ്പി ദുക്ഖം, ഭഗിനിമരണമ്പി ദുക്ഖം, പുത്തമരണമ്പി ദുക്ഖം, ദാരമരണമ്പി ദുക്ഖം, ദാസമരണമ്പി ദുക്ഖം [ഇദം വാക്യം സീ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി], ഞാതിമരണമ്പി ദുക്ഖം, ഞാതിബ്യസനമ്പി ദുക്ഖം, രോഗബ്യസനമ്പി ദുക്ഖം, ഭോഗബ്യസനമ്പി ദുക്ഖം, സീലബ്യസനമ്പി ദുക്ഖം, ദിട്ഠിബ്യസനമ്പി ദുക്ഖം, രാജഭയമ്പി ദുക്ഖം, ചോരഭയമ്പി ദുക്ഖം, വേരിഭയമ്പി ദുക്ഖം, ദുബ്ഭിക്ഖഭയമ്പി ദുക്ഖം, അഗ്ഗിഭയമ്പി ദുക്ഖം, ഉദകഭയമ്പി ദുക്ഖം, ഊമിഭയമ്പി ദുക്ഖം, ആവട്ടഭയമ്പി ദുക്ഖം, കുമ്ഭീലഭയമ്പി ദുക്ഖം, സുസുകാഭയമ്പി ദുക്ഖം, അത്താനുവാദഭയമ്പി ദുക്ഖം, പരാനുവാദഭയമ്പി ദുക്ഖം, ദണ്ഡഭയമ്പി ദുക്ഖം, ദുഗ്ഗതിഭയമ്പി ദുക്ഖം, പരിസാസാരജ്ജഭയമ്പി ദുക്ഖം, ആജീവകഭയമ്പി ദുക്ഖം, മരണഭയമ്പി ദുക്ഖം, വേത്തേഹി താളനമ്പി ദുക്ഖം, കസാഹി താളനമ്പി ദുക്ഖം, അദ്ധദണ്ഡകേഹി താളനമ്പി ദുക്ഖം, ഹത്ഥച്ഛേദനമ്പി ദുക്ഖം, പാദച്ഛേദനമ്പി ദുക്ഖം, ഹത്ഥപാദച്ഛേദനമ്പി ദുക്ഖം, കണ്ണച്ഛേദനമ്പി ദുക്ഖം, നാസച്ഛേദനമ്പി ദുക്ഖം, കണ്ണനാസച്ഛേദനമ്പി ദുക്ഖം, ബിലങ്ഗഥാലികമ്പി ദുക്ഖം, സങ്ഖമുണ്ഡികമ്പി ദുക്ഖം, രാഹുമുഖമ്പി ദുക്ഖം, ജോതിമാലികമ്പി ദുക്ഖം, ഹത്ഥപജ്ജോതികമ്പി ദുക്ഖം, ഏരകവത്തികമ്പി ദുക്ഖം, ചീരകവാസികമ്പി ദുക്ഖം, ഏണേയ്യകമ്പി ദുക്ഖം, ബളിസമംസികമ്പി ദുക്ഖം, കഹാപണികമ്പി ദുക്ഖം, ഖാരാപതച്ഛികമ്പി ദുക്ഖം, പലിഘപരിവത്തികമ്പി ദുക്ഖം, പലാലപീഠകമ്പി ദുക്ഖം, തത്തേന തേലേന ഓസിഞ്ചനമ്പി ദുക്ഖം, സുനഖേഹി ഖാദാപനമ്പി ദുക്ഖം, ജീവസൂലാരോപനമ്പി ദുക്ഖം, അസിനാ സീസച്ഛേദനമ്പി ദുക്ഖം, ഏവരൂപാനി, മഹാരാജ, ബഹുവിധാനി അനേകവിധാനി ദുക്ഖാനി സംസാരഗതോ അനുഭവതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഹിമവന്തപബ്ബതേ അഭിവുട്ഠം ഉദകം ഗങ്ഗായ നദിയാ പാസാണ സക്ഖര ഖര മരുമ്ബ ആവട്ട ഗഗ്ഗലക ഊമികവങ്കചദിക ആവരണനീവരണമൂലകസാഖാസു പരിയോത്ഥരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഏവരൂപാനി ബഹുവിധാനി അനേകവിധാനി ദുക്ഖാനി സംസാരഗതോ അനുഭവതി. പവത്തം, മഹാരാജ, ദുക്ഖം, അപ്പവത്തം സുഖം. അപ്പവത്തസ്സ ഗുണം പവത്തസ്സ [പവത്തേ (സീ. പീ. ക.)] ച ഭയം ദീപയമാനോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ അപ്പവത്തസ്സ സച്ഛികിരിയായ ജാതിജരാബ്യാധിമരണസമതിക്കമായ സമാദപേസി, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന ഭഗവാ സമാദപേസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുനിബ്ബേഠിതോ പഞ്ഹോ, സുകഥിതം കാരണം, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അത്തനിപാതനപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. മേത്താഭാവനാനിസംസപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘മേത്തായ, ഭിക്ഖവേ, ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ ഏകാദസാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ ഏകാദസ? സുഖം സുപതി, സുഖം പടിബുജ്ഝതി, ന പാപകം സുപിനം പസ്സതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, ദേവതാ രക്ഖന്തി, നാസ്സ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി [സത്ഥം കമതി (സ്യാ.) അ. നി. ൧൧.൧൫ പസ്സിതബ്ബം], തുവടം ചിത്തം സമാധിയതി, മുഖവണ്ണോ വിപ്പസീദതി, അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി, ഉത്തരിം അപ്പടിവിജ്ഝന്തോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതീ’തി. പുന ച തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘സാമോ കുമാരോ മേത്താവിഹാരീ മിഗസങ്ഘേന പരിവുതോ പവനേ വിചരന്തോ പീളിയക്ഖേന രഞ്ഞാ വിദ്ധോ വിസപീതേന സല്ലേന തത്ഥേവ മുച്ഛിതോ പതിതോ’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘മേത്തായ ഭിക്ഖവേ…പേ… ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതീ’തി, തേന ഹി ‘‘സാമോ കുമാരോ മേത്താവിഹാരീ മിഗസങ്ഘേന പരിവുതോ പവനേ വിചരന്തോ പീളിയക്ഖേന രഞ്ഞാ വിദ്ധോ വിസപീതേന സല്ലേന തത്ഥേവ മുച്ഛിതോ പതിതോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി സാമോ കുമാരോ മേത്താവിഹാരീ മിഗസങ്ഘേന പരിവുതോ പവനേ വിചരന്തോ പീളിയക്ഖേന രഞ്ഞാ വിദ്ധോ വിസപീതേന സല്ലേന തത്ഥേവ മുച്ഛിതോ പതിതോ, തേന ഹി ‘മേത്തായ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സത്ഥം വാ കമതീ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ സുനിപുണോ പരിസണ്ഹോ സുഖുമോ ഗമ്ഭീരോ, അപി സുനിപുണാനം മനുജാനം ഗത്തേ സേദം മോചേയ്യ, സോ തവാനുപ്പത്തോ, വിജടേഹി തം മഹാജടാജടിതം, അനാഗതാനം ജിനപുത്താനം ചക്ഖും ദേഹി നിബ്ബാഹനായാ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘മേത്തായ ഭിക്ഖവേ…പേ... സത്ഥം വാ കമതീ’തി. സാമോ ച കുമാരോ മേത്താവിഹാരീ മിഗസങ്ഘേന പരിവുതോ പവനേ വിചരന്തോ പീളിയക്ഖേന രഞ്ഞാ വിദ്ധോ വിസപീതേന സല്ലേന തത്ഥേവ മുച്ഛിതോ പതിതോ, തത്ഥ പന, മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥി. കതമം തത്ഥ കാരണം? നേതേ, മഹാരാജ, ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ, സാമോ, മഹാരാജ, കുമാരോ ഘടം ഉക്ഖിപന്തോ തസ്മിം ഖണേ മേത്താഭാവനായ പമത്തോ അഹോസി.

‘‘യസ്മിം, മഹാരാജ, ഖണേ പുഗ്ഗലോ മേത്തം സമാപന്നോ ഹോതി, ന തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തസ്മിം ഖണേ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി. തസ്സ യേ കേചി അഹിതകാമാ ഉപഗന്ത്വാ തം ന പസ്സന്തി, ന തസ്മിം ഓകാസം ലഭന്തി. നേതേ, മഹാരാജ, ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ. ഇധ, മഹാരാജ, പുരിസോ സങ്ഗാമസൂരോ അഭേജ്ജകവചജാലികം സന്നയ്ഹിത്വാ സങ്ഗാമം ഓതരേയ്യ, തസ്സ സരാ ഖിത്താ ഉപഗന്ത്വാ പതന്തി വികിരന്തി, ന തസ്മിം ഓകാസം ലഭന്തി, നേസോ, മഹാരാജ, ഗുണോ സങ്ഗാമസൂരസ്സ, അഭേജ്ജകവചജാലികായേസോ ഗുണോ, യസ്സ സരാ ഖിത്താ ഉപഗന്ത്വാ പതന്തി വികിരന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേതേ ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ.

‘‘യസ്മിം, മഹാരാജ, ഖണേ പുഗ്ഗലോ മേത്തം സമാപന്നോ ഹോതി, ന തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തസ്മിം ഖണേ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി. തസ്സ യേ കേചി അഹിതകാമാ ഉപഗന്ത്വാ തം ന പസ്സന്തി, തസ്മിം ഓകാസം ന ലഭന്തി, നേതേ, മഹാരാജ, ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ. ഇധ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ ദിബ്ബം അന്തരധാനം മൂലം ഹത്ഥേ കരേയ്യ, യാവ തം മൂലം തസ്സ ഹത്ഥഗതം ഹോതി, താവ ന അഞ്ഞോ കോചി പകതിമനുസ്സോ തം പുരിസം പസ്സതി. നേസോ, മഹാരാജ, ഗുണോ പുരിസസ്സ, മൂലസ്സേസോ ഗുണോ അന്തരധാനസ്സ, യം സോ പകതിമനുസ്സാനം ചക്ഖുപഥേ ന ദിസ്സതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേതേ ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ.

‘‘യസ്മിം, മഹാരാജ, ഖണേ പുഗ്ഗലോ മേത്തം സമാപന്നോ ഹോതി, ന തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തസ്മിം ഖണേ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി. തസ്സ യേ കേചി അഹിതകാമാ ഉപഗന്ത്വാ തം ന പസ്സന്തി, ന തസ്മിം ഓകാസം ലഭന്തി. നേതേ, മഹാരാജ, ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ. യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസം സുകതം മഹാലേണമനുപ്പവിട്ഠം മഹതിമഹാമേഘോ അഭിവസ്സന്തോ ന സക്കോതി തേമയിതും, നേസോ, മഹാരാജ, ഗുണോ പുരിസസ്സ, മഹാലേണസ്സേസോ ഗുണോ, യം മഹാമേഘോ അഭിവസ്സമാനോ ന തം തേമേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേതേ ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ.

‘‘യസ്മിം, മഹാരാജ, ഖണേ പുഗ്ഗലോ മേത്തം സമാപന്നോ ഹോതി, ന തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തസ്മിം ഖണേ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി. തസ്സ യേ കേചി അഹിതകാമാ ഉപഗന്ത്വാ തം ന പസ്സന്തി, ന തസ്സ സക്കോന്തി അഹിതം കാതും നേതേ, മഹാരാജ, ഗുണാ പുഗ്ഗലസ്സ, മേത്താഭാവനായേതേ ഗുണാ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബപാപനിവാരണാ മേത്താഭാവനാ’’തി. ‘‘സബ്ബകുസലഗുണാവഹാ, മഹാരാജ, മേത്താഭാവനാ ഹിതാനമ്പി അഹിതാനമ്പി, യേ തേ സത്താ വിഞ്ഞാണബദ്ധാ, സബ്ബേസം മഹാനിസംസാ മേത്താഭാവനാ സംവിഭജിതബ്ബാ’’തി.

മേത്താഭാവനാനിസംസപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. കുസലാകുസലസമവിസമപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന ‘കുസലകാരിസ്സപി അകുസലകാരിസ്സപി വിപാകോ സമസമോ, ഉദാഹു കോചി വിസേസോ അത്ഥീ’തി? ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, കുസലസ്സ ച അകുസലസ്സ ച വിസേസോ, കുസലം, മഹാരാജ, സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം, അകുസലം ദുക്ഖവിപാകം നിരയസംവത്തനിക’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘ദേവദത്തോ ഏകന്തകണ്ഹോ, ഏകന്തകണ്ഹേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, ബോധിസത്തോ ഏകന്തസുക്കോ, ഏകന്തസുക്കേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ’തി. പുന ച ദേവദത്തോ ഭവേ ഭവേ യസേന ച പക്ഖേന ച ബോധിസത്തേന സമസമോ ഹോതി, കദാചി അധികതരോ വാ. യദാ ദേവദത്തോ നഗരേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തസ്സ രഞ്ഞോ പുരോഹിതപുത്തോ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ ഛവകചണ്ഡാലോ അഹോസി വിജ്ജാധരോ, വിജ്ജം പരിജപ്പിത്വാ അകാലേ അമ്ബഫലാനി നിബ്ബത്തേസി, ഏത്ഥ താവ ബോധിസത്തോ ദേവദത്തതോ ജാതിയാ നിഹീനോ യസേന ച നിഹീനോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ രാജാ അഹോസി മഹാ മഹീപതി സബ്ബകാമസമങ്ഗീ, തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സൂപഭോഗോ അഹോസി ഹത്ഥിനാഗോ സബ്ബലക്ഖണസമ്പന്നോ, തസ്സ ചാരുഗതിവിലാസം അസഹമാനോ രാജാ വധമിച്ഛന്തോ ഹത്ഥാചരിയം ഏവമവോച ‘അസിക്ഖിതോ തേ, ആചരിയ, ഹത്ഥിനാഗോ, തസ്സ ആകാസഗമനം നാമ കാരണം കരോഹീ’തി, തത്ഥപി താവ ബോധിസത്തോ ദേവദത്തതോ ജാതിയാ നിഹീനോ ലാമകോ തിരച്ഛാനഗതോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി പവനേ നട്ഠായികോ, തദാ ബോധിസത്തോ മഹാപഥവീ നാമ മക്കടോ അഹോസി, ഏത്ഥപി താവ ദിസ്സതി വിസേസോ മനുസ്സസ്സ ച തിരച്ഛാനഗതസ്സ ച, തത്ഥപി താവ ബോധിസത്തോ ദേവദത്തതോ ജാതിയാ നിഹീനോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി സോണുത്തരോ നാമ നേസാദോ ബലവാ ബലവതരോ നാഗബലോ, തദാ ബോധിസത്തോ ഛദ്ദന്തോ നാമ നാഗരാജാ അഹോസി. തദാ സോ ലുദ്ദകോ തം ഹത്ഥിനാഗം ഘാതേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോവ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി വനചരകോ അനികേതവാസീ, തദാ ബോധിസത്തോ സകുണോ അഹോസി തിത്തിരോ മന്തജ്ഝായീ, തദാപി സോ വനചരകോ തം സകുണം ഘാതേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോവ ജാതിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ കലാബു നാമ കാസിരാജാ [കാസികരാജാ (ക.)] അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ താപസോ അഹോസി ഖന്തിവാദീ. തദാ സോ രാജാ തസ്സ താപസസ്സ കുദ്ധോ ഹത്ഥപാദേ വംസകളീരേ വിയ ഛേദാപേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ ച യസേന ച.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി വനചരോ, തദാ ബോധിസത്തോ നന്ദിയോ നാമ വാനരിന്ദോ അഹോസി, തദാപി സോ വനചരോ തം വാനരിന്ദം ഘാതേസി സദ്ധിം മാതരാ കനിട്ഠഭാതികേന ച, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി അചേലകോ കാരമ്ഭിയോ നാമ, തദാ ബോധിസത്തോ പണ്ഡരകോ നാമ നാഗരാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി പവനേ ജടിലകോ, തദാ ബോധിസത്തോ തച്ഛകോ നാമ മഹാസൂകരോ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ ജാതിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ചേതീസു സൂരപരിചരോ നാമ രാജാ അഹോസി ഉപരി പുരിസമത്തേ ഗഗനേ വേഹാസങ്ഗമോ, തദാ ബോധിസത്തോ കപിലോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ ച യസേന ച.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി സാമോ നാമ, തദാ ബോധിസത്തോ രുരു നാമ മിഗരാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ ജാതിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി ലുദ്ദകോ പവനചരോ, തദാ ബോധിസത്തോ ഹത്ഥിനാഗോ അഹോസി, സോ ലുദ്ദകോ തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ സത്തക്ഖത്തും ദന്തേ ഛിന്ദിത്വാ ഹരി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ യോനിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സിങ്ഗാലോ അഹോസി ഖത്തിയധമ്മോ, സോ യാവതാ ജമ്ബുദീപേ പദേസരാജാനോ തേ സബ്ബേ അനുയുത്തേ അകാസി, തദാ ബോധിസത്തോ വിധുരോ നാമ പണ്ഡിതോ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ യസേന അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ഹത്ഥിനാഗോ ഹുത്വാ ലടുകികായ സകുണികായ പുത്തകേ ഘാതേസി, തദാ ബോധിസത്തോപി ഹത്ഥിനാഗോ അഹോസി യൂഥപതി, തത്ഥ താവ ഉഭോപി തേ സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ യക്ഖോ അഹോസി അധമ്മോ നാമ, തദാ ബോധിസത്തോപി യക്ഖോ അഹോസി ധമ്മോ നാമ, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ നാവികോ അഹോസി പഞ്ചന്നം കുലസതാനം ഇസ്സരോ, തദാ ബോധിസത്തോപി നാവികോ അഹോസി പഞ്ചന്നം കുലസതാനം ഇസ്സരോ, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സത്ഥവാഹോ അഹോസി പഞ്ചന്നം സകടസതാനം ഇസ്സരോ, തദാ ബോധിസത്തോപി സത്ഥവാഹോ അഹോസി പഞ്ചന്നം സകടസതാനം ഇസ്സരോ, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സാഖോ നാമ മിഗരാജാ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോപി നിഗ്രോധോ നാമ മിഗരാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സാഖോ നാമ സേനാപതി അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോപി നിഗ്രോധോ നാമ രാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ഖണ്ഡഹാലോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ ചന്ദോ നാമ രാജകുമാരോ അഹോസി, തദാ സോ ഖണ്ഡഹാലോ യേവ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുത്തോ മഹാപദുമോ നാമ കുമാരോ അഹോസി, തദാ സോ രാജാ സകപുത്തം ചോരപപാതേ ഖിപാപേസി, യതോ കുതോചി പിതാവ പുത്താനം അധികതരോ ഹോതി വിസിട്ഠോതി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മഹാപതാപോ നാമ രാജാ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുത്തോ ധമ്മപാലോ നാമ കുമാരോ അഹോസി, തദാ സോ രാജാ സകപുത്തസ്സ ഹത്ഥപാദേ സീസഞ്ച ഛേദാപേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ ഉത്തരോ അധികതരോ.

അജ്ജേതരഹി ഉഭോപി സക്യകുലേ ജായിംസു. ബോധിസത്തോ ബുദ്ധോ അഹോസി സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ, ദേവദത്തോ തസ്സ ദേവാതിദേവസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഇദ്ധിം നിബ്ബത്തേത്വാ ബുദ്ധാലയം അകാസി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യം മയാ ഭണിതം, തം സബ്ബം തഥം ഉദാഹു വിതഥ’’ന്തി?

‘‘യം ത്വം, മഹാരാജ, ബഹുവിധം കാരണം ഓസാരേസി, സബ്ബം തം തഥേവ, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, കണ്ഹോപി സുക്കോപി സമസമഗതികാ ഹോന്തി, തേന ഹി കുസലമ്പി അകുസലമ്പി സമസമവിപാകം ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, കുസലമ്പി അകുസലമ്പി സമസമവിപാകം ഹോതി, ന ഹി, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ സബ്ബജനേഹി പടിവിരുദ്ധോ, ബോധിസത്തേനേവ പടിവിരുദ്ധോ. യോ തസ്സ ബോധിസത്തേന പടിവിരുദ്ധോ, സോ തസ്മിം തസ്മിം യേവ ഭവേ പച്ചതി ഫലം ദേതി. ദേവദത്തോപി, മഹാരാജ, ഇസ്സരിയേ ഠിതോ ജനപദേസു ആരക്ഖം ദേതി, സേതും സഭം പുഞ്ഞസാലം കാരേതി, സമണബ്രാഹ്മണാനം കപണദ്ധികവണിബ്ബകാനം നാഥാനാഥാനം യഥാപണിഹിതം ദാനം ദേതി. തസ്സ സോ വിപാകേന ഭവേ ഭവേ സമ്പത്തിയോ പടിലഭതി. കസ്സേതം, മഹാരാജ, സക്കാ വത്തും വിനാ ദാനേന ദമേന സംയമേന ഉപോസഥകമ്മേന സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സതീതി?

‘‘യം പന ത്വം, മഹാരാജ, ഏവം വദേസി ‘ദേവദത്തോ ച ബോധിസത്തോ ച ഏകതോ അനുപരിവത്തന്തീ’തി, സോ ന ജാതിസതസ്സ അച്ചയേന സമാഗമോ അഹോസി, ന ജാതിസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന, ന ജാതിസതസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന, കദാചി കരഹചി ബഹൂനം അഹോരത്താനം അച്ചയേന സമാഗമോ അഹോസി. യം പനേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കാണകച്ഛപോപമം ഉപദസ്സിതം മനുസ്സത്തപ്പടിലാഭായ, തഥൂപമം, മഹാരാജ, ഇമേസം സമാഗമം ധാരേഹി.

‘‘ന, മഹാരാജ, ബോധിസത്തസ്സ ദേവദത്തേനേവ സദ്ധിം സമാഗമോ അഹോസി, ഥേരോപി, മഹാരാജ, സാരിപുത്തോ അനേകേസു ജാതിസതസഹസ്സേസു ബോധിസത്തസ്സ പിതാ അഹോസി, മഹാപിതാ അഹോസി, ചൂളപിതാ അഹോസി, ഭാതാ അഹോസി, പുത്തോ അഹോസി, ഭാഗിനേയ്യോ അഹോസി, മിത്തോ അഹോസി.

‘‘ബോധിസത്തോപി, മഹാരാജ, അനേകേസു ജാതിസതസഹസ്സേസു ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ പിതാ അഹോസി, മഹാപിതാ അഹോസി, ചൂളപിതാ അഹോസി, ഭാതാ അഹോസി, പുത്തോ അഹോസി, ഭാഗിനേയ്യോ അഹോസി, മിത്തോ അഹോസി, സബ്ബേപി, മഹാരാജ, സത്തനികായപരിയാപന്നാ സംസാരസോതമനുഗതാ സംസാരസോതേന വുയ്ഹന്താ അപ്പിയേഹിപി പിയേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി. യഥാ, മഹാരാജ, ഉദകം സോതേന വുയ്ഹമാനം സുചിഅസുചികല്യാണപാപകേന സമാഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേപി സത്തനികായപരിയാപന്നാ സംസാരസോതമനുഗതാ സംസാരസോതേന വുയ്ഹന്താ അപ്പിയേഹിപി പിയേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി. ദേവദത്തോ, മഹാരാജ, യക്ഖോ സമാനോ അത്തനാ അധമ്മോ പരേ അധമ്മേ നിയോജേത്വാ സത്തപഞ്ഞാസവസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി മഹാനിരയേ പച്ചി, ബോധിസത്തോപി, മഹാരാജ, യക്ഖോ സമാനോ അത്തനാ ധമ്മോ പരേ ധമ്മേ നിയോജേത്വാ സത്തപഞ്ഞാസവസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി സഗ്ഗേ മോദി സബ്ബകാമസമങ്ഗീ, അപി ച, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ ഇമസ്മിം ഭവേ ബുദ്ധം അനാസാദനീയമാസാദയിത്വാ സമഗ്ഗഞ്ച സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ പഥവിം പാവിസി, തഥാഗതോ ബുജ്ഝിത്വാ സബ്ബധമ്മേ പരിനിബ്ബുതോ ഉപധിസങ്ഖയേ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

കുസലാകുസലസമവിസമപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. അമരാദേവീപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘സചേ ലഭേഥ ഖണം വാ രഹോ വാ, നിമന്തകം [നിവാതകം (കുണാലജാതകേ)] വാപി ലഭേഥ താദിസം;

സബ്ബാവ [സബ്ബാപി (സീ. പീ.)] ഇത്ഥീ കയിരും [കരേയ്യും (സീ. പീ. ക.)] നു പാപം, അഞ്ഞം അലദ്ധാ പീഠസപ്പിനാ സദ്ധി’ന്തി.

‘‘പുന ച കഥീയതി ‘മഹോസധസ്സ ഭരിയാ അമരാ നാമ ഇത്ഥീ ഗാമകേ ഠപിതാ പവുത്ഥപതികാ രഹോ നിസിന്നാ വിവിത്താ രാജപ്പടിസമം സാമികം കരിത്വാ സഹസ്സേന നിമന്തീയമാനാ പാപം നാകാസീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സചേ…പേ… സദ്ധി’ന്തി തേന ഹി ‘മഹോസധസ്സ ഭരിയാ…പേ… നാകാസീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി മഹോസധസ്സ ഭരിയാ…പേ… നാകാസി, തേന ഹി ‘സചേ…പേ… സദ്ധി’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘സചേ…പേ… സദ്ധി’ന്തി. കഥീയതി ച ‘മഹോസധസ്സ ഭരിയാ …പേ… നാകാസീ’തി. കരേയ്യ സാ, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ സഹസ്സം ലഭമാനാ താദിസേന പുരിസേന സദ്ധിം പാപകമ്മം, ന സാ കരേയ്യ സചേ ഖണം വാ രഹോ വാ നിമന്തകം വാപി താദിസം ലഭേയ്യ, വിചിനന്തീ സാ, മഹാരാജ, അമരാ ഇത്ഥീ ന അദ്ദസ ഖണം വാ രഹോ വാ നിമന്തകം വാപി താദിസം.

‘‘ഇധ ലോകേ ഗരഹഭയാ ഖണം ന പസ്സി, പരലോകേ നിരയഭയാ ഖണം ന പസ്സി, കടുകവിപാകം പാപന്തി ഖണം ന പസ്സി, പിയം അമുഞ്ചിതുകാമാ ഖണം ന പസ്സി, സാമികസ്സ ഗരുകതായ ഖണം ന പസ്സി, ധമ്മം അപചായന്തീ ഖണം ന പസ്സി, അനരിയം ഗരഹന്തീ ഖണം ന പസ്സി, കിരിയം അഭിന്ദിതുകാമാ ഖണം ന പസ്സി. ഏവരൂപേഹി ബഹൂഹി കാരണേഹി ഖണം ന പസ്സി.

‘‘രഹോപി സാ ലോകേ വിചിനിത്വാ അപസ്സന്തീ പാപം നാകാസി. സചേ സാ മനുസ്സേഹി രഹോ ലഭേയ്യ, അഥ അമനുസ്സേഹി രഹോ ന ലഭേയ്യ. സചേ അമനുസ്സേഹി രഹോ ലഭേയ്യ, അഥ പരചിത്തവിദൂഹി പബ്ബജിതേഹി രഹോ ന ലഭേയ്യ. സചേ പരചിത്തവിദൂഹി പബ്ബജിതേഹി രഹോ ലഭേയ്യ, അഥ പരചിത്തവിദൂനീഹി ദേവതാഹി രഹോ ന ലഭേയ്യ. സചേ പരചിത്തവിദൂനീഹി ദേവതാഹി രഹോ ലഭേയ്യ, അത്തനാവ പാപേഹി രഹോ ന ലഭേയ്യ. സചേ അത്തനാവ പാപേഹി രഹോ ലഭേയ്യ, അഥ അധമ്മേന രഹോ ന ലഭേയ്യ. ഏവരൂപേഹി ബഹുവിധേഹി കാരണേഹി രഹോ അലഭിത്വാ പാപം നാകാസി.

‘‘നിമന്തകമ്പി സാ ലോകേ വിചിനിത്വാ താദിസം അലഭന്തീ പാപം നാകാസി. മഹോസധോ, മഹാരാജ, പണ്ഡിതോ അട്ഠവീസതിയാ അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ. കതമേഹി അട്ഠവീസതിയാ അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ? മഹോസധോ, മഹാരാജ, സൂരോ ഹിരിമാ ഓത്തപ്പീ സപക്ഖോ മിത്തസമ്പന്നോ ഖമോ സീലവാ സച്ചവാദീ സോചേയ്യസമ്പന്നോ അക്കോധനോ അനതിമാനീ അനുസൂയകോ വീരിയവാ ആയൂഹകോ സങ്ഗാഹകോ സംവിഭാഗീ സഖിലോ നിവാതവുത്തി സണ്ഹോ അസഠോ അമായാവീ അതിബുദ്ധിസമ്പന്നോ കിത്തിമാ വിജ്ജാസമ്പന്നോ ഹിതേസീ ഉപനിസ്സിതാനം പത്ഥിതോ സബ്ബജനസ്സ ധനവാ യസവാ. മഹോസധോ, മഹാരാജ, പണ്ഡിതോ ഇമേഹി അട്ഠവീസതിയാ അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ. സാ അഞ്ഞം താദിസം നിമന്തകം അലഭിത്വാ പാപം നാകാസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അമരാദേവീപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. അരഹന്തഅഭായനപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘വിഗതഭയസന്താസാ അരഹന്തോ’തി. പുന ച നഗരേ രാജഗഹേ ധനപാലകം ഹത്ഥിം ഭഗവതി ഓപതന്തം ദിസ്വാ പഞ്ച ഖീണാസവസതാനി പരിച്ചജിത്വാ ജിനവരം പക്കന്താനി ദിസാവിദിസം ഏകം ഠപേത്വാ ഥേരം ആനന്ദം. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തേ അരഹന്തോ ഭയാ പക്കന്താ, പഞ്ഞായിസ്സതി സകേന കമ്മേനാതി ദസബലം പാതേതുകാമാ പക്കന്താ, ഉദാഹു തഥാഗതസ്സ അതുലം വിപുലമസമം പാടിഹാരിയം ദട്ഠുകാമാ പക്കന്താ? യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘വിഗതഭയസന്താസാ അരഹന്തോ’തി, തേന ഹി ‘നഗരേ…പേ… ആനന്ദ’ന്തി യം വചനം തം മിച്ഛാ. യദി നഗരേ രാജഗഹേ ധനപാലകം ഹത്ഥിം ഭഗവതി ഓപതന്തം ദിസ്വാ പഞ്ച ഖീണാസവസതാനി പരിച്ചജിത്വാ ജിനവരം പക്കന്താനി ദിസാവിദിസം ഏകം ഠപേത്വാ ഥേരം ആനന്ദം, തേന ഹി ‘വിഗതഭയസന്താസാ അരഹന്തോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘വിഗതഭയസന്താസാ അരഹന്തോ’തി, നഗരേ രാജഗഹേ ധനപാലകം ഹത്ഥിം ഭഗവതി ഓപതന്തം ദിസ്വാ പഞ്ച ഖീണാസവസതാനി പരിച്ചജിത്വാ ജിനവരം പക്കന്താനി ദിസാവിദിസം ഏകം ഠപേത്വാ ഥേരം ആനന്ദം, തഞ്ച പന ന ഭയാ, നാപി ഭഗവന്തം പാതേതുകാമതായ.

‘‘യേന പന, മഹാരാജ, ഹേതുനാ അരഹന്തോ ഭായേയ്യും വാ താസേയ്യും വാ, സോ ഹേതു അരഹന്താനം സമുച്ഛിന്നോ, തസ്മാ വിഗതഭയസന്താസാ അരഹന്തോ, ഭായതി നു, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ ഖണന്തേപി ഭിന്ദന്തേപി ധാരേന്തേപി സമുദ്ദപബ്ബതഗിരിസിഖരേതി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന മഹാരാജാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, മഹാപഥവിയാ സോ ഹേതു, യേന ഹേതുനാ മഹാപഥവീ ഭായേയ്യ വാ താസേയ്യ വാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി അരഹന്താനം സോ ഹേതു, യേന ഹേതുനാ അരഹന്തോ ഭായേയ്യും വാ താസേയ്യും വാ.

‘‘ഭായതി നു, മഹാരാജ, ഗിരിസിഖരം ഛിന്ദന്തേ വാ ഭിന്ദന്തേ വാ പതന്തേ വാ അഗ്ഗിനാ ദഹന്തേ വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന മഹാരാജാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, ഗിരിസിഖരസ്സ സോ ഹേതു, യേന ഹേതുനാ ഗിരിസിഖരം ഭായേയ്യ വാ താസേയ്യ വാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി അരഹന്താനം സോ ഹേതു, യേന ഹേതുനാ അരഹന്തോ ഭായേയ്യും വാ താസേയ്യും വാ.

‘‘യദിപി, മഹാരാജ, ലോകധാതുസതസഹസ്സേസു യേ കേചി സത്തനികായപരിയാപന്നാ സബ്ബേപി തേ സത്തിഹത്ഥാ ഏകം അരഹന്തം ഉപധാവിത്വാ താസേയ്യും, ന ഭവേയ്യ അരഹതോ ചിത്തസ്സ കിഞ്ചി അഞ്ഞഥത്തം. കിം കാരണം? അട്ഠാനമനവകാസതായ.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, തേസം ഖീണാസവാനം ഏവം ചേതോപരിവിതക്കോ അഹോസി ‘അജ്ജ നരവരപവരേ ജിനവരവസഭേ നഗരവരമനുപ്പവിട്ഠേ വീഥിയാ ധനപാലകോ ഹത്ഥീ ആപതിസ്സതി, അസംസയമതിദേവദേവം ഉപട്ഠാകോ ന പരിച്ചജിസ്സതി, യദി മയം സബ്ബേപി ഭഗവന്തം ന പരിച്ചജിസ്സാമ, ആനന്ദസ്സ ഗുണോ പാകടോ ന ഭവിസ്സതി, ന ഹേവ ച തഥാഗതം സമുപഗമിസ്സതി ഹത്ഥിനാഗോ, ഹന്ദ മയം അപഗച്ഛാമ, ഏവമിദം മഹതോ ജനകായസ്സ കിലേസബന്ധനമോക്ഖോ ഭവിസ്സതി, ആനന്ദസ്സ ച ഗുണോ പാകടോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവം തേ അരഹന്തോ ആനിസംസം ദിസ്വാ ദിസാവിദിസം പക്കന്താ’’തി. ‘‘സുവിഭത്തോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ, ഏവമേതം നത്ഥി അരഹന്താനം ഭയം വാ സന്താസോ വാ, ആനിസംസം ദിസ്വാ അരഹന്തോ പക്കന്താ ദിസാവിദിസ’’ന്തി.

അരഹന്തഅഭായനപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. ബുദ്ധസബ്ബഞ്ഞുഭാവപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘തഥാഗതോ സബ്ബഞ്ഞൂ’തി. പുന ച ഭണഥ ‘തഥാഗതേന സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പണാമിതേ ചാതുമേയ്യകാ ച സക്യാ ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി ബീജൂപമഞ്ച വച്ഛതരുണൂപമഞ്ച ഉപദസ്സേത്വാ ഭഗവന്തം പസാദേസും ഖമാപേസും നിജ്ഝത്തം അകംസൂ’തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അഞ്ഞാതാ താ ഉപമാ തഥാഗതസ്സ, യാഹി തഥാഗതോ ഉപമാഹി ഓരതോ ഖമിതോ ഉപസന്തോ നിജ്ഝത്തം ഗതോ? യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതസ്സ താ ഉപമാ അഞ്ഞാതാ, തേന ഹി ബുദ്ധോ അസബ്ബഞ്ഞൂ, യദി ഞാതാ, തേന ഹി ഓകസ്സ പസയ്ഹ വീമംസാപേക്ഖോ പണാമേസി, തേന ഹി തസ്സ അകാരുഞ്ഞതാ സമ്ഭവതി. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ, താഹി ച ഉപമാഹി ഭഗവാ പസന്നോ ഓരതോ ഖമിതോ ഉപസന്തോ നിജ്ഝത്തം ഗതോ. ധമ്മസ്സാമീ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ, തഥാഗതപ്പവേദിതേഹേവ തേ ഓപമ്മേഹി തഥാഗതം ആരാധേസും തോസേസും പസാദേസും, തേസഞ്ച തഥാഗതോ പസന്നോ ‘സാധൂ’തി അബ്ഭാനുമോദി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ സാമികസ്സ സന്തകേനേവ ധനേന സാമികം ആരാധേതി തോസേതി പസാദേതി, തഞ്ച സാമികോ ‘സാധൂ’തി അബ്ഭാനുമോദതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ചാതുമേയ്യകാ ച സക്യാ ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി തഥാഗതപ്പവേദിതേഹേവ ഓപമ്മേഹി തഥാഗതം ആരാധേസും തോസേസും പസാദേസും, തേസഞ്ച തഥാഗതോ പസന്നോ ‘സാധൂ’തി അബ്ഭാനുമോദി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കപ്പകോ രഞ്ഞോ സന്തകേനേവ സുവണ്ണഫണകേന രഞ്ഞോ ഉത്തമങ്ഗം പസാധയമാനോ രാജാനം ആരാധേതി തോസേതി പസാദേതി, തസ്സ ച രാജാ പസന്നോ ‘സാധൂ’തി അബ്ഭാനുമോദതി, യഥിച്ഛിതമനുപ്പദേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ചാതുമേയ്യകാ ച സക്യാ ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി തഥാഗതപ്പവേദിതേഹേവ ഓപമ്മേഹി തഥാഗതം ആരാധേസും തോസേസും പസാദേസും, തേസഞ്ച തഥാഗതോ പസന്നോ ‘സാധൂ’തി അബ്ഭാനുമോദി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സദ്ധിവിഹാരികോ ഉപജ്ഝായാഭതം പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ ഉപനാമേന്തോ ഉപജ്ഝായം ആരാധേതി തോസേതി പസാദേതി, തഞ്ച ഉപജ്ഝായോ പസന്നോ ‘സാധൂ’തി അബ്ഭാനുമോദതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ചാതുമേയ്യകാ ച സക്യാ ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി തഥാഗതപ്പവേദിതേഹേവ ഓപമ്മേഹി തഥാഗതം ആരാധേസും തോസേസും പസാദേസും, തേസഞ്ച തഥാഗതോ പസന്നോ ‘സാധൂ’തി അബ്ഭാനുമോദിത്വാ സബ്ബദുക്ഖപരിമുത്തിയാ ധമ്മം ദേസേസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീതി.

ബുദ്ധസബ്ബഞ്ഞുഭാവപഞ്ഹോ ദസമോ.

സബ്ബഞ്ഞുതഞാണവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ദസ പഞ്ഹാ.